“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
93
HALIMA XUDOYBERDIYEVANING “BU SHAMOLLAR BALAND
DORGA OSILMAS” SHEʼRI – RUHIY ERKINLIK VA IRODANING
POETIK IFODASI
Xudayberdiyeva Muslima
Termiz davlat pedagogika institutining 1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada O‘zbekiston xalq shoiri Halima Xudoyberdiyevaning “Bu
shamollar baland dorga osilmas’’ nomli mashhur she’ri poetik va g‘oyaviy jihatdan
tahlil qilinadi. She’rda erkinlik timsoli bo‘lgan “shamol” obrazining ramziy talqini,
“dor” timsoli orqali esa tarixiy zulm va tazyiq manzaralari ifodaso o‘z aksini topgan.
Ayniqsa, ayol qalbining chidamli, bardoshli va mag‘rur holati she’riy timsollar orqali
chuqur ifodalangan. Ushbu she’rni tahlil qilish orqali shoiraning ruhiy-irodaviy kuch,
milliy g‘urur va timsoli sifatidagi poetik mahorati yoritiladi. Maqolada shoiraning o‘z
davriga xos ijtimoiy-ma’naviy voqeliklarga nisbatan munosabati, mustaqillik va
erkinlik uchun ichki iztirobini badiiy ifoda qilishdagi uslubi ko‘rsatib beriladi. Halima
Xudoyberdiyeva ijodi — o‘zbek ayoli qalbining mustahkamligi, adolatparvarligi va
erkka intilishi timsolidir.
Ushbu maqolada Halima Xudoyberdiyevaning “Bu shamollar baland dorga
osilmas” nomli sheʼrining mazmun-mohiyati, badiiy obrazlari, poetik vositalari tahlil
etiladi. Asarda erkin fikr, ruhiy iztirob va tarixiy xotiraning badiiy talqini asosiy tahlil
obyekti bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
Halima Xudoyberdiyeva, shamol ramzi, poetik tafakkur, erkinlik,
ayol obrazi, badiiy timsol.
XX asr o‘zbek she’riyati Halima Xudoyberdiyeva nomi bilan yanada boyidi.
Shoiraning poetik olami — milliy ong va erkinlik ruhining kuyi. Ayniqsa, mustaqillik
arafasidagi she’rlari — shaxsiy va ijtimoiy iztiroblarning sentizidir. Halima
Xudoyberdiyevaning “Bu shamollar baland dorga osilmas” she’ri mazmun va shakl
jihatidan kuchli poetik ifodadir. Bu asarda faqat bir insonning yoki ayolning iztirobi
emas, balki bir xalqning, bir avlodning bo‘g‘iq yuragi, bukilmas irodasi, ozodlikka
intilishi gavdalanadi.
She’rda ishlatilgan “shamol” obrazining teran falsafiy va ramziy ma’nosi bor: u
erkinlik, mustaqil fikr, bukilmas ruh, bedarak tuyg‘ularning timsolidir. “Dor” esa
tarixiy adolatsizlik, zulm va jazoni anglatadi. Lekin bu she’r faqat tarixiy yoki siyosiy
motiv bilcheklanmaydi, balki inson ruhiyatining eng nozik qatlamlarini og‘riq,
qarshilik, iroda va vijdonni ifodalaydi. Shoira o‘zining poetik kuchi bilan ayol ruhining
mustahkamligini, ruhiy qarshilik kuchini badiiy timsollar orqali ta’sirchan ifodalaydi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
94
O‘zbek adabiyoti tarixida o‘zining yuksak badiiy tafakkuri, mustahkam fuqarolik
pozitsiyasi va betakror poetik uslubi bilan ajralib turuvchi shoiralardan biri Halima
Xudoyberdiyevadir. Uning she’riy merosi xalq ruhiyati, milliy qadriyatlar va ayol
timsolining badiiy ifodasi jihatidan alohida o‘ringa ega. Ayniqsa, “Bu shamollar
baland dorga osilmas” nomli she’ri mustamlaka asoratidan ozod bo‘lish yo‘lida
kurashgan xalqning ichki iztiroblari va jasoratini yuksak poetik darajada ifoda etadi.
Mazkur she’rda “shamol” ramzi orqali erkin fikr, isyonkor ruh, ichki ozodlik va
vijdon ifodasi berilgan. Shamol – shunchaki tabiiy hodisa emas, balki shoiraning
“yelkasidagi dard”, ya’ni uning vijdoniy iztirobi, milliy ogʻriq va tarixiy xotirani
ifodalovchi kuchli obrazdir:
“Bu shamollar baland dorga osilmas,
Bu shamollar yelkamdagi dardimdir...”
She’rda uchraydigan “baland dor” obrazi esa tarixda haqiqatni gapirgan, ozodlik
uchun kurashgan insonlar boshiga tushgan fojialarni ramziy tarzda yodga soladi.
Shoira shamolni osib bo‘lmas kuch sifatida tasvirlaydi – bu esa jasorat, iroda va
bukilmas ruhning poetik ifodasidir.
She’r boy badiiy vositalarga boy:
- Ramz – shamol va dor obrazlari orqali erkinlik va zulm tazodini yaratadi.
- Tazod – “osilmas” va “dor” o‘rtasidagi ziddiyat dramatik kuch bag‘ishlaydi.
- Timsollar – shamol, yelka, dard kabi obrazlar orqali shoiraning ichki kechinmalari,
tarixiy iztiroblari va ijtimoiy pozitsiyasi ifodalanadi.
Shoira ohangdor, lekin o‘ychan ohangda, sodda, ammo teran so‘zlar bilan ruhiy
iztirob va irodani yuksak poetik badiiyatda beradi.
She’r orqali shoiraning kuchli ijtimoiy pozitsiyasi ko‘rinadi. U erkinlikni istagan
insonning bukilmas ruhini sharaflaydi, jamiyatda ayolning nafaqat ona, balki so‘z
egasi, haqiqatni aytuvchi kuch sifatida mavjudligini isbotlaydi. Uning shamolga
o‘xshatgan dardi vaqtinchalik emas – u uyg‘onadi, harakat qiladi, to‘xtaydi va yana
boshlanadi. Bu – milliy ongning uyg‘onishi timsolidir:
“Bu shamollar dardim bilan uyg‘onib,
Dardim bilan to‘xtar, bil, do‘stim.”
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
95
“Bu shamollar baland dorga osilmas” she’ri – Halima Xudoyberdiyevaning
poetik tafakkuri, tarixiy ong va ruhiy mustaqillikni badiiy shaklda ifodalagan eng
yorqin namunalaridan biridir. Bu she’r o‘zbek ayolining nafaqat ichki dunyosini,
balki ijtimoiy jarayonlarga munosabatini ham ko‘rsatadi. Shoira o‘z ovozi orqali
butun xalqning dardini kuylaydi, mustaqil fikr va erkin ruhning abadiyatini e’tirof
etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Xudoyberdiyeva H. Bu shamollar baland dorga osilmas. – Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi nashr
2.
To‘xtasinova M. Halima Xudoyberdiyeva poetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.
3.
Mirvaliyeva N. O‘zbek ayol shoira obrazining shakllanishi va rivoji. – “Adabiyot
va san’at” jurnali, 20
4.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006.
5.
G‘afurov A. Shoira obrazida milliy ong va iroda. – “Yoshlik” jurnali, 2018, 7.
6.
Avezov M. Timsol va ramzlar orqali poetik g‘oya talqini. – Toshkent: O‘zRFA
Nashriyoti, 2012.
7.
Norqulova G. Erkinlik va ayol ruhiyati o‘zbek she’riyatida. – “Ijtimoiy fanlar”
jurnali, 2016, 4.
