“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
35
MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALAR NUTQINI
RIVOJLANTIRISHDA TARBIYACHI NUTQINING AHAMIYATI
Muxtorova Mohira Ma’rufjon qizi
Namangan viloyati pedagogikmahorat markazi maktabgacha,
boshlang’ich va maxsus ta’lim metodikalari kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya:
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning og‘zaki nutqini
shakllantirish va rivojlantirishda tarbiyachi nutqining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi.
Tadqiqot davomida tarbiyachining muloqot uslubi, so‘z boyligi, talaffuz aniqligi
hamda bolalar bilan bo‘ladigan interaktiv suhbatlarning bolalar nutqiga ko‘rsatadigan
ijobiy ta’siri yoritilgan. Shuningdek, nutqiy faoliyatni faollashtirishga qaratilgan
metodik yondashuvlar, o‘yinli mashg‘ulotlar va darsdan tashqari muloqot shakllarining
samaradorligi asoslab beriladi. Maqola maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ishlayotgan
tarbiyachilar uchun amaliy tavsiyalar va nutq rivojlantirish bo‘yicha ilg‘or tajribalarni
ham o‘z ichiga oladi.
Аннотация
: В данной статье рассматривается значение речи воспитателя в
развитии устной речи детей дошкольного возраста. Проанализировано влияние
стиля общения, словарного запаса, чёткости произношения и интерактивного
взаимодействия воспитателя с детьми на формирование их речевых навыков.
Особое внимание уделено методическим подходам к активизации речевой
деятельности, использованию игровых заданий и внеурочных форм общения.
Статья содержит практические рекомендации и передовой опыт для
воспитателей дошкольных образовательных учреждений по эффективному
развитию речи у дошкольников.
Abstract:
This article explores the importance of the educator's speech in the
development of oral language skills in preschool-aged children. It analyzes how the
teacher’s communication style, vocabulary richness, clarity of pronunciation, and
interactive dialogue with children positively influence their speech development.
Special attention is given to methodological approaches aimed at enhancing speech
activity, including the use of educational games and informal communication methods.
The article also offers practical recommendations and highlights best practices for
preschool educators to effectively support children's language development.
"Til - shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir. Agar nutq nama'qbul bo'lib
chiqsa - tilning ofatidir."
(Alisher Navoiy)
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
36
Nutq-bu tilning fikr ifodalash va almashish jarayonlarida amal qilinadigan, tilning
alohida ijtimoiy faoliyat turi sifatidagi muayyan yashash shakli. Nutq deganda uning
og'zaki va yozma ravishda namoyon bo'lishidagi jarayonlar, ya'ni so'zlash jarayoni va
uning natijasi tushuniladi. Nutq-bu insonnning eng oliy, murakkab,ruhiy vazifalardan
biri hisoblanadi. Nutq ichki va tashqi ko’rinishiga ega. Ichki nutq odamning o’z ichiga
gapiradigan passiv nutqi sanaladi. Shuning uchun bu nutq o’z-o’ziga qaratiladi, uni
nazorat qilib bo’lmaydi. Ichki nutq og’zaki va yozma nutqning asosi sifatida xizmat
qiladi. Tashqi nutq boshqalarga qaratilgan va nazorat qilish mumkin bo’lgan faol nutq
bo’lib, u og’zaki va yozma ko’rinishga ega. Til hayotimizning ajralmas qismi
hisoblanadi, shunday ekan bola go'dakligidanoq undan bir dona so'z aytishini kutish,
uni gapirishga o'rgatish so'ngra uni maroq bilan tinglash barcha insonlar uchun xosdir.
Odatda bolalarning faol nutqi 2-2,5 yoshlarda chiqa boshlaydi. Bu davrda bolaning
kattalar bilan amaliy hamkorligiga oid vaziyatlarda faol nutqdan foydalanish nutq
shakllanishiga olib keladi. Hayot davomida olgan asos va bilimlarga tayangan holda,
har bir inson butun umri davomida o'z ona tili bilan munosabatlarini qurishda davom
etadi. Bu jamiyatda, oilada muvaffaqiyatga erishishning zaruriy sharti, muvaffaqiyatli
mehnat, muvaffaqiyatli hayot uchun shartdir. Ona tilining alohida o'rni shundaki, tilni
doimiy ravishda takomillashtirmasdan turib, barcha ilmiy fanlarni - ham gumanitar,
ham tabiiy, ham texnik sohalarni chuqur o'rganish mumkin emas, chunki til inson
fikrlari, his- tuyg'ularini yetkazishning asosiy usullaridan biridir.
Shu o’rinda nutqni rivojlantirishda, bolaning so'z boyligini to'ldirishda asosiy
rolni tarbiyachi va uning nutqi o'ynaydi, chunki maktabgacha ta’lim yoshidagi bola
hayotining ushbu davrida ular bilan ko'proq vaqt o'tkazadi. Maktabgacha yoshdagi
bolalarning o'ziga xos xususiyati taqlidiy nutqidir, bu ularning idrok va tafakkurining
o'ziga xosligi bilan bog'liq jarayon hisoblanadi. Bolalarni taqlid qilish bilan bog'liq
fikrlash va idrok etishning o'ziga xosligi bolalarni tarbiyalash va o'qitishda, xususan,
bolalarga ona tilini o'rgatishda ishlatilishi kerak. Muloqot va bilish vositasi hamda usuli
sifatida ona tilini o'zlashtirish maktabgacha yoshdagi bolaning eng muhim
yutuqlaridan biridir. Nutqni rivojlantirishda, bolaning so'z boyligini to'ldirishda asosiy
rolni
tarbiyachi
va uning nutqi o'ynaydi, chunki maktabgacha ta’lim
tarbiyalanuvchilari hayotining ushbu davrida ular bilan ko'proq vaqt o'tkazadi.
Bolaning nutqi qanchalik mukammal bo'lsa, uning maktabda o'qishi shunchalik
muvaffaqiyatli bo'ladi. Shuningdek, bolalarning nutq madaniyatini shakllantirishda
tarbiyachining na’munasi katta ahamiyatga ega. Shunday qilib, sa'y-harakatlar
natijasida, ularning yordami bilan bola to'g'ri gapirishni o'rganadi, demak u maktabda
o'qish, yozishni o'zlashtirishga tayyor bo’lishida tarbiyachining o’rni beqiyosdir.
Maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarining har tomonlama rivojlanishi uchun
ajralmas shart-bu uning tarbiyachi bilan aloqasi. Kattalar-insoniyat tomonidan
to'plangan tajriba, bilim, ko'nikma, madaniyatning saqlovchilari. Ushbu tajribani faqat
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
37
til yordamida yetkazish mumkin. Til inson muloqotining eng muhim vositasidir.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabgacha ta’lim tashkilotida tarbiyalash va
o'qitishning ko'plab muhim vazifalari orasida ona tilini o'rgatish, nutq va lug'atni
rivojlantirish nutq madaniyatini rivojlantirish asosiy vazifalardan biridir. Ushbu
umumiy vazifa bir qator maxsus vazifalardan iborat:
•nutqning ovozli madaniyatini tarbiyalash
•
lug'atni boyitish
•
mustahkamlash va faollashtirish
•nutqning grammatik to'g'riligini takomillashtirish
•
og'zaki (dialogik) nutqni shakllantirish
•
izchil nutqni rivojlantirish
•badiiy so'zga qiziqishni tarbiyalash,
•
savodxonlikka tayyorgarlik.
•
Maktabgacha ta’lim tashkilotida maktabgacha yoshdagi bolalar o'z ona tillarini
o'zlashtirib, og'zaki muloqotning eng muhim shakli-og'zaki nutqni o'zlashtiradilar.
Tarbiyachi ushbu bilimlarning qo'llanmasi va tayanchi hisoblanadi. Izchil nutqni
shakllantirishda bolalarning nutqiy va aqliy rivojlanishi, ularning fikrlashi, idrok etishi,
kuzatishi rivojlanishining o’zaro bo’g’liqligida namoyon bo'ladi.
Izchil nutq nafaqat so'zlar va jumlalar ketma -ketligi, balki to'g'ri tuzilgan
jumlalarda aniq so'zlar bilan ifodalangan bir-biriga bog'liq fikrlar ketma- ketligidir.
Bola gapirishni o'rganish orqali o'ylashni o'rganadi, shu bilan birgalikda u o'ylashni
o'rganish orqali nutqini ham yaxshilaydi. Masalan, bolalarga nutq ostirish faoliyatida
ham yaxshilaydi. Masalan, bolalarga nutq ostirish faoliyatida topshiriq beriladi:
"Rasmda qaysi uy chizilgan? (Kichik...) Ha, kichkina uy. Va yana qanday uy haqida
gapirish mumkin? (Kichik, shinam uy...)To'g'ri, kichik, shinam uy." Berilgan savollar
o'rtasidagi farq nima ekanligini batafsil ko'rib chiqishimiz mumkin. Muloqot davomida
bolalarning e'tibori nutqda turli xil so'zlar ishlatilishiga, diqqatini jamlay olishiga, so’z
boyligini to’liq nomoyon etishiga qaratiladi. Bu yerda tarbiyachi ularni asta -sekin
so'zining ma'nosini tushunishga, nutqning og'zaki tarkibini tushunishga olib keladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun so'z va tovush juda noaniq ma'noga ega.
Kuzatishlar va tajribalar shuni ko'rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning o'ziga
xos xususiyati taqlidiy nutqidir, bu ularning idrok va tafakkurining o'ziga xosligi bilan
bog'liq. Tanqidiy fikrlashni bilmagan holda, bu yoshdagi bolalar atrof-muhitda ko'rgan
va eshitgan hamma narsaga taqlid qilishadi. Bolalar bog'chasida bola bevosita bog'liq
bo'lgan bunday yaqin odam tarbiyachidir. Tarbiyachiing xulq-atvori, nutqi, tashqi
ko'rinishi-bularning barchasi bolalar uchun na'munadir. Bolalarni taqlid qilish bilan
bog'liq fikrlash va idrok etishning o'ziga xosligibolalarni tarbiyalash va o'qitishda,
xususan, bolalarga ona tilini o'rgatishda ishlatilishi kerak. Tarbiyachining nutqiga
qanday talablar qo'yilishi kerak?
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
38
1.
Bolalar bilan muloqot nutqining semantik tarkibi yaqin va tushunarli bo'lishi
kerak.
2.
Bolalar bilan gaplashayotganda tarbiyachining nutqi yanada ixcham va sodda
bo'lishi kerak.
3.
Kichik guruh tarbiyalanuvchilariga nisbatan izohlardan qochish kerak va shu
bilan birga ular bilan aniqroq gaplashish kerak, chunki bu yoshdagi bolalar katta
yoshdagi bolalar tomonidan qabul qilingan dalillarni tushunolmaydilar.
Tarbiyachi nutqi grammatik to’g’ri bo’lishir kerak. Bolalar bilan nutqiy
muloqotda tarbiyachi tilning ekspressivligi vositalaridan foydalanishi maqsadga
muvofiq. Tarbiyachining ifodasiz nutqi bolalarning his-tuyg'ulariga ta'sir qilmaydi
biroq ularning nutq madaniyatini ta’sir etadi.
Guruhda tarbiyachining nutq na'munasi alohida ahamiyatga ega, chunki bu
yerdabarcha bolalar bir vaqtning o'zida tarbiyachining aytganlariga e'tibor berishadi.
Kundalik muloqotda ham, guruhda ham tarbiyachining nutq na'munasibarcha
vazifalarni bajarishda qo'llanilishi kerak: lug'atni kengaytirish, nutqning grammatik va
tovushli to'g'riligini tarbiyalash lozim. Shu bilan birga, tarbiyachibolalarga murojaat
qilishni bilishi kerak. Ayniqsa, keng tarqalgan xato-bu so'zlashuvda tushunarsiz
so'zlardan foydalanishdir. Katta guruhning tarbiyalanuvchilari tarbiyachiga murojaat
qiladi: "erta bayram bo'ladi". "Ertaga bayram bo'ladi", deb tuzatadi tarbiyachi. Ushbu
misolda, tarbiyachining nutq na'munasida bolalar o'z fikrlarini ifoda etish qobiliyatiga
ega bo'ladilar, to'g'ri talaffuzni eshitadilar. So'zlarni aniq ishlatish ko'nikmalari va
muvofiqlashtirishning to'g'riligi tarbiyalanuvchilar bilan suhbatlarda, tarbiyachining
nutqi na'munasida shakllanadi. Bolalarni savodxonlikka o'rgatish na'munani qo'llash
orqali biz bolalarda tinglash madaniyatini tarbiyalaymiz, ularning so'zga qiziqishini
oshiramiz. Ammo bunda faqat tarbiyachi bolalarga ma’lumotlarni ifodali, majoziy
ma'noda yetkazganda, ularning his-tuyg'ulariga tayanganda amalga oshirish mumkin.
Ertak va hikoyalar o’qib berish tinglash madaniyatini oshiradi, bolalarni o'zlari biron
bir narsani aytishga undaydi. Didaktik o'yinlar, topishmoqlar yordamida tarbiyachi
bolalarni so'zlarni to'g'ri ishlatishga va ulardan jumlalar tuzishga o'rgatadi. Masalan,
"Hayvonot bog’ida" o'yinida bolalar so'zlarni holatlarga qarab o'zgartirishni mashq
qilishadi. Ushbu o'yinlarni o'tkazishda tarbiyachi bolalar taqlid qiladigan og'zaki
na'munani beradi. Tarbiyachining na'munasiga qo'yiladigan talablar bilan bir qatorda,
tarbiyachining bolalar nutqiga bo'lgan talablariga e’tibor bwrishimiz mumkin.
1.
Tarbiyachi nafaqat bolalarga nutq na' munasini berishi, balki bolalar uni
qanday egallaganligini tekshirishi kerak (buning uchun mashqlar, takrorlashlar
qo'llaniladi).
2.
Bolalarda to'g'ri gapirish qobiliyatiga qiziqishni rivojlantirish kerak
(rag'batlantirish, yaxshi gapiradigan bolalarning na'munasi).
3.
Bolalarning nutqini muntazam ravishda kuzatib borish, bolalar aytganidek
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
39
tinglash, xatolarni o'z vaqtida tuzatish kerak.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida, oilalarda bolalarning nutqiga jiddiy e'tibor
berilishi kerak. Tarbiyachi nutq o’stirish, badiiy adabiyot, savodxonlikka tayyorlash
faoliyatlarida tarbiyachining savollariga ma'lum talablarqo'yib, bolalarning javoblariga
ham talablar qo'yilishi kerak, shunda bolalarto'g'ri gapirishni o'rganadilar, fikrlarini
ifoda etish uchun aniq so'zlardan foydalanadilar, jumlalarni to'g'ri tuzishga erishadilar
va mazmunli javoblarni tuzadilar.
Xulosa
Bo'lajak maktabgacha ta'lim tarbiyachilarining nutq madaniyatini rivojlantirish
bugungi kunda ijtimoiy ahamiyatga ega talab bo'lib qolmoqda, chunki o’sib kelayotgan
yosh avlodni har tomonlama yetuk qilib tarbiyalash, maktab ta’limiga sifatli tayyorlash
muhim vazifamiz sanaladi. Tarbiyachilar, maktabgacha ta’lim tashkilotining boshqa
pedagoglari va ota-onalar bilan to‘laqonli muloqotni amalga oshirish uchun jamiyatga
yuqori professional saviyaga ega, ta’lim-tarbiyaviy jarayonda qulay muhit yaratishga
qodir, nutq madaniyati yuqori bo‘lgan tarbiyachi kerak. Bunday sharoitda bo'lajak
maktabgacha ta'lim tarbiyachilarining kasbiy madaniyatini rivojlantirish muammosi va
uning tarkibiy qismi sifatida nutq madaniyatiga yuqori saviyada ega bo’lish alohida
dolzarblik kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati (References, Список литературы):
1. Sh.M.Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – “O‘zbekiston”
Toshkent:2021.
2. D.R.Babayeva. Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi “Barkamol fayz media”.-
Toshkent, 2018.
3. M.Asqarova va boshqalar. Kichik yoshdagi bola nutqini o’stirish. “O’zbekiston”.-
Toshkent, 2001.
4. Tovbayevna, M. N., & Nosirova, M. (2021). Methods Of Organizing Geography
Lessons For
5.Childrenpeople With Disabilities Inclusive Education. JournalNX, 7(03), 187-190.
