“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
37
SIRDARYO TILSHUNOSLIK MAKTABINING ILMIY MEROSI
Naxalbayeva Moxigul To'ychiboy qizi
Guliston davlat universiteti Magistranti
АNNОTАTSIYА
Ushbu maqolada Sirdaryo viloyatida shakllangan tilshunoslik maktabining ilmiy
merosi, uning asoschilari, ilmiy yo‘nalishlari va o‘zbek tilshunosligiga qo‘shgan
hissasi yoritiladi. Maqolada mintaqaviy tilshunoslik maktabining shakllanish sabablari,
u yerda yetishib chiqqan olimlar faoliyati hamda ularning ilmiy izlanishlarining
bugungi kunda davom etayotgan an’analarga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek,
Sirdaryo maktabiga xos bo‘lgan yondashuvlar — leksikologik, grammatik va uslubiy
tadqiqotlarning umumiy o‘ziga xosligi ochib beriladi. Mazkur maqola tilshunoslik
sohasidagi ilmiy maktablar merosini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kаlit so‘zlаr:
Sirdaryo tilshunoslik maktabi, ilmiy meros, tilshunos olimlar,
leksikologiya, grammatik tahlil, uslubshunoslik, mintaqaviy ilmiy maktab, o‘zbek tili
rivoji.
НАУЧНОЕ НАСЛЕДИЕ СЫРДАРЬИНСКОЙ ЛИНГВИСТИЧЕСКОЙ ШКОЛЫ
АННОТАЦИЯ
В статье рассматривается научное наследие лингвистической школы,
сформировавшейся в Сырдарьинской области, ее основатели, научные
направления, а также ее вклад в узбекское языкознание. В статье анализируются
причины формирования региональной лингвистической школы, деятельность
сформировавшихся в ней ученых, а также влияние их научных исследований на
традиции, сохраняющиеся и поныне. Раскрывается также общая специфика
подходов, характерных для сырдарьинской школы: лексикологического,
грамматического и методического исследования. Статья является важным
источником для изучения наследия научных школ в области языкознания.
Ключевые слова:
Сырдарьинская лингвистическая школа, научное
наследие, языковеды, лексикология, грамматический анализ, стилистика,
региональная научная школа, развитие узбекского языка.
THE SCIENTIFIC HERITAGE OF THE SYRDARYA LINGUISTIC SCHOOL
ABSTRACT
This article discusses the scientific heritage of the linguistic school formed in the
Syrdarya region, its founders, scientific areas and contribution to Uzbek linguistics.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
38
The article analyzes the reasons for the formation of the regional linguistic school, the
activities of the scientists who developed there and the impact of their scientific
research on the traditions that continue today. It also reveals the general specificity of
the approaches characteristic of the Syrdarya school - lexicological, grammatical and
methodological research. This article serves as an important source in studying the
heritage of scientific schools in the field of linguistics.
Keywords:
Syrdarya linguistic school, scientific heritage, linguists, lexicology,
grammatical analysis, stylistics, regional scientific school, development of the Uzbek
language.
KIRISH
O‘zbek tilshunosligi taraqqiyotida mintaqaviy ilmiy maktablarning o‘rni beqiyos
bo‘lib, ularning har biri alohida yo‘nalishlar, metodologik yondashuvlar va ilmiy
meros bilan ajralib turadi. Shu jihatdan Sirdaryo viloyatida shakllangan tilshunoslik
maktabi o‘ziga xos an’anaviy uslub, izchil tahlil va amaliy izlanishlar bilan ajralib
turadi. Bu maktab o‘zbek tilshunosligining asosiy tarmoqlarida — fonetika,
morfologiya, sintaksis, leksikologiya, uslubshunoslik va tarixiy tilshunoslikda sezilarli
ilmiy yutuqlarga erishgan bir guruh olimlar faoliyati bilan chambarchas bog‘liqdir.
Sirdaryo tilshunoslik maktabi XX asrning ikkinchi yarmida shakllana boshlagan
bo‘lib, u dastlab xalq og‘zaki ijodini to‘plash, mintaqaviy shevalarni o‘rganish va
milliy tilda ifodalanayotgan so‘z boyligini tizimlashtirishga qaratilgan ilmiy faoliyat
bilan ajralib turgan. Bu jarayonda til madaniyati, adabiy tilda sheva ta’siri, ijtimoiy-
lingvistik omillar, terminologiyaning shakllanishi kabi ko‘plab masalalar tadqiq
etilgan. Mazkur maktabda yetishib chiqqan olimlar orasida o‘zining serqirra
izlanishlari bilan tilshunoslik faniga katta hissa qo‘shgan akademiklar, professor-
o‘qituvchilar va yosh tadqiqotchilar bo‘lgan. Ular tomonidan til o‘rganishning amaliy
va nazariy asoslari ishlab chiqilgan, zamonaviy tilshunoslik metodikasi rivojlantirilgan
va o‘zbek tili bo‘yicha ko‘plab ilmiy ishlar yaratilgan. Ayniqsa, Sirdaryo viloyatida
joylashgan ta’lim muassasalari va ilmiy markazlar bu yo‘nalishdagi izlanishlarga
zamin bo‘lgan. Sirdaryo tilshunoslik maktabining o‘ziga xos jihatlaridan biri bu —
mintaqaviy tilda mavjud bo‘lgan leksik birliklarning tarixiy va semantik tahliliga
ustuvor e’tibor qaratilganidir. Ushbu yondashuvlar natijasida Sirdaryo shevalari
asosida milliy til taraqqiyoti, dialektologik xususiyatlar va zamonaviy adabiy tilning
o‘zaro bog‘liqligi aniqlangan. Bu esa maktabning ilmiy merosini nafaqat mintaqaviy,
balki umumrespublika miqyosida muhim o‘ringa ega qilmoqda.
Shu bois ushbu maqolada Sirdaryo tilshunoslik maktabining shakllanish tarixi,
yetakchi olimlari, ilmiy yo‘nalishlari, merosi va bugungi kunda davom etayotgan
tadqiqotlar xususida tahliliy fikr yuritiladi. Mavzu doirasida o‘rganilgan materiallar
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
39
asosida Sirdaryo tilshunoslik maktabining o‘zbek tilshunosligi rivojiga qo‘shgan ulkan
hissasi ochib beriladi.
NАTIJАLАR
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, Sirdaryo tilshunoslik maktabi o‘zbek
tilshunosligi rivojida alohida o‘rin egallaydi. Bu maktab vakillari leksikologiya,
fonetika, morfologiya va uslubshunoslik sohalarida samarali izlanishlar olib borgan.
Ularning ilmiy ishlari mintaqaviy shevalarni o‘rganish, adabiy tilning boyishini
ta’minlash va til madaniyatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sirdaryo maktabi
nafaqat nazariy, balki amaliy tadqiqotlar bilan ham ajralib turadi. Maktabning ilmiy
merosi bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, zamonaviy lingvistik
tadqiqotlar uchun muhim asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
MUHОKАMА
Sirdaryo viloyatining tilshunoslik sohasidagi o‘rni mustaqillikdan oldin ham,
undan keyin ham ilmiy doiralarda tobora ortib borayotgan mavzulardan biridir.
Ayniqsa, XX asrning 70–90-yillarida bu hududda faoliyat yuritgan tilshunos olimlar
o‘zbek tilshunosligining muhim yo‘nalishlarida ilmiy izlanishlar olib bordilar.
Ularning ishlari bugungi kungacha o‘z dolzarbligini saqlab qolgan. Sirdaryo
tilshunoslik maktabining vujudga kelishida bir nechta omillar muhim rol o‘ynadi.
Jumladan, mintaqaning madaniy qatlamining chuqurligi, ta’lim muassasalarining
rivojlanganligi, sheva materiallarining boyligi bu hududda ilmiy izlanishlar olib
borishga qulay imkon yaratdi. Tilshunoslik maktabining asoschilari orasida G‘.
Ibrohimov, S. To‘rayev, X. Yo‘ldoshev kabi taniqli olimlarning nomlari alohida tilga
olinadi. Ularning har biri tilshunoslikning muayyan yo‘nalishida chuqur tadqiqotlar
olib borgan va o‘z ilmiy izdoshlari maktabini yaratgan. Sirdaryo maktabiga xos bo‘lgan
muhim jihatlardan biri – bu amaliy tahlillarga asoslangan tadqiqotlar metodikasidir.
Ya’ni, nazariy taxminlar sheva, adabiy til, ommaviy nutq materiallari bilan asoslanadi.
Bu yondashuv tilshunoslik fanining metodologik boyishiga xizmat qilgan. Masalan,
Sirdaryo shevalari asosida olib borilgan dialektologik tadqiqotlar nafaqat mintaqaviy
leksik boylikni ochib bergan, balki umumxalq adabiy tilining rivojlanish bosqichlariga
ham aniqlik kiritgan. Bu borada 1980-yillarda o‘tkazilgan dala tadqiqotlari muhim
ahamiyat kasb etgan.
Maktab vakillari tomonidan yaratilgan asarlar orasida "Sirdaryo shevalari
lug‘ati", "Nutq madaniyati asoslari", "Morfologik birliklarning sintaktik roli" kabi
ilmiy ishlar mavjud bo‘lib, ular Respublika ilmiy doiralari tomonidan ijobiy
baholangan. Tilshunoslik maktabi nafaqat fan rivojiga, balki pedagogik jarayonga ham
ta’sir ko‘rsatgan. Oliy o‘quv yurtlari va umumta’lim maktablarida dars berayotgan
ko‘plab o‘qituvchilar aynan ushbu maktab vakillarining darslik va metodik
qo‘llanmalari asosida faoliyat yuritishgan.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
40
Sirdaryo maktabi vakillari tilshunoslikdagi dolzarb muammolar — so‘z yasalishi,
terminologiyaning shakllanishi, lingvistik norma va nutq uslublarini aniqlash borasida
ham samarali ish olib borgan. Bu izlanishlar 1990–2000-yillarda ko‘plab ilmiy
maqolalar va nomzodlik dissertatsiyalarida o‘z aksini topgan. Sirdaryo maktabining
yana bir o‘ziga xos jihati bu – tilshunoslik va adabiyotshunoslikning qirralarini
birlashtirgan tadqiqotlarda ko‘rinadi. Jumladan, poetik tilning lingvistik tahlili, adabiy
asarlardagi leksik uslub xususiyatlari alohida yo‘nalishda rivojlangan. Hozirgi kunda
maktabning an’analari davom etmoqda. Guliston davlat universiteti, Sirdaryo
pedagogika kollejlarida faoliyat olib borayotgan yosh tilshunoslar avlodidan I.
Xasanov, M. Qurbonov, N. Po‘latov kabi tadqiqotchilar ilgari surilgan g‘oyalarni
zamonaviy uslubda davom ettirishmoqda.
Sirdaryo maktabi vakillarining ishlari xorijiy nashrlarda ham chop etilgan.
Jumladan, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Rossiya universitetlari bilan ilmiy
hamkorlikda olib borilgan lingvistik tadqiqotlar xalqaro miqyosda ham e’tirof etilgan.
Sirdaryo tilshunoslik maktabi tarixiy tilshunoslikka ham hissa qo‘shgan. Xususan, eski
o‘zbek yozuvi, arab imlosidagi qo‘lyozma matnlar tahlili asosida tarixiy leksikologiya
yo‘nalishida ahamiyatli maqolalar e’lon qilingan. Ushbu maktabning yondashuvlari
so‘zning ma’no taraqqiyoti, semantik o‘zgarishlar, metaforik kengayishlar, termin
yaratish tamoyillari kabi murakkab masalalarni tahlil qilishda qo‘llanilgan.
Sirdaryo maktabida uslubiy tahlil asoslari juda keng o‘rganilgan. Xususan,
publitsistik, ilmiy va badiiy uslublar o‘rtasidagi farqlar, ularning leksik-kompozitsion
xususiyatlari bo‘yicha metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan. 2020-yildan so‘ng digital
lingvistika rivoji bilan maktabning ayrim vakillari korpus lingvistikasiga oid ishlarni
boshladilar. Ular o‘zbek matnlar korpusini yaratish, tahliliy platformalarni tuzish
borasida yangi usullarni joriy etishmoqda. Sirdaryo maktabining merosi hozirgi til
siyosati, milliy tilning huquqiy maqomini mustahkamlash kabi yo‘nalishlarda ham
nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu jihat nafaqat filologlar, balki siyosatshunoslar
tomonidan ham e’tirof etilmoqda. Til va madaniyat uyg‘unligi masalasi ham Sirdaryo
maktabi doirasida o‘rganilgan. Xususan, mintaqadagi toponimlar, etnonimlar, xalq
og‘zaki ijodidagi fonetik o‘zgarishlar bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan.
Bugungi o‘zbek tilshunosligi maktabida o‘ziga xos ilmiy yondashuv va maktab
asos solgan ustozlardan biri bu — filologiya fanlari doktori, professor Xudoyberdi
Doniyorov hisoblanadi. U kishining ilmiy faoliyati, ayniqsa, Sirdaryo tilshunoslik
maktabining shakllanishi va yuksalishida muhim o‘rin tutadi. Xudoyberdi Doniyorov
XX asr o‘rtalaridan boshlab tilshunoslikning ko‘plab sohalarida izchil ilmiy izlanishlar
olib borgan. U ayniqsa shevalar, shajara, tarixiy til qatlamlari, adabiy til rivoji hamda
grammatik kategoriyalarni o‘rganishda chuqur tadqiqotlar yuritgan. Doniyorov o‘z
tadqiqotlarida faqatgina tilshunoslik nazariyasi bilan cheklanmay, balki xalq og‘zaki
ijodi, urf-odatlar, ajdodlar xotirasi kabi omillar bilan tilning uzviy bog‘liqligini isbotlab
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
41
bergan. Ustozning “O‘zbek shajara va shevalari” nomli asari turkiy xalqlarning
genealogik xotirasini tiklash, ularni sheva xususiyatlari orqali izohlashga urinish
bo‘lib, bu ish sobiq sho‘rolar mafkurasi bosimi ostida katta jasorat talab qilgan.
Professor Doniyorov o‘z ilmiy faoliyatida mustaqillik g‘oyasini ilgari surgan, sovet
mafkurasiga zid, lekin ilmiy asoslangan ko‘plab maqolalar e’lon qilgan. Ayniqsa, “O‘z
tariximizni bilamizmi?” nomli tadqiqoti bu borada yuksak bahoga loyiq. Ustozning
“Alisher Navoiy va o‘zbek adabiy tili” nomli risolasi tilshunoslikda katta yangilik
bo‘lgan. Unda Navoiyning asarlari orqali amaldagi lotin alifbosining ba’zi
kamchiliklari tahlil qilingan va 9 ta unlining mavjudligi asoslab berilgan. U kishi ilmiy
hayoti davomida “lahjashunoslik”, “uslubshunoslik”, “til tarixi”, “grammatika”,
“terminologiya”, “leksikologiya” sohalarini chuqur o‘rgangan va ularda ilmiy maktab
yaratishga muvaffaq bo‘lgan. Doniyorov faqat tilshunos emas, balki keng qamrovli,
ya’ni “qomusiy olim” sifatida tan olingan. Chunki u adabiyotshunoslik, tarix, falsafa
kabi fanlarda ham salmoqli izlanishlar olib borgan. Domlaning yoddan ilmiy maqola
yozib berish qobiliyati, o‘ta kuchli xotira egasi ekanligi haqida talabalari va shogirdlari
tomonidan ko‘plab guvohliklar berilgan. Sirdaryo tilshunoslik maktabining poydevori
aynan Xudoyberdi Doniyorov tomonidan qo‘yilgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Chunki u ilmiy faoliyati davomida ushbu hududdan ko‘plab shogirdlar tayyorlab
chiqargan. Doniyorov Sirdaryo davlat pedagogika institutida rektor lavozimida faoliyat
yuritgan yillarda tilshunoslik sohasi yuksak darajaga ko‘tarilgan. Respublikamizning
boshqa hududlaridan taniqli olimlarni taklif etib, talabalar bilimini oshirishga xizmat
qilgan. “Alpomish” dostoni ustidan nigilistlar tomonidan bildirilgan e’tirozlarga ilmiy
asosda javob bergan olim sifatida Doniyorov o‘z vatanparvarlik maslagini yana bir bor
isbotlagan. Olimning “So‘z san’ati”, “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”, “Eski o‘zbek adabiy
tili va qipchoq dialektlari” kabi kitoblari bugungi tilshunoslar uchun beqiyos manbadir.
Bu kitoblar til tarixining murakkab bosqichlarini yoritishga xizmat qiladi. Sirdaryo
tilshunoslik maktabi Doniyorov shogirdlari — O‘qnazar Qurbonov, Sa’dulla Mirzayev
kabi olimlar orqali yangi pog‘onaga ko‘tarilgan. Bu maktabda ilmiy izchillik, uslubiy
yangilik va mustaqil fikrlash kuchli yo‘lga qo‘yilgan. Domlaning “til va millat”
o‘rtasidagi uzviy aloqani ilmiy jihatdan asoslab bergan g‘oyalari bugungi milliy g‘oya
va davlat tili siyosati uchun ham muhim ahamiyatga ega. Doniyorovning ilmiy merosi
nafaqat universitet darajasida, balki xalq ta’limi maktablarigacha yetib borgani —
uning nomi bilan bog‘liq ko‘rgazmalar, kitoblar orqali ta’sirchan ilmiy muhiti
yaratgan. Olim mustaqillik arafasida bu dunyodan ko‘z yumgan bo‘lsa-da, uning
yuragida o‘sha istiqlol ruhi, milliy tafakkur, milliy qadriyatlar yashab kelganini
asarlaridan ko‘rish mumkin. Hozirgi kunda Doniyorovning ayrim asarlari nodir
nashrlarga aylangan. Ularni qayta nashr qilish, ilmiy izohlar bilan to‘ldirish va
talabalarga yetkazish dolzarb masala sifatida ko‘rilmoqda. Sirdaryo tilshunoslik
maktabining shakllanishi va rivojlanishida Doniyorov bilan bir qatorda Bosim
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
42
Toychiboyev, O‘qnazar Qurbonov kabi olimlarning hissasi ham alohida e’tiborga
loyiq. Shu sababli, bugungi tilshunoslik ilmida Sirdaryo maktabini alohida maktab
sifatida e’tirof etish zarur. Uning asoschisi, yo‘lchi yulduzi — Xudoyberdi Doniyorov
siymosi bilan bog‘liq.
Sirdaryo tilshunoslik maktabi ilmiy adabiyotga munosib hissa qo‘shganligi
sababli, uning tajribasini boshqa mintaqaviy maktablar bilan solishtirish orqali
O‘zbekiston tilshunoslik xaritasini yaratish mumkin.Ushbu maktab an’analari asosida
yangi doktorlik dissertatsiyalari, ilmiy grant loyihalari, darsliklar va tajriba asosida
ishlab chiqilgan pedagogik modellar yaratilmoqda. Bu esa merosning hayotiyligini
isbotlaydi. Xulosa qilib aytganda, Sirdaryo tilshunoslik maktabi — o‘zbek
tilshunosligining boy xazinasidir. Bu maktabning ilmiy yutuqlari va metodik qarashlari
zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari uchun mustahkam zamin bo‘lib xizmat qilmoqda.
XULОSА
Sirdaryo tilshunoslik maktabi o‘zbek tilshunosligining shakllanishi va
rivojlanishida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ushbu maktab vakillari tilshunoslikning turli
yo‘nalishlarida – fonetika, leksikologiya, morfologiya, sintaksis, uslubshunoslik va
dialektologiya sohalarida chuqur izlanishlar olib borib, ilmiy jamoatchilik e’tirofiga
sazovor bo‘lgan. Ayniqsa, mintaqaviy shevalar asosida olib borilgan tadqiqotlar milliy
til taraqqiyotini tushunishda muhim ahamiyat kasb etdi. Tilshunoslik maktabining
shakllanishi va rivojlanishida Guliston, Yangiyer, Boyovut kabi shaharlardagi ilmiy
muhit, maktablar, kollejlar va universitetlarning alohida o‘rni bo‘lgan. Maktab
vakillari tomonidan tayyorlangan darsliklar, lug‘atlar, tadqiqot ishlari nafaqat Sirdaryo,
balki butun mamlakat miqyosida qo‘llanilmoqda. Maktabda shakllangan yondashuvlar
– tilni amaliy tahlil qilish, mintaqaviy xususiyatlarni inobatga olish, nazariy va metodik
yondashuvlarni uyg‘unlashtirish kabi jihatlar bilan ajralib turadi. Bu metodologiya
hozirgi davrda raqamli tilshunoslik, korpus lingvistika va zamonaviy lingvistik tahlil
yo‘nalishlari uchun ham muhim asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Sirdaryo tilshunoslik maktabining ilmiy merosini chuqur o‘rganish, arxiv
hujjatlari, nashr etilgan maqolalar va darsliklar asosida tahlil qilish tilshunoslikdagi
yangi izlanishlar uchun mustahkam tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu meros
zamonaviy talablarga mos holatda integratsiyalashuvi kerak va bu jarayonda yosh
tadqiqotchilarni jalb qilish muhimdir. Shunday qilib, Sirdaryo tilshunoslik maktabi
an’analarini davom ettirish, uni yangi ilmiy yondashuvlar bilan boyitish orqali o‘zbek
tilshunosligining barqaror rivojiga hissa qo‘shish mumkin. Bu ilmiy maktab nafaqat
tarixiy ahamiyatga, balki hozirgi va kelajak avlodlar uchun ham ilmiy-ijodiy ilhom
manbaiga aylangan.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-86, Issue-1, July -2025
43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI:
1.
Ibrohimov G‘. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – 210 b.
2.
Yo‘ldoshev X. O‘zbek tili dialektologiyasi. – Toshkent: Fan, 1985. – 260 b.
3.
Sirojiddinov S. Nutq madaniyati va uslubiy tahlil. – Toshkent: Universitet, 2003. –
194 b.
4.
Qurbonov M. O‘zbek shevalari lug‘ati. – Guliston: Zarafshon nashriyoti, 2001. –
175 b.
5.
Karimov A. O‘zbek tilining leksik tizimi. – Toshkent: Ilm ziyo, 2011. – 240 b.
6.
Jumaniyozova D. Lingvistik tahlil asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2020. – 198
b.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. Tilshunoslik bo‘yicha ilmiy
maqolalar to‘plami. – Toshkent, 2018.
8.
Rasulov B. Zamonaviy tilshunoslik nazariyalari. – Toshkent: Innovatsiya, 2021. –
225 b.
9.
– Tilshunoslik bo‘yicha elektron maqolalar bazasi.
– O‘zbek tili va adabiyoti fanlari bo‘yicha ma’lumotlar portali.
