“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
57
SHIMOLIY XORAZM OG‘ZAKI DOSTONLARI LEKSIK
BIRLIKLARNING SOTSIOPRAGMATIK TALQINI
Xalmuradova Jamila Ermetovna
Toshkent amaliy fanlar universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
shimoliy
Xorazm og‘zaki dostonlari
(“Xirmondali” va “Qirq minglar”) ning turli baxshilar tomonidan ijro etilgan variantlari
tilidagi leksik birliklarning sotsial aspektiga oid tushunchalarning adabiy tilda
ifodalanishi xususida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Doston, turkum, leksika, sheva, leksik birlik, semantik, sotsial,
sub’ektiv baho, belgi, xususiyat, harakat, holat, vaqt, o‘rin.
Annotation
:
This article describes the expression of concepts related to the social
aspect of lexical units in the language of variants of Khorezm epics (“Hirmondali” and
“Kirk Ming”) performed by various folk singers in the literary language.
Key words:
Epic, category, vocabulary, dialect, lexical unit, semantic, social,
subjective assessment, character, feature, action, state, time, place.
Shimoliy Xorazm dostonlari leksikasi boyligi va rang-barangligi bilan ham
diqqatni jalb etadi. Ularda ijtimoiy turmushning turli sohalariga oid ko‘plab so‘zlar
uchraydi. Bu so‘zlarning ba’zilari adabiy tilda uchramasligi va qayd etilmagani bilan
xarakterlidir.
Olimlarimiz bunday so‘zlarni adabiy tilga olib kirish zarurligini ta’kidlab
o‘tganlar.
1
Shu nuqtai nazardan biz tadqiq ob’ektimizda mavjud bo‘lib, adabiy tilda
qayd etilmagan ayrim so‘zlarni bu o‘rinda imkon doirasida izohlashga harakat qildik.
To‘ppoz
-
to‘p + boz
- mohir to‘p otuvchi, to‘p otishning ustasi: Bularding ichinda
yetti ming Loyxo‘r, bir
to‘ppozi
bor edi (Xudirgan baxshi, Qirq minglar: 23).
So‘na
- o‘rdak: Man bir
so‘na,
ko‘ldan ko‘la porlayin uchsam, netasan? (Xo‘jyoz
baxshi, Xirmondali:70).*
Shamxol
- qadimgi og‘ir miltiq: Karam Sulton botirni yanga aytganiday etib
bog‘ladilar. Yag‘rinina ikki botmon ko‘hna
shamxol
olib kelib taqdilar (Ahmad
baxshi, Qirq minglar.20). Xudoybergan baxshi variantida bu so‘zga savol tug‘ilishi
e’tiborga olinib, matnning o‘zida izoh berib o‘tilgan: “Yag‘rinima ham ikki botmon
ko‘na
shamqol
olib kelib, taqing”, - dedi.
(Shomqol
degan miltiq
bo‘lar edi, og‘irligi. ikki botmon kelar edi) (Xudirgan baxshi, Qirq minglar: 21).
Ayrim o‘rinlarda dostonda uchragan, yig‘indagi tinglovchilarga notanish
_________________________________________________________________
*
Aslida Xo‘janiyoz baxshi Vais o‘g‘li bo‘lgani holda biz mahalliy xalqda urf
bo‘lgan va asl nusxada keltirilgan Xo‘jyoz baxshi ko‘rinishini saqladik.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
58
so‘zlar baxshi tomonidan ko‘pincha matnning o‘zida bir so‘z bilan, ya’ni o‘sha
so‘zning muqobili bilan izohlab ketilgan. Bundan xulosa shuki, ijrochi o‘z
tinglovchilarining kimlar va qaysi hududga mansubligini ham hamisha e’tiborda tutgan.
Ehtimol, mang‘itlik baxshilarning bir dostonni turkmanlar, qoraqalpoqlar,
o‘zbeklar orasida ham ularning tilida kuylay olganlari bunga sababdir. Masalan:
Karam Sulton aytdi: “Ikki quloch yip toping, bir uchini bo‘ynima, bir uchini otding
quyruqina (zig‘irig‘ina)
boylang, G‘irot hunkillaganda, yiqilib qolmin” (Xudirgan
baxshi, Qirq minglar. 21). Karam Sulton... G‘irotga bir
ta’zan (qamchi)
chakib,
tepildirib yubordi, G‘irot hunkillab-xunkillab ketdi (Xudirgan baxshi, Qirq minglar.
21).
Qo‘shoq - qo‘sh
(a+belb)
oq
(g‘)
- qo‘sha (ikki) o‘raladigan belbog‘, ya’ni belni
ikki-uch marta aylantirib o‘raladigan, odatda ikki-uch metr gazlamadan tayyorlangan
belbog‘. Qo‘shoqni qadimda belni mahkam tutib turishi uchun erkaklar beliga bog‘lab
yurishgan. Hozirda xorazmcha milliy raqs ijro etishda raqqoslar beliga bog‘lashadi.
Bundan tashqari, xorazmliklar udumiga ko‘ra, qo‘shoq to‘y kuni kuyovning beliga
bog‘lanadi va yangalar tomonidan yechib olinadi. Uni kuyovnavkarlardan birontasi
olib qo‘yadi, to‘ydan keyin o‘tkaziladigan ziyofat kuni yana kuyovga qaytariladi.
Pichoq aytur, men yarogam,
Qo‘shoq
ostinda turaram.
Yomon kuninda keragam,
Quchoqlashma bo‘lan chog‘da. (Xudirgan baxshi, Qirq minglar.10).
G‘oli (g‘ali)
- qimmatbaho gilam turi, masalan: Xiva g‘ali, turkman g‘ali. ...
dog‘ning chigilim (mayda) toshinnan bir g‘oli xurjunni to‘ldirib, og‘zina qulfni urdi
(Xudirgan baxshi, Qirq minglar: 23).
G‘o‘ch
- yigitlarning ijobiy xislatlarini izohlaydi. Matndagi o‘rniga muvofiq
g‘ayratli, kuchli, zabardast, ishchan, bilimdon, navqiron, ko‘pchilikni o‘ziga ergashtira
oladigan so‘zamol, kelishgan, shirinso‘z ma’nolarini ifodalaydi. Hozirda uning er yigit,
haqiqiy yigit, yigitmisan yigit, yigitlarning xo‘rozi, yigitlarning sultoni kabi
sinonimlari ishlatiladi. Dostonlar tilida mard, qahramon ma’nolarida qo‘llanadi:
G‘o‘ch
yigitga tiydi davron,
Qizilboshga bo‘ldi armon.
Go‘ro‘g‘li aytur: Shoyimardon
G‘o‘ch
yigitting yo‘lin ochdi (Xudirgan baxshi, Qirq minglar. 25).
G‘o‘ch
yigit kirsa maydona,
To‘rtin sanchib, beshin go‘zlar.
Arab ot kirsa maydona,
Ucha dog‘lar boshin go‘zlar (Ahmad baxshi, Qirq minglar.19).
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
59
Dostonda bu so‘zning kichraytish va erkalash kabi sub’ektiv baho shaklida
qo‘llanishi ham kuzatiladi:
.
G‘o‘ch
qo‘zidan do‘nan qo‘zi
g‘o‘ch
bo‘lar,
G‘o‘ch
yigitdan
g‘o‘chchoq
do‘rar, sultonim (Xudirgan baxshi, Qirq
minglar. 2).
Durma
(qilich) -bu so‘z uzoq muddat ishlov berilib tuzatilgan, kichikroq hajmli,
xanjarga o‘xshash, yoysimon, keskir qilichni anglatgan: Go‘ro‘g‘li kissasinnan
durma
qilichini
chig‘arib, oboylab turdi (Xudirgan baxshi, Qirq minglar: 5). Bul so‘zdi aytgan
vaqtinda Go‘ro‘g‘liga quvvat paydo bo‘ldi, irg‘ib yerinnan turdi, kissasinnan
durma
qilichdi oldi Loyxo‘rning bo‘yninnan urib yubordi (Xudirgan baxshi, Qirq minglar:
24).
Gandiz/g‘ondoz
- hayvonlar sonining yuqori qismi: Chaman yobining
gandizina
qars-qurs qo‘ndirib, to‘ppa-to‘g‘ri Laka poshsho, Hinkor poshshoning oldina borib
salom berdi (Ahmad baxshi, Qirq minglar: 17). Go‘ro‘g‘li chaman yobining
g‘ondozina
qars-qars ko‘ndirib keta berdi (Xudirgan baxshi, Qirq minglar:3).
Serdo‘pa
- boshning tepa qismi, boshlanish nuqtasi:
Chashmir aytur, mening ishim,
O‘n ikki poradir boshim,
Dubulg‘a bilan savoshim
Serdo‘padan
uran chog‘da (Ahmad baxshi, Qirq minglar. 20).
Eran / iran
- fazilatli, yetishgan,botir (116:505).
Ey yoronlar, musulmonlar.
Qizilboshlar maydon ochdi,
Iranlardan
yetti himmat,
Yazitlar
bosilib qochdi. (Xudirgan baxshi, Qirq minglar. 25).
Yazit
- Eronning markaziy qismidagi Yazid shahri aholisiga nisbat berish
asosida, shuningdek, mahalliy tilga moslab,
z
va
t
tovushlari orasiga
i
unlisi qo‘shilgan
bo‘lishi ehtimoli bor ( Yuqoridagi misolga qarang).
Anjomlashmoq
- bu so‘zni tabiblik asbob-uskunalari bilan yurgan ma’nosida,
umuman, kasbiga muvofiq narsalar bilan qurollanmoq ma’nosida tushunmoq kerak.
Masalan: Podsholikda
anjomlashib yurgan
tabiblar bir chuvol quloq-burunni chetga
chiqarib piyoz to‘kan yali etib, to‘kib tashladi (Ahmad baxshi, Qirq minglar.19). Bu
so‘z Xudoybergan baxshi variantida
jamlashib
so‘zi bilan almashtirilgan: Podsholikda
jamlashib
o‘tirgan tabib-doktorlarga poshsholar aytdi... (Xudirgan baxshi, Qirq
minglar: 24). Birinchi variantdagi
yurgan
so‘zi ikkinchi variantda
o‘tirgan
so‘zi bilan
almashganligi o‘zaro muvofiqlikni ta’minlagan, asosiy voqea quloq-burun
yopishtirishga zarar yetmagan.
Yozdirmay
- qimirlashga, ketishga, umuman biror harakat qilishga imkon bermay
ma’nosiga ega: Qirq ot Go‘ro‘g‘lini ko‘rgannan davaragini qamab
yozdirmay
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
60
turavirdi (Xudirgan baxshi, Qirq minglar: 7).
Suxangarchiliq
- turli bahona, sabablarni ro‘kach qilib, ishning amalga oshishini
keyinga surish: Bu poshsho aytdi: Ay, Arslonboy! Bu qizing yetti yoshinnan o‘n sakkiz
yoshina chiqqanchalli uch yuz oltmshi polvon yigitlardi o‘ldirdi. O‘zi xon, o‘zi
poshsho bo‘ldi. So‘nginda Oshiq Oydin pirdan yengilganda, munga navchun
suxangarchiliq
qilasan? (Xo‘jyoz baxshi, Xirmondali: 56-57). Qisman, adabiy tildagi
safsatabozlik ma’nosiga ham to‘g‘ri keladi.
Zingmoq
– uloqtirmoq.
2
“So‘pilar, silar pirdi yo‘klab o‘tiribsanmi?”, - deb u
so‘pini unda urdi. U sallani unda
zingdi,
bu sallani munda
zingdi
(Xo‘jyoz baxshi,
Xirmondali:34). Bu tasvirlarda Go‘ro‘g‘lining bir oz chapaniligi o‘z aksini topgan.
Noymit
- bu so‘z ikki ma’noga ega: epchil, chaqqon; uddaburon; mug‘ombir:
Hasanxon urushdi ko‘p ko‘rgan
noymit
edi, qilich tiyinnan . qochdi (Xudirgan baxshi,
Qirq minglar:13).
Irkilmaslik
- bu so‘zda adabiy tildagi bir necha so‘z va so‘z birikmalarining
umumlashma ma’nosi mavjud deb ko‘rsatish mumkin. Masalan, o‘ylanib o‘tirmasdan,
kutib turmasdan, ushlanmasdan, ikkilanmasdan, qayg‘urmasdan, qo‘rqmasdan,
bo‘lmag‘ur xayollarga bormasdan, xavotirlanmasdan kabi. Go‘ro‘g‘li oytti: “Mening
alomat qo‘porganimdi sho‘rdan bilasiz: qirq to‘rt poshshoning qirq to‘rt tuvi bor,
shulardan bir tuv yig‘ilsa,
irkilmay
boravering” (Xudirgan baxshi, Qirq minglar:17).
Ho‘ngkullamak
- otning orqa oyoqlari bilan yuqori ko‘tarilishi, shattalashi:
Karam Sulton G‘irotni bir dapishtirib qo‘ya berdi. G‘irot Karam Sultonni ko‘kka otib,
ho‘ngkullamakka
qaradi (Ahmad baxshi, Qirq minglar: 22). “Men mingannan keyin
bir arqon topib, ikki oyog‘imni otning bag‘rining teyindan bog‘lang
ho‘ngkullaganda
yiqilib qolmayin”, - dedi (Ahmad baxshi, Qirq minglar: 21).
To‘pilmoq
- qurol o‘qtalmoq, hamla qilmoq: Poshsholar askarlariga: “
To‘piling
zang‘arning ustina!” - deb buyurdi. Askarlar birdan
to‘pildi
(Xudirgan baxshi, Qirq
minglar:24).
Shimoliy Xorazm dostonlarining o‘ziga xos leksik birliklaridan biri
zang‘ar
so‘zidir. Bu so‘z doston matnidagi dialoglarda, ayniqsa, ko‘p qo‘llanadi. “O‘zbek
tilining izohli lug‘ati”da unga shunday izoh berilgan: (f-t) so‘k. “Bachchag‘ar,
la’nati”.
3
Mulohaza qilib ko‘rilsa, bu so‘zning fors-tojik tilidagi asl ma’nosidan
siljigani hisobga olinsa, izoh to‘g‘ri berilgan. Uning asl ma’nosi xotini g‘ar
sifatida
tushunilishi zarur. Doston tilida beg‘araz bir murojaat sifatida qo‘llanishidan uning
bosh ma’nosi unutilgan deb hisoblashimiz mumkin. Misollarga e’tibor bering:
Xabarni besh otlidan so‘ra. Shul borishda Inkor poshsho, Laka poshsholarning
oldiga bordi. Poshsholar ko‘rib aytdi:
-
Xabaringni ber!
-
Avlodi kuygur Go‘ro‘g‘lining yurtina bormang, - dedi.
-
Ha, ne bo‘ldi,
zang‘ar?
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
61
-
Bir qo‘sh solib yurgan do‘g‘masining etgan holi shu, - dedi. (Ahmad baxshi,
Qirq minglar.5).
Unda Xunxor aytdi:
-
Zang‘ar
,
sen turkman uli, gapingni topding! Sening gunohingdan o‘tdim.
Seni ko‘p sozanda-shoir deb eshitar edim... (Axmad baxshi, Qirq minglar. 20).
Bu so‘z erkak kishining nutqida ayolga nisbatan ham, ayolning nutqida
erkakka nisbatan ham qo‘llanaveradi:
Qirmondali oytti:
- Sen, shappotdek bo‘lip, bizding onamizg‘o ham, o‘zimizg‘o ham oshiq bo‘lip
keldingma?
Unda Karam o‘g‘lon oytti:
-Ey
zang‘ar,
sen tushunmay o‘tiroson. Men: “Oshiq bo‘ldim onasining
qizina”, - dedim (Xo‘jyoz baxshi, Xirmondali: 40).
Ko‘ro‘gli so‘zi:
- Biza yo‘l oziq besh-olti bo‘sa berib yuvor!
-Ey
zong‘ar,
man sanga bo‘sa bermasman...(Xo‘jyoz baxshi, Xirmondali: 18).
Zang‘ar
so‘zi gapda boshqa vazifalarda ham qo‘llanadi:
Ko‘ro‘g‘li poyondozg‘ada qaramadi. Poyondozdanam otlab, siyrib boravirdi.
Qirmondali oytti: "Kampirim oytib keldi, bir ayvi bor dep. Bu
zang‘arding
turmushi
ayb akan" (Xo‘jyoz baxshi, Xirmondali:10).
Go‘ro‘g‘lining bu so‘zi Xunxorning qulog‘ina bordi. Xunxor aytdi:
-Bu
zang‘arning
G‘iroti o‘ziga munosib ekan. Bu G‘irotni o‘ziga olib
borib bering... (Ahmad baxshi, Qirq minglar. 22).
Demak, bu so‘z Shimoliy Xorazm dostonlarida fors-tojik tilidagi ma’nosidan
siljigan holda qo‘llanadi. Uning bu xususiyatini ayolga nisbatan ham, erkakka nisbatan
ham qo‘llanishi tasdiqlaydi.
Mazkur holat respublikamizning boshqa dostonchilik maktablari vakillari ijodi
bilan qiyoslanganda, shu narsa ma’lum bo‘ldiki, ularda
zang‘ar
so‘zining ayni
funksiyasini
bachchag‘ar
so‘zi bajarar ekan. Bu so‘zning takdiri ham zang‘ar
so‘zining qismatiga o‘xshash. Chunki, bu so‘zning ma’nosi fors tilida
g‘arning bolasi
ma’nosiga ega bo‘lib, dostonda bu ma’noda ishlatilmaydi, bu so‘zning ma’nosida ham
siljish ro‘y bergan, u dostonda
la’nati
ma’nosida qo‘llanadi. Ergash Jumanbulbul
o‘g‘lining "Ravshan" dostonidan keltirilgan quyidagi misollar bunga dalildir:
Og‘a Yunus pari: - Ey bolam, Avazxonni nega urushasan? Menga aytgin, anglab
bilib olayin, - desa, bola har o‘ksiydi, gapirolmaydi.
-E ena! Avazning qiziga bovam Go‘ro‘g‘libek sovchi bo‘lib borgan ekan. Avaz:
- Qizimni bermayman, mening tengim emas, - deb, bizni quzg‘un, o‘zini lochin tutdi.
Bachchag‘ar
,
Avaz, bizdan ortiq bo‘lib ketibdi.
Ravshanbek buni ko‘rib, hushi uchib: "O‘bbo,
bachchag‘ar kampir
,
otam
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
62
aytgan mastonning o‘zi ekan, bo‘lmasa, bu
bachchag‘ar
ko‘pkari chopadi
debmiding..."
Unda jallodlar, mirg‘azablar: - Mana bunga qara,
bachchag‘ar
,
Shirvonday
yurtda shunday bir o‘zbek yo‘qmikan?- deb jo‘nadi.
5
Ko‘rinadiki, Xorazm dostonlarida adabiy tilda qayd etilmagan leksik
birliklar anchagina. Ular doston tilida asosan, nominativ-tasviriy vazifa bajaradi,
dostondagi shaxslar, voqea-hodisalarni, ularning belgisini va harakatini bildiradi,
xarakterlaydi. Xullas, ijrochi bilan tinglovchi tomoshabinlar o‘rtasidagi muloqotni
ta’minlaydi. Ularning ko‘pchiligi tilimiz tarixini, undagi o‘zgarishlarni, shevaviy
xususiyatini o‘zida aks ettiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek shevalaridagi leksik mosliklar va ularning adabiy
tilga munosabati//Uzbek shevalari leksikasi. -Toshkent, 1966.-B. 17.
2. Abdullaev F.A. Xorazm shevalari. -Toshkent: Fan, 1961. -346 b.
3. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2 t. - Moskva: Rus tili, 1981. -715 6.
4. Abdurahmonov X. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi asarlarining sintaktik xususiyatlari
bo‘yicha kuzatishlar. -Toshkent: Fan,1971. -184 b.
5. Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Ravshan.- Toshkent: Fan,1976. -208 b.
