“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
54
HAMID OLIMJON ASARLARIDA FOLKLOR
UNSURLARINING BADIIY TALQINI
Yallayev Behzod Toshtemirovich
Qashqadaryo viloyati, Chiroqchi tumani, 16-maktab
Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining taniqli vakili Hamid
Olimjon ijodida folklor unsurlarining badiiy talqini tahlil qilinadi. Ma’lumki, adib o‘z
ijodida xalq og‘zaki ijodining boy an’analaridan ilhomlanib, ularni o‘zining badiiy
tafakkuri asosida qayta ishlagan va zamonaviy poeziya talablariga mos ravishda yangi
mazmun bilan boyitgan. Xususan, xalq ertaklari, dostonlari, afsona va rivoyatlaridagi
obrazlar, ramzlar, timsollar va poetik strukturalar shoirning ko‘plab asarlarida qayta
talqin qilinadi. Maqolada Hamid Olimjonning “Zaynab va Omon”, “Semurg‘”, “Oygul
bilan Baxtiyor”, “Tong nafasi”, “Uyg‘onish” kabi asarlarida uchraydigan folklor
elementlari – epik motivlar, obrazlar tizimi, xalqona ifoda vositalari, qadimiy
syujetlarning zamonaviy badiiy yechimi chuqur tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida
adabiy tahlil, qiyosiy tahlil va kontekstual metodlardan foydalanildi. Maqolaning ilmiy
ahamiyati shundaki, u Hamid Olimjon ijodini o‘rganishda yangi yondashuvlarni taklif
etadi va folklor materiallarining zamonaviy badiiy tafakkurdagi o‘rnini ko‘rsatadi.
Maqola adabiyotshunoslar, folklorshunoslar, tilshunoslar, shuningdek, adabiy merosni
o‘rganayotgan talabalar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Tadqiqot natijalari Hamid
Olimjonning ijodida xalq ruhiyatini, xalq estetik qarashlarini va badiiy tafakkurini
qanday aks ettirganini ochib beradi. Shuningdek, shoir tomonidan xalq og‘zaki
ijodining qayta ishlanish uslublari, ularning zamonaviy kontekstda ishlatilishi va milliy
o‘zlikni ifodalashdagi roli yoritiladi.
Kalit so‘zlar
: Hamid Olimjon, folklor, obraz, ramz, milliy tafakkur, xalq og‘zaki
ijodi, badiiy talqin.
Kirish
Hamid Olimjon o‘zbek adabiyotining XX asrdagi eng porloq yulduzlaridan biri
sifatida tan olinadi. Uning she’riyati, dostonlari, dramalari va publitsistikasi xalq
ruhiyatining ifodachisi, milliy g‘ururning targ‘ibotchisi, tarixiy xotiraning davomchisi
sifatida e’tirof etilgan. Ayniqsa, shoirning ijodida xalq og‘zaki ijodidan olingan folklor
unsurlari, timsollar, ramzlar, syujetlar va obrazlar alohida o‘rin tutadi. Folklor xalq
tafakkurining mahsuli bo‘lib, asrlar davomida sayqallanib kelgan madaniy qatlamdir.
Hamid Olimjon bunday xazinadan mohirona foydalangan holda o‘z asarlariga chuqur
milliylik, ramziy ma’no va estetik mukammallik baxsh etgan.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
55
Shoir “Zaynab va Omon” dostonida o‘zbek xalq ertaklari va afsonalari asosida
yangi syujet yaratgan bo‘lsa, “Semurg‘” asarida Sharq mifologiyasining timsollaridan
foydalangan. “Oygul bilan Baxtiyor” dostonida esa qadimiy syujetlar zamonaviy
muammolar bilan uyg‘unlashtiriladi. Hamid Olimjon xalqona obrazlarni, xalq orasida
mashhur bo‘lgan timsollarni, naqshlarni, ramzlarni poetik tilda qayta talqin qilib,
ularga yangi mazmun bergan.
Bu maqolaning maqsadi Hamid Olimjon asarlaridagi folklor unsurlarni aniqlash,
ularning badiiy ishlanishini o‘rganish va shoir ijodidagi milliylik ifodasini yoritishdan
iborat. Tadqiqot o‘zbek adabiyotida folklor motivlarining zamonaviy badiiy tafakkurda
qanday talqin etilganini ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Metodologiya
Tadqiqotda adabiy tahlil, qiyosiy tahlil va kontekstual yondashuvlar asos qilib
olindi. Birinchi navbatda, Hamid Olimjonning yuqorida tilga olingan asarlari
lingvopoetik jihatdan tahlil qilindi. Har bir asarda folklor elementlarining mavjudligi,
ularning badiiy vazifasi, timsollar tizimi, xalqona ifoda vositalari va qadimiy syujetlar
aniqlab borildi.
Shuningdek, shoirning asarlari xalq og‘zaki ijodining klassik namunalariga –
dostonlar, ertaklar, afsona va rivoyatlarga qiyosan tahlil etildi. Masalan, “Zaynab va
Omon” dostoni xalq orasida mashhur bo‘lgan “Shirin va Farhod”, “Layli va Majnun”
kabi sevgi dostonlari bilan muqoyasa qilinib, shoirning xalqona syujetni
zamonaviylashtirish mahorati tahlil qilindi.Yana bir muhim metod – kontekstual tahlil
yordamida Hamid Olimjon asarlaridagi folklor unsurlarining davr, tarix, siyosat va
madaniyat bilan aloqasi o‘rganildi. Shoir faoliyat ko‘rsatgan 1930–40-yillarda milliy
o‘zlik, tarixiy xotira va folklor ramzlarining qanday badiiy shakllarda ifodalangani
aniqlashtirildi.
Maqolani yozishda quyidagi asosiy manbalardan foydalanildi: Hamid
Olimjonning to‘plamli asarlari, o‘zbek adabiyoti tarixi, folklorshunoslikka oid
monografiyalar, adabiyotshunos olimlarning maqolalari, ilmiy izlanishlar.
Natijalar
Tahlillar natijasida quyidagi asosiy jihatlar aniqlandi:
1. Folklor syujetlari: Hamid Olimjon asarlarida xalq dostonlaridan olingan sevgi,
fidoyilik, jasorat, mehnatparvarlik syujetlari zamonaviy talqinda qayta ishlangan.
Masalan, “Oygul bilan Baxtiyor” dostonida qadimiy syujet ijtimoiy muammolar bilan
bog‘langan.
2. Xalqona obrazlar: Shoir folklor obrazlarini zamonaviy estetikaga
moslashtirgan. “Zaynab va Omon”dagi obrazlar – Zaynabning fidoyiligi, Omonning
matonati xalq timsollarini eslatadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
56
3. Ramz va timsollar: “Semurg‘” timsoli orqali shoir orzu, ozodlik, ilohiy
donishmandlik g‘oyalarini ifodalaydi. Bu timsol Sharq mifologiyasidan olingan bo‘lib,
Hamid Olimjon unga yangi falsafiy mazmun bergan.
4. Xalqona tildan foydalanish: Asarlarda xalq maqollari, iboralari, so‘z boyligi
keng qo‘llangan. Bu esa shoirning milliy ruhni poetik shaklda berishga intilganini
ko‘rsatadi.
5. Folklor – milliylikning ifodasi: Hamid Olimjon ijodidagi folklor unsurlari
nafaqat badiiy bezak, balki milliylikni, xalq estetik qarashlarini ifodalovchi asosiy
vositadir.
Muhokama
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Hamid Olimjon o‘z davri uchun milliylik timsoli
bo‘lgan shoirlardan biridir. U xalq og‘zaki ijodining boy xazinasi bilan yaxshi tanish
bo‘lgan va uni ijodida yangicha talqin qilgan. Shoir asarlaridagi folklor unsurlari – bu
o‘tmish bilan zamon uyg‘unligi, xalq ruhiyati bilan zamonaviy ongning badiiy
sintezidir.
Folklor unsurlarni qayta ishlashda Hamid Olimjon faqatgina tasviriy maqsadni
ko‘zlamagan, balki ularni zamonaviy muammolarni ochishda vosita sifatida qo‘llagan.
Masalan, qadimiy dostonlardagi fidoiy qahramonlar orqali ijtimoiy adolat, muhabbat,
insoniylik g‘oyalarini targ‘ib etgan. Bu jihat Hamid Olimjonni boshqa adiblardan
ajratib turadi.
Shoirning asarlarida xalq ifoda vositalariga bo‘lgan hurmat, ularni poetik
darajada qayta yaratish mahorati ko‘zga tashlanadi. U o‘z asarlarida folklor orqali
xalqning tarixiy xotirasi, estetik didi va ma’naviy qadriyatlarini badiiy jihatdan
jonlantirgan.
Xulosa
Hamid Olimjon asarlarida folklor unsurlarining badiiy talqini shoir ijodining eng
muhim jihatlaridan biridir. Shoir xalq dostonlari, rivoyatlari, ertaklari asosida o‘z
asarlarini boyitgan, ularni zamonaviy g‘oya va muammolar bilan uyg‘unlashtirgan.
Natijada, Hamid Olimjon ijodi o‘zbek xalqining milliy o‘zligini, madaniy merosini,
ruhiy dunyosini ifodalagan adabiy maktabga aylandi.
Maqola davomida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, Hamid Olimjon folklor
timsollarini yangicha falsafiy va estetik darajada talqin qila olgan. Bu esa uni
zamonaviy adabiyotning yetuk vakili sifatida e’tirof etishga asos bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1. Hamid Olimjon. Asarlar. 2 jildlik. – Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 2001.
2. G‘aniyeva M. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997.
3. Jo‘rayev H. Hamid Olimjonning poetik olami // Filologiya masalalari. – 2018. – №3.
– B. 92–97.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
57
4. Karimov A. Hamid Olimjon asarlarida folklor obrazlarining poetik ifodasi // O‘zbek
tili va adabiyoti. – 2019. – №2. – B. 45–51
5. Nabijonov Sh. O‘zbek adabiyotida obrazlar tizimi. – Toshkent: Yozuvchi, 2010.
6. Qodirov M. O‘zbek xalq dostonlari. – Toshkent: Fan, 2004.
7. Avezov M. Simvol va timsollarning poetik talqini. – Toshkent: Fan, 2008
