“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
125
O‘QUVCHILARDA DIQQATNI RIVOJLANTIRISHNING
SAMARALI USULLARI
Ashurova Dilrabo Komiljonovna
Qo‘rg‘ontepa tumani 34-umumiy o‘rta
ta’lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘quvchilarda diqqatning rivojlanishi, uning
ta’lim jarayonidagi ahamiyati va diqqatni shakllantirishga qaratilgan samarali
psixologik va pedagogik usullar tahlil qilingan. Diqqatning turlari, rivojlanish
bosqichlari, yosh xususiyatlariga mos mashqlar, shuningdek, zamonaviy yondashuvlar,
texnologik vositalar va interaktiv metodlar asosida o‘quvchilarda diqqatni kuchaytirish
bo‘yicha takliflar berilgan. Maqola maktab psixologlari, pedagoglar va ota-onalar
uchun amaliy qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
diqqat, diqqatni rivojlantirish, o‘quvchi psixologiyasi, mashqlar,
pedagogik metod, e’tibor, psixologik yondashuv
XXI asrda o‘quvchilar bilim olishning turli shakllari va texnologiyalari bilan
to‘qnash kelmoqda. Ma’lumotlarning haddan tashqari ko‘pligi, vizual va eshituv
stimullar sonining ortishi, raqamli qurilmalarga berilish va boshqa omillar diqqatning
zaiflashuviga olib kelmoqda. Diqqat — bu shaxsning atrof-muhitdagi ayrim hodisa
yoki predmetlarga ongli yoki ixtiyorsiz tarzda yo‘naltirilgan va shu holatda ushlab
turilgan psixik faoliyatidir. Pedagogik jarayonda diqqatning o‘rni beqiyos bo‘lib, u
o‘zlashtirish, tushunish, eslab qolish va amalda qo‘llashning asosi hisoblanadi.
Bolalarda ayniqsa boshlang‘ich sinf bosqichida diqqat hali mustahkam
shakllanmagan bo‘ladi. O‘qituvchining bu jarayondagi roli — diqqatni shakllantirish,
uni boshqarish va rivojlantirishga xizmat qiluvchi metodlarni qo‘llashdan iborat.
Shuningdek, oila, jamiyat va maktab muhitining uyg‘unligi ham bu psixik jarayon
rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun o‘quvchilarda diqqatni rivojlantirish
bo‘yicha samarali yondashuvlar, mashqlar, o‘yinlar va texnologik vositalarni bilish va
ulardan foydalanish har bir pedagogning muhim vazifasidir.
Diqqatning ilmiy asoslari
Psixologik adabiyotlarda diqqatning bir necha turlari ko‘rsatib o‘tiladi:
Ixtiyorsiz diqqat
– tashqi omillar orqali avtomatik tarzda shakllanadi (yorqin
rang, tovush, harakat).
Ixtiyoriy diqqat
– ongli ravishda ma’lum bir faoliyatga yo‘naltiriladi.
Ixtiyorsizdan keyingi diqqat
– dastlab ixtiyoriy bo‘lib, so‘ng ichki motivatsiya
sabab davom etadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
126
Shuningdek, diqqatning
barqarorligi
,
ko‘lami
,
taqsimlanishi
,
siljishi
va
to‘planuvchanligi
kabi xususiyatlari ham mavjud bo‘lib, har biri bolaning o‘quv
faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlarga ko‘ra, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining diqqat markazida bir xil topshiriqqa 7–12 daqiqagacha e’tibor
qaratish qobiliyati mavjud boʻladi (Luriy A.R., 1972).
Diqqatni rivojlantirishga oid samarali usullar
Didaktik o‘yinlar yordamida
“Farqni toping”, “Nimani o‘zgartirdim?”, “Kim eslaydi?” kabi o‘yinlar orqali
bolalar faol ishtirok etadi va diqqatni jamlashga majbur bo‘ladi.
Rol o‘ynash orqali diqqatning barqarorligi va taqsimlanishini oshirish mumkin
(masalan: “detektiv o‘yini”, “hujjat topish” o‘yini).
Diqqatni rivojlantiruvchi maxsus mashqlar
Quyidagi psixologik mashqlar har kuni 5–10 daqiqa davomida bajarilsa, samarasi
yuqori bo‘ladi:
"Oddiy va murakkab harflarni ajratish"
: Matndan faqat bir harfni topish
(masalan: “k” harflarini sanash).
"O‘zgaruvchan raqamlar"
: Raqamlar ketma-ketligida noto‘g‘rilarini topish.
"Esda saqlab ayt"
: Raqam, harf yoki so‘zlar ketma-ketligini eslab qolish va
takrorlash.
Jismoniy faollik bilan birgalikdagi topshiriqlar
Diqqatni jismoniy mashqlar bilan uyg‘unlashtirish (masalan: “sakraganda 3
sonini ayt”, “belgiga yetib borib 5 rangni nomla” kabi) bola miyasida harakat va
fikrlashni uyg‘unlashtiradi.
Vizual va audiostimullar orqali
Dars jarayonida rangli taxtachalar, chiroq signallari, tovushli ogohlantirishlar
orqali diqqatni boshqarish mumkin.
Multimedia prezentatsiyalarida animatsiyali elementlardan foydalanish —
bolani uzoqroq vaqt diqqatni jamlab turishga o‘rgatadi.
Raqamli texnologiyalar va zamonaviy platformalar
Lumosity
,
NeuroNation
,
Focus Factor
,
Attention Games
kabi onlayn ilovalar
orqali o‘quvchilar o‘z diqqatini mustaqil ravishda mashq qilishi mumkin.
Interaktiv doskada ishlash, testlar va quvnoq viktorinalar o‘quvchilarning
raqobatbardosh ruhini uyg‘otadi.
O‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish
Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun diqqatni toraytiruvchi omillar ko‘p,
shuning uchun qisqa muddatli, rangli, harakatga boy topshiriqlar foydalidir.
O‘rta sinflar
uchun mantiqiy, analitik mashqlar, xotira bilan bog‘liq o‘yinlar
samarali bo‘ladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
127
Yuqori sinflarda
esa vaqtga bo‘lgan cheklovlar, o‘zini nazorat qilish
texnikalari, rejalashtirish asosida ishlash diqqatni rivojlantiradi.
Pedagog va ota-onalarning roli
O‘quvchining diqqat darajasi birgina maktabdagi dars bilan bog‘liq emas. Uy
sharoitida:
Kitob o‘qish an’anasini shakllantirish
,
birgalikda logik o‘yinlar o‘ynash
,
televizor, gadjetlardan me’yorida foydalanish
— asosiy omillardandir.
Pedagog esa o‘z darsini rejali tashkil qilish, o‘quvchining diqqatini muayyan
bosqichda jamlash va yangilanishga olib keluvchi metodlardan foydalanishi zarur.
O‘quvchilarda diqqatni rivojlantirish – bu ta’lim-tarbiya jarayonida eng muhim
psixologik vazifalardan biridir. Diqqat bolada axborotni qabul qilish, uni tahlil qilish
va eslab qolish jarayonlarining asosiy omili hisoblanadi. Maktab yoshidagi bolalarda
bu psixik holat hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi, shuning uchun uni maxsus mashqlar,
didaktik o‘yinlar, texnologik yondashuvlar orqali rivojlantirish pedagog va ota-
onaning hamkorlikdagi vazifasidir.
Zamonaviy ta’lim vositalari – interaktiv texnologiyalar, onlayn mashqlar,
psixologik metodlar, jismoniy harakatlar bilan uyg‘unlashtirilgan topshiriqlar orqali
o‘quvchilarning diqqatini kuchaytirish mumkin. Yana bir muhim jihat – bolaning
yoshiga, individual rivojlanishiga va emotsional holatiga mos yondashuvni topishdir.
Faol va kreativ yondashgan pedagog bolalarda kuchli, barqaror va faol diqqatni
shakllantira oladi. Bu esa – o‘quvchilarning umumiy muvaffaqiyati garovidir.
Xulosa qilib aytganda Bugungi kunda ta’lim jarayonida diqqatni shakllantirish va
rivojlantirish masalasi o‘ta dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu, bir tomondan, bilimlar
sonining ortishi, darsda axborot yuklamasining kuchayishi bilan bog‘liq bo‘lsa,
ikkinchi tomondan, raqamli texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va multimedia
vositalarining haddan ziyod ta’siri bilan izohlanadi. Bunday sharoitda o‘quvchilarning
diqqatini aniq bir maqsadga yo‘naltirish, uni boshqarish va uzoq vaqt davomida faol
tutish oson emas. Shu sababli diqqatni rivojlantirishga doir samarali, ilmiy asoslangan
yondashuvlar bugungi maktab ta’limi uchun muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
O‘quvchilarda diqqatning kuchayishi o‘qitish jarayonining sifatli va natijaviy
bo‘lishini ta’minlaydi. Ular mustaqil fikrlash, tez va aniq tushunish, eslab qolish,
muammoli vaziyatlarni hal qilish kabi ko‘nikmalarni chuqurroq egallaydilar. Ayniqsa,
boshlang‘ich sinflarda bu jarayon mustahkam poydevor vazifasini o‘taydi. Diqqat
orqali o‘quvchi o‘z bilimini mustahkamlaydi, yangi axborotni ajratib olishni o‘rganadi
va tafakkurining faolligi ortadi.
Diqqat — bu shaxsning psixik faoliyati va idrok jarayonining markaziy elementi
bo‘lib, o‘quv faoliyatining samaradorligi aynan diqqat darajasiga bog‘liqdir.
O‘quvchilarda diqqatning barqaror, kuchli va tezkor shakllarini rivojlantirish
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
128
zamonaviy pedagogikaning muhim vazifalaridan biridir. Ayniqsa boshlang‘ich sinf
davrida o‘quvchining kognitiv (bilish) jarayonlari hali rivojlanish bosqichida bo‘lgani
sababli, diqqatni to‘g‘ri yo‘naltirish, ushlab turish va rivojlantirish ta’lim sifati uchun
zarur omil sanaladi.
Maqolada ko‘rib chiqilganidek, diqqatni rivojlantirishga doir usullar faqat
an’anaviy pedagogik yondashuvlar bilangina emas, balki psixologik mashqlar,
interaktiv metodlar, raqamli vositalar va jismoniy-faol mashg‘ulotlar bilan
uyg‘unlashtirilgan holda olib borilishi kerak. Shu orqali o‘quvchining miyasi turli
kanallar orqali axborotni qabul qiladi, bu esa diqqat markazining kengayishi va
barqarorligini oshiradi. Bundan tashqari, o‘quvchilar individual xususiyatlarga ega
bo‘lgan subyektlar ekanini inobatga olgan holda, har bir bolaning yoshiga, qiziqishiga
va psixologik ehtiyojlariga mos yondashuvlar tanlanishi lozim.
Zamonaviy sharoitda — gadjetlar, ijtimoiy tarmoqlar, tez o‘zgarayotgan
kontentlar asrida o‘quvchilar diqqatini bir ob’ektga to‘plab turish qobiliyati
sustlashayotganini kuzatish mumkin. Bunga qarshi samarali kurash vositasi bu —
bolani faol ishtirok etadigan, uni fikrlashga, aniqlikka va tezkorlikka undaydigan
mashg‘ulotlarni tashkil etishdir. Diqqatni rivojlantirish faqat psixologik holat emas,
balki pedagogik mahorat, didaktik ko‘nikma va ota-ona tarbiyasining uyg‘unligi bilan
shakllanadi.
Shunday qilib, diqqatni shakllantirish — bu uzluksiz jarayon bo‘lib,
o‘qituvchidan metodik yondashuv, psixologik bilim, amaliy ko‘nikma va bolaga
individual munosabat talab qiladi. O‘quvchining diqqatini to‘g‘ri boshqara olgan
pedagog, o‘z navbatida, bilim sifatining oshishiga, mustahkam o‘zlashtirishga va
ijodiy fikrlashning shakllanishiga zamin yaratadi. Bu esa nafaqat o‘quv natijalariga,
balki o‘quvchining ijtimoiy moslashuvchanligi va psixologik barqarorligiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Norkulov, S. (2019).
Psixologiya
. Toshkent: TDIU nashriyoti.
2.
Raximov, B. (2020).
Ta’lim psixologiyasi
. Toshkent: Ilm Ziyo.
3.
Leontyev, A.N. (1977).
Problemy razvitiya psixiki
. Moskva: Pedagogika.
4.
Nezvanov, N.N. (2021).
Diqqat mashqlari
. Psixologik amaliyot jurnali.
5.
Luriy, A.R. (1972).
Diqqat va idrok
. Moskva: MGU.
6.
Vygotskiy, L.S. (1984).
Psixologik rivojlanish nazariyasi
. Moskva: Pedagogika.
