“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
46
QIMMATLI QOG‘OZLAR ORQALI MOLIYAVIY
VOSITACHILIKNI KUCHAYTIRISH: TIJORAT BANKLARI
VA DAVLAT OBLIGATSIYALARI
Tojiddinov Dilshod Tulanbekovich
Аnnоtаtsiyа:
Ushbu tezisda qimmatli qog‘ozlar, xususan, davlat obligatsiyalari
orqali tijorat banklarining moliyaviy vositachilik faoliyatini kuchaytirish yo‘llari tahlil
qilingan. Xorijiy davlatlar tajribasi asosida moliya bozorida banklar va davlat
obligatsiyalari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar solishtirma tahlil qilinib,
O‘zbekistondagi holatga mos ilmiy yechimlar taklif etilgan.
Kаlit sо‘zlаr:
moliyaviy vositachilik, tijorat banklari, qimmatli qog‘ozlar, davlat
obligatsiyalari, fond bozori, moliyaviy barqarorlik.
Аnnоtаtiоn:
This thesis explores how commercial banks can enhance their
financial intermediation role through government securities in the capital market. By
comparing the experience of foreign countries, especially the U.S., EU, and Asia-
Pacific regions, with Uzbekistan, the paper proposes policy and practical measures for
more efficient involvement of banks in securities markets.
Key wоrds:
financial intermediation, commercial banks, securities market,
government bonds, capital market, financial development.
Аннотация:
В данной тезисной работе рассматриваются пути усиления
финансового посредничества коммерческих банков через государственные
облигации. На основе сравнительного анализа международного опыта и
текущего положения в Узбекистане предлагаются научно обоснованные
подходы по развитию рынка ценных бумаг.
Ключевые слова:
финансовое посредничество, коммерческие банки,
государственные облигации, рынок ценных бумаг, инвестиции, стабильность.
Bugungi global moliyaviy tizimda qimmatli qog‘ozlar bozori moliyaviy
vositachilikning eng muhim elementlaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonda ushbu bozor hali to‘liq shakllanmagan bo‘lsa-da, davlat
obligatsiyalari orqali tijorat banklarining investitsiyaviy salohiyatini kengaytirish
imkoniyati mavjud. Mamlakatimizda tijorat banklarining asosiy moliyaviy resurslari
hali ham depozitlarga tayanadi, bu esa uzoq muddatli investitsiyalar uchun yetarli
emas.
Moliyaviy vositachilik orqali iqtisodiyotning turli tarmoqlariga moliyaviy
oqimlarni yo‘naltirish imkoniyati oshadi. Jahon tajribasida ko‘plab davlatlar tijorat
banklarini davlat obligatsiyalariga faol jalb qilish orqali fiskal va pul-kredit siyosatini
uyg‘unlashtirishga erishgan.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
47
O‘zbekistonda esa bu soha endi shakllanmoqda va banklar o‘z portfellarida
obligatsiyalarning ulushini oshirishga ehtiyoj sezmoqda.
Mavzu buyicha uchraydigan muammolar:
Tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtiroki cheklangan.
Davlat obligatsiyalarining ikkilamchi bozori zaif rivojlangan.
Moliyaviy savodxonlik va investitsion madaniyat past.
Ularga ilmiy yechimlar:
Qonunchilikni takomillashtirish
– tijorat banklari uchun davlat obligatsiyalariga
sarmoya kiritishdagi huquqiy rag‘batlar (masalan, soliq imtiyozlari).
Banklar portfellarini diversifikatsiya qilish
– obligatsiyalarni uzoq muddatli
likvid aktiv sifatida tan olish.
Raqamli texnologiyalar asosida fond bozorini rivojlantirish
. “Davlat
obligatsiyalarining kapital bozoridagi roli nafaqat davlat byudjeti defitsitini qoplash,
balki tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash vositasidir” [1].
AQShda banklar yirik hajmdagi obligatsiyalar portfelini likvidlikni boshqarish va
daromadlilikni oshirish uchun faol foydalanadi [2]. O‘zbekistonda esa bu yo‘nalish hali
keng quloch yoymagan.
1-jadval
XORIJ TAJRIBASI VA SOLISHTIRMA TAHLIL
Mamlakat
Bank aktivlaridagi
obligatsiyalar ulushi (%)
Iqtisodiy samaradorlik
(obligatsiyalar orqali
moliyalashtirish ulushi)
AQSh
18.5%
34% (2023)
Germaniya
14.2%
29%
Yaponiya
21.7%
41%
O‘zbekiston
~5.6%
~9%
Manba:
Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi.
Yuqoridagi ko‘rsatkichlar O‘zbekistonda tijorat banklari obligatsiyalar orqali
resurs jalb qilish imkoniyatlari yetarlicha ishlatilmayotganini ko‘rsatadi.
Tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar, ayniqsa davlat obligatsiyalari orqali
moliyaviy vositachilikni kuchaytirishi mumkin. Davlat obligatsiyalarining banklar
balansidagi ulushi oshsa, iqtisodiyotga uzoq muddatli va barqaror sarmoya oqimi
ta’minlanadi.
Qimmatli qog‘ozlar orqali vositachilik mohiyati.
Qimmatli qog‘ozlar bozori
iqtisodiyotda moliyaviy vositachilikning muhim qismidir. Tijorat banklari bu bozorda
ikki xil rolni bajaradi:
Investor sifatida
– ular o‘z aktiv portfellari tarkibiga obligatsiyalarni qo‘shadi.
Vositachi sifatida
– yuridik va jismoniy shaxslarni investitsiyalarga jalb etadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
48
O‘zbekiston sharoitida banklar moliyalashtirishda asosan kredit liniyalariga
tayanmoqda, bu esa uzoq muddatli investitsiyalarni cheklaydi. Shu sababli
obligatsiyalar orqali resurslarni to‘plash, banklar va davlat uchun strategik muhim
vositadir.
O‘zbekistonda
obligatsiyalar
bozorini
rivojlantirishdagi
mavjud
muammolar
1. Ikkilamchi bozorning yetarlicha rivojlanmaganligi:
Davlat obligatsiyalari
bilan savdolar asosan birlamchi bozor orqali amalga oshiriladi; Investorlarda
likvidlikka ishonch past.
2. Bank tizimi va fond bozorining parallel emasligi:
Ko‘p hollarda banklar o‘z
kredit siyosatiga tayanadi, obligatsiyalar bilan ishlash strategik maqsadga kirmaydi.
3. Regulyativ barqarorlik va texnik infrastrukturadagi bo‘shliqlar:
Qimmatli
qog‘ozlar bo‘yicha regulyatsiyalar (masalan, reyting talablari, deklaratsiya qoidalari)
investitsion faoliyatga to‘siq bo‘layapti.
2.
Davlat obligatsiyalarining bank faoliyatidagi o‘rni.
2-jadval
Davlat obligatsiyalarining bajaradigan funksiyalari
№
Funksiya
Izoh
1
Likvidlikni
boshqarish
Qisqa muddatli obligatsiyalar orqali banklar
o‘z likvidligini boshqaradi.
2
Diversifikatsiya
Portfelni kredit risklaridan himoyalash
imkonini beradi.
3
Kapital yetarliligi
Obligatsiyalar past xavfli aktivlar sifatida
hisobga olinadi.
4
Foiz daromadlari
manbai
Doimiy va kafolatlangan daromad oqimi
yaratadi.
Manba:
Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi.
2024-yil
yakuniga
ko‘ra,
O‘zbekistonda
bank
aktivlarida
davlat
obligatsiyalarining ulushi bor-yo‘g‘i
5.6%
ni tashkil qilgan, bu esa nisbatan past
ko‘rsatkich sanaladi [4].
3. Xalqaro reytinglar va fond bozori taraqqiyoti.
3-jadval
Kapital bozorining taraqqiyoti indeksi (World Economic Forum, 2023)
Mamlakat
Bozor chuqurligi (1–7
ball)
Investorlarni jalb
qilish darajasi (%)
AQSh
6.5
78%
Janubiy Koreya
6.2
71%
Turkiya
5.1
49%
O‘zbekiston
3.3
15%
Manba:
Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
49
Bu raqamlar fond bozori institutsional rivojlanishining O‘zbekistonda sustligini
ko‘rsatadi. Tijorat banklari fond bozorini faollashtirishda kalit o‘rinni egallashi
mumkin.
4. Banklar va obligatsiyalar o‘rtasidagi integratsiyani kuchaytirish mexanizmlari.
a) Institutsional takliflar:
- Tijorat banklari uchun
obligatsiyalarni investitsiya darajasidagi aktiv sifatida
tasniflash
.
- Bank obligatsiyalari chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish (masalan, “green
bonds” yoki “sukuk”).
b) Raqamlashtirish. Davlat qimmatli qog‘ozlarini blockchain yoki DLT asosida
chiqarish orqali ularning ishonchliligini va kuzatuvchanligini oshirish.
“e-GKO” – elektron davlat obligatsiyalari platformasi yaratilishi zarur (Rossiya,
Hindiston tajribasi asosida).
c) Regulyativ rag‘batlar. Banklar uchun obligatsiyalar portfeli bo‘yicha
prudensial standartlarni yengillashtirish. Majburiy rezerv talablari uchun qimmatli
qog‘ozlarni ta’minot sifatida qabul qilish.
5. Davlat va bank sektori o‘rtasida uyg‘unlik. Tijorat banklarining davlat
obligatsiyalariga sarmoyasi davlat byudjetining barqaror moliyalashtirilishiga xizmat
qiladi. Bu uyg‘unlik ikki tomonlama foyda keltiradi:
Davlat uchun
– barqaror va ichki moliyalashtirish manbai shakllanadi.
Banklar uchun
– kam riskli va daromadli investitsion yo‘nalish ochiladi.
“Davlat obligatsiyalari bo‘yicha foiz stavkalarining pul-kredit siyosatiga
singdirilishi Markaziy bank uchun samarali signal vositasiga aylanadi” [5].
6. Kelajakdagi strategik yo‘nalishlar.
Banklar ishtirokidagi obligatsiyalar bozorini institutsional mustahkamlash
–
maxsus investitsiya fondlari va treyderlik platformalarini rivojlantirish.
Ochiq bozor operatsiyalarini kengaytirish
– obligatsiyalar asosida Markaziy
bankning likvidlik ta’minoti mexanizmlari.
Xalqaro investorlar ishtirokini rag‘batlantirish
– xorijiy banklar va fondlar
uchun obligatsiyalarni valyutada chiqarish mexanizmlarini joriy etish.
Yakuniy xulosa qilib, Qimmatli qog‘ozlar orqali tijorat banklarining moliyaviy
vositachilik imkoniyatlarini kuchaytirish – bu nafaqat banklar, balki umumiy
moliyaviy tizimning barqarorligini oshirishga xizmat qiladi. Davlat obligatsiyalari esa
bu jarayonda asosiy instrument bo‘lib xizmat qilmoqda. Buning uchun qonunchilik,
texnologik va institutsional islohotlar uyg‘unlikda olib borilishi lozim. Tijorat banklari
qimmatli qog‘ozlar, ayniqsa davlat obligatsiyalari orqali moliyaviy vositachilikni
kuchaytirishi mumkin. Davlat obligatsiyalarining banklar balansidagi ulushi oshsa,
iqtisodiyotga uzoq muddatli va barqaror sarmoya oqimi ta’minlanadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-85, Issue-1, July -2025
50
Takliflar:
- Banklar uchun obligatsiyalar portfeliga investitsiya qilish bo‘yicha ichki siyosat
ishlab chiqish.
- Markaziy bank tomonidan obligatsiyalarni ikkilamchi bozorda likvidligini
oshirish uchun market-meyker banklarni joriy etish.
- Obligatsiyalar bo‘yicha raqamli platformalarni rivojlantirish va xalqaro
investorlarga kirishni osonlashtirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Davlat moliyaviy boshqaruvi asoslari / A. M. Jo‘raev. – T.: Iqtisodiyot, 2022.
2.
Federal Reserve Bank (2023). Annual Report on U.S. Government Securities
Holdings.
3.
European Central Bank. (2023). Euro Area Bond Market Integration.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik byulleteni, 2024.
5.
IMF Working Paper (2022). Government Bonds and Financial Stability.
6.
Qodirov A., “Qimmatli qog‘ozlar bozori va investitsion salohiyat”, Iqtisodiyot
va moliya, 2023(2).
7.
World Bank (2023). Developing Capital Markets in Emerging Economies.
8.
Tursunova M., “Davlat obligatsiyalari bozorini rivojlantirish yo‘nalishlari”,
Moliya bozori jurnali, 2024(1).
