“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
51
QASHQADARYONING DINIY MEʼMORIY YODGORLIGI:
KOʻK GUMBAZ MASJIDI
Toʻxtayeva Sevinch Ural qizi
Qarshi Davlat Universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Shahrisabz shahrida joylashgan Koʻk Gumbaz
masjidining tarixiy, meʼmoriy va madaniy ahamiyati yoritilgan. Masjid Mirzo
Ulugʻbek tomonidan 1435-yilda qurilgan bo‘lib, Temuriylar davri meʼmorchiligining
yuksak namunasi sanaladi. Tadqiqot davomida masjidning qurilish sabablari,
bezaklarida aks etgan ramziy maʼnolar, astronomik joylashuvi, hamda xalq og‘zaki
rivoyatlaridagi o‘rni tahlil qilingan. Shuningdek, zamonaviy restavratsiya ishlari va
masjidning hozirgi kundagi funksional holati ham ko‘rib chiqilgan. Maqola Koʻk
Gumbazni faqat diniy bino sifatida emas, balki ilm-fan, siyosat va san’at
uyg‘unligining noyob yodgorligi sifatida yoritishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Koʻk Gumbaz masjidi, Shahrisabz, Mirzo Ulugʻbek, Temuriylar
me’morchiligi, moviy gumbaz, islomiy san’at, kufiy yozuvlar, diniy obidalar,
astronomik joylashuv, restavratsiya, Oʻzbekiston tarixi.
Аннотация:
В данной статье освещается историческое, архитектурное и
культурное значение мечети Кук-Гумбаз, расположенной в городе Шахрисабз.
Мечеть была построена в 1435 году по приказу Мирзо Улугбека и является
выдающимся образцом архитектуры эпохи Темуридов. В ходе исследования
рассмотрены причины строительства, символика декоративных элементов,
астрономическая ориентация здания, а также место мечети в устной народной
традиции. Особое внимание уделено современным реставрационным работам и
текущему функциональному назначению сооружения. Работа направлена на
раскрытие мечети Кук-Гумбаз не только как религиозного объекта, но и как
уникального памятника, сочетающего в себе науку, политику и искусство.
Ключевые слова:
мечеть Кук-Гумбаз, Шахрисабз, Мирзо Улугбек,
архитектура Темуридов, голубой купол, исламское искусство, куфический
орнамент, религиозные памятники, астрономическая ориентация, реставрация,
история Узбекистана.
Koʻk gumbaz masjidi
— Qashqadaryo viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (XVI
asr). Masjid Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros
obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
52
Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy
roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan
1
XVI asr oxirlarida Abdullaxon II (1557—1598) hukmdorligi davrida qurilgan.
Masjid peshtoqida Abdullaxon II nomi va hijriy 999-yil (1590—1591) deb yozilgan.
1953-yildan boshlab „Koʻk gumbaz“ juma namozlarini oʻqish uchun jome masjid
sifatida yana faoliyat koʻrsata boshladi. Koʻk gumbaz masjidining gumbazi moviy
koshinlar bilan qoplangani uchun xalq orasida „Koʻk gumbaz“ nomini oldi. Masjidning
koʻk qoplamali tashqi gumbazi 1898-yildagi zilziladan qattiq shikastlangan va qulab
tushgan. Masjid turli yillarda bir necha marta taʼmirlangan, jumladan, 1957-yil, 1971-
yil, 1975-yillarda qisman va 1982-yilda toʻliq taʼmirdan chiqarildi. 1967-yilda masjid
gumbazi shahrisabzlik usta Hamdam tomonidan tiklandi. 1982-yilda samarqandlik usta
— naqqosh Nusratillo Asadov tomonidan gumbaz tepasiga koʻk sirli koshin bilan
Qur’onning „Mulk“ surasidan oyatlar nozik d’id bilan yozildi va oltin rangli qubba
oʻrnatildi
2
. 1996-yilda Amir Temurping 660 yilligi nishonlanishi munosabati bilap
Qarshi shahridagi boshqa tarixiy obidalar qatorida Koʻk gumbaz masjidida ham
qurilish va taʼmirlash ishlari oʻtkazildi(.2) 2005—2006-yillarda Koʻk gumbaz
meʼmoriy majmuasi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni va hukumat qaroriga
muvofiq qayta taʼmirlandi va hozirgi koʻrinishga ega boʻldi. XX asrning 20-yillarida
Eshon Porsoxon, Eshon Ahmadxon, 1930—1940-yillarda samarqandlik Nu’monxon
qori, 1956—1968-yillarda qoʻqonlik Neʼmatxon Turdimatov, 1968—1974-yillarda
namanganlik xoji Akmalxon Otaxonov imomlik faoliyatini olib borgan
3
.
Koʻk Gumbaz masjidi jomeʼsi oʻrtada murabbaʼ shaklida qurilgan baland
gumbazli zal va ikki yonidagi qator tushgan binolardan iborat. Binolarning umumiy
uzunligi 25-38 metrni tashkil etgan. Qanotlardagi imoratlarning eni ikki xil edi.
Shimoli gʻarbiy tarafdagi 14 metr, janubi sharqiy tomondagi esa 14,6 metr boʻlgan.
Bino asosan, 26x26x5 va 28x28x6 santimetrli chor gʻishtlar bilan qurilgan.
4
Masjid markazida rejaga muvofiq asosiy xonaqoh tarhi boʻlib u 8 metr kvadrat
shaklda boʻlgan, balandligi 14 metrni tashkil etgan. Qanot qismlarining har biri ikki
1
Koʻk gumbaz masjidi“, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi: 5-jild (Konimex — Mirzoqush). Toshkent: „Oʻzbekiston milliy
ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti, 2003 — 704-bet.
2
„Qashqadaryo viloyati“. uzbekistan.travel. „Ko‘k gumbaz masjidi“. meros.uz.
3
F.Abduxoliqov; A.Razzoqov; K.Rahimov; A.Hakimov; B.Abduhalimov. Oʻzbekiston obidalaridagi bitiklar Qashqadaryo.
Uzbekistan today, 2016-yil — 245-257-bet.
4
„Koʻk gumbaz masjidi (meʼmoriy yodgorlik)“, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (K-harfi). Toshkent: „Oʻzbekiston milliy
ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti, 2000–2006-yillar.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
53
qator boʻlib tushgan toʻrt xonadan tashkil topgan. Xonalar tepasi gumbazlar bilan
yopilgan. Binoning yuza va yon tomonlaridagi xonalarning oldi uz vaqtida ayvon
singari ochiq boʻlgan. Xonalar oʻz navbatida, bir-biriga ravoqli boʻshliqlar orqali
ochiladigan qilib qurilgan. Asosiy xonaning qibla tomonidagi devorida mehrob, yonida
esa pogonali minbar mavjud boʻlgan. Mehrob eniga ancha chuqur ishlangani uchun
bino orqasidagi devor bir oz kengaygan.
Ko‘k Gumbaz masjidi faqat diniy obida emas edi. U Temuriylar sulolasi
hukmronligining ramzi sifatida qad rostlagan. Mirzo Ulugʻbek bu masjid
orqali:Shahrisabzni siyosiy-diniy markaz sifatida mustahkamladi,Otasi Shohruh
Mirzoga sadoqatini izhor etdi,
Shahar aholisi uchun jamoaviy ibodat makonini yaratdi, bu esa jamiyatni
birlashtiruvchi kuch sifatida xizmat qildi.Temuriylar davrida katta jome masjidlar
qurish siyosiy hokimiyat belgisi sifatida qaralgan.Ko‘k Gumbaz peshtoqlari, devorlari
va ichki ravoq-qoplamalarida arabcha kufiy va naskh yozuvlari bitilgan. Bu yozuvlar
Qur’oni karim oyatlari bilan birga, hukmdor va me’morning ismlarini, hatto qurilish
sanasini ham o‘z ichiga oladi.
Ulugʻbek Samarqandda Rasadxona qurganidek, Koʻk Gumbaz masjidida ham:
Gumbaz ostidagi markaziy nuqta va atrofidagi sakson darajali geometrik
joylashuv quyosh va oy holatiga moslangan,Masjid ichidagi gumbaz ostida ovoz
tarqalishining akustik markazi mavjud — bu astronomik hisob-kitoblarga asoslangan
joylashuvdir.
Bu o‘z zamonasidagi noyob ilmiy yondashuv sanaladi. Shahrisabz aholisida
Ko‘k Gumbaz haqida rivoyatlar mavjud:Aytilishicha, bu yerda ibodat qilganlar
orzulariga yetadi, ayniqsa o‘rta gumbaz ostida duo qilgan kishi niyatiga erishadi.
Baʼzi mahalliy manbalarda yozilishicha, gumbaz ostidagi yer tagida sirli xazina
yoki muqaddas tosh borligi haqida rivoyat mavjud.Koʻk Gumbaz masjidi
Samarqanddagi Ulugʻbek jome masjidi, Buxorodagi Kalan masjidi, va Qorako‘l
masjidlariga oʻxshash bo‘lsa-da, ularning har biridan farqli, o‘ziga xos:Ko‘k gumbazi
hajman kattaroq,Bezaklari kamroq, ammo falsafiy chuqurroq,
Peshtoqi shamolga chidamli tarzda tik qurilgan (Shahrisabzda shamollar kuchli
bo‘ladi).Masjid 1990-yillar va 2014-yil atrofida qayta restavratsiya qilindi. Bu
ishlarda:
Devor bezaklari asl holatga maksimal yaqinlashtirildi,
Koshinlar asliyatlar asosida qayta ishlangan, Sayyohlar uchun audiogid va
interaktiv monitorlar o‘rnatilgan (baʼzi kunlarda ishlaydi).
5
5
Hafizi tanish ibn Mir Muhammad Buxari.. Sharif-namayi shaxi. (Faksimile nusxasi)., 1983-yil — 78-bet.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
54
Bugun u: Namozxonlar, ayniqsa juma namozida ko‘p bo‘ladi,Sayyohlar uchun
yo‘lboshlovchilar bilan sayr zonasi .
Bezash uslubi Timurid koshinkorligi, kufiy yozuvlardan iborat. Koʻk Gumbaz
masjidi (baʼzan “Moviy gumbazli masjid” deb ham yuritiladi). Koʻk Gumbaz masjidi
Mirzo Ulugʻbek tomonidan otasi Shohruh Mirzoga hurmat bajo keltirish va xalq uchun
juma masjidi sifatida qurdirilgan. Bu masjid Ulugʻbek madrasasi majmuasining bir
qismi sanaladi va Shahrisabzdagi jamoat ibodatxonalari orasida eng kattasidir. Masjid
o‘z nomini ko‘k rangli gumbazi tufayli olgan. Moviy-yashil rangda sirlangan
gʻishtlardan qurilgan ulkan gumbaz uzoqdan ko‘zga tashlanadi va Shahrisabz
shahrining ramziga aylangan.
Gumbaz: Masjidning asosiy gumbazi ko‘k rangda bo‘lib, yirik hajmi bilan
ajralib turadi.
Portal (peshtoq): Kirish qismidagi baland peshtoqda o‘ymakor koshinlar,
yozuvlar va bezaklar ishlatilgan. Ichki bezak: Ichkarisi Qur’oni karim oyatlari,
ganchkorlik, naqshinkor bezaklar bilan bezatilgan.
Koshin ishlari: Gʻijduvon ustalarining nafis koshinlari bilan bezatilgan bo‘lib,
ularning orasida geometrik naqshlar va kufiy yozuvlar mavjud.
“Koʻk Gumbaz” nomi — bu turkiy tillarda keng tarqalgan atama bo‘lib, tarixda
bir necha inshootlar shu nom bilan atalgan, ammo Shahrisabzdagi masjid eng
mashhurlaridan biridir.Arxeologik aniqlanishlarga ko‘ra, masjid avvaldan mavjud
bo‘lgan qadimiy diniy majmua ustiga qurilgan. Bu esa uning joylashuvi tarixiy jihatdan
strategik ahamiyatga ega bo‘lganini ko‘rsatadi.
Shahrisabz shahri 2000-yilda YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga
kiritilgan. Koʻk Gumbaz ham ushbu merosning muhim qismlaridan biri hisoblanadi.
Masjidda o‘sha davr ilm-fani va me’morchiligining uyg‘unlashuvi ko‘rinadi:
gumbaz shakli, geometrik simmetriya va yozuvlar astronomik bilimlar bilan bog‘liq
bo‘lgan.
Masjid atrofida diniy-memorial majmua mavjud bo‘lib, u yerda Ulugʻbekning
qarindoshlari dafn etilgan degan taxminlar bor. Hozirda Koʻk Gumbaz masjidi
sayyohlar va ziyoratchilar tashrif buyuradigan maskan hisoblanadi. Uning atrofi
obodonlashtirilgan, tarixiy-me’moriy majmua tarkibida restavratsiya ishlari amalga
oshirilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1) Koʻk gumbaz masjidi“, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi: 5-jild (Konimex
— Mirzoqush). Toshkent: „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy
nashriyoti, 2003 — 704-bet.
2) „Qashqadaryo viloyati“. uzbekistan.travel. „Ko‘k gumbaz masjidi“. meros.uz.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
55
3) F.Abduxoliqov; A.Razzoqov; K.Rahimov; A.Hakimov; B.Abduhalimov.
Oʻzbekiston obidalaridagi bitiklar Qashqadaryo. Uzbekistan today, 2016-yil — 245-
257-bet.
4) „Koʻk gumbaz masjidi (meʼmoriy yodgorlik)“, Oʻzbekiston milliy
ensiklopediyasi (K-harfi). Toshkent: „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat
ilmiy nashriyoti, 2000–2006-yillar.
5) Hafizi tanish ibn Mir Muhammad Buxari.. Sharif-namayi shaxi. (Faksimile
nusxasi)., 1983-yil — 78-bet.
