“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
236
BOLALAR MUSIQASI VA SAN‘ATI MAKTABLARIDA ORKESTR VA
DIRIJYORLIK SAN‘ATI, PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Axmedova Mavluda Tashpulatovna
Toshkent viloyati Ixtisoslashtirilgan Madaniyat maktabi
Xalk cholgu ijrochiligi bo‘limi Oliy toifali o’qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqola bolalar musiqa va san’at maktablarida orkestr
faoliyati va dirijyorlik san’atining pedagogik jihatlarini o’rganishga bag’ishlangan.
Tadqiqotda yosh o’quvchilarning musiqiy va ijodiy rivojlanishida orkestr darslari
hamda dirijyorlik usullarining o’rni tahlil qilinadi. Maqola bolalar ta’limida
qo’llaniladigan pedagogik yondashuvlarning samaradorligini baholashga qaratilgan
bo’lib, o’qituvchilarning dirijyorlik mahorati va guruh ishidagi o’zaro hamkorlikka
alohida e’tibor beradi. Tadqiqot sifatli usullar, jumladan, o’qituvchilar va o’quvchilar
bilan suhbatlar hamda dars jarayonlarini kuzatish orqali amalga oshirildi. Natijalar
shuni ko’rsatadiki, to’g’ri tanlangan pedagogik strategiyalar bolalarning nafaqat
musiqiy qobiliyatlarini, balki ularning ijtimoiy ko’nikmalarini ham rivojlantirishga
xizmat qiladi. Maqola O’zbekiston bolalar musiqa maktablari tajribasiga asoslanib,
amaliy takliflar va kelgusidagi tadqiqot yo’nalishlarini taqdim etadi.
Kalit so’zlar:
orkestr, dirijyorlik san’ati, bolalar musiqiy ta’limi, pedagogik
yondashuv, ijodiy rivojlanish, musiqiy mahorat, guruh ishi, san’at ta’limi
Kirish.
Bolalar musiqa va san’at maktablarida orkestr faoliyati va dirijyorlik
san’ati nafaqat musiqiy ta’limning muhim tarkibiy qismi, balki yosh avlodning ijodiy
va ijtimoiy rivojlanishi uchun ham noyob platforma hisoblanadi. Orkestr darslari
bolalarga musiqiy bilim va ko’nikmalarni egallash bilan birga, jamoaviy ish,
mas’uliyat va o’zaro hurmat kabi qadriyatlarini shakllantirishga yordam beradi.
Dirijyorlik san’ati esa o’qituvchining pedagogik mahorati va o’quvchilar bilan
samarali muloqot qilish qobiliyatiga bog’liq holda ushbu jarayonni boshqaradi.
O’zbekistonning bolalar musiqa maktablari kontekstida ushbu sohada amaliy va
nazariy tadqiqotlar yetarli darajada olib borilmagani bois, mavzuning dolzarbligi
yanada oshadi. Ushbu maqola bolalar musiqa ta’limida orkestr va dirijyorlik
san’atining o’ziga xos xususiyatlarini, shuningdek, pedagogik yondashuvlarning
samaradorligini o’rganishga qaratilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi orkestr faoliyati
orqali qo’llaniladigan ta’lim usullarining bolalarning musiqiy va shaxsiy rivojlanishiga
ta’sirini aniqlashdir.
Adabiyotlar sharhi.
Bolalar musiqa va san’at maktablarida orkestr va dirijyorlik
san’ati sohasidagi pedagogik yondashuvlarni o’rganishda mavjud ilmiy ishlar tahlili
muhim ahamiyatga ega.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
237
Hector Berliozning 1856-yilda chop etilgan “The Orchestral Conductor: Theory
of His Art” asarida dirijyorlik san’ati murakkab va mas’uliyatli vazifa sifatida
ta’riflanadi. Berliozning fikricha, dirijyor nafaqat musiqiy asarni to’g’ri yetkazish,
balki butun orkestrning uyg’unligini ta’minlash uchun muhim vositachi hisoblanadi. U
dirijyorning noto’g’ri yoki qobiliyatsiz yondashuvi asarning mohiyatini yo’qotishiga
olib kelishi mumkinligini ta’kidlaydi (Berlioz, 1856). Berliozning ushbu ishi, asosan,
professional orkestrlarga qaratilgan bo’lsa-da, uning dirijyorning mas’uliyati va
musiqiy uyg’unlik haqidagi g’oyalari bolalar orkestrlarida ham qo’llanilishi mumkin.
Daniele Parziani (2011) o’zining “Orchestral Conducting as Educational Practice:
A Smallian Perspective” maqolasida dirijyorlikni nafaqat san’at, balki ta’lim jarayoni
sifatida ko’rib chiqadi. U Christopher Smallning “musicking” kontseptsiyasiga
asoslanib, dirijyor va yosh orkestr a’zolari o’rtasidagi munosabatlarni ijtimoiy va
ta’limiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Parziani yoshlar orkestrlarida ierarxiyani “ijobiy
ierarxiya” sifatida qayta talqin qilishni taklif etadi, bunda o’qituvchi-dirijyor
o’quvchilar o’rtasida hamkorlik va o’zaro hurmatni rivojlantirishga xizmat qiladi
(Parziani, 2011). Ushbu yondashuv bolalar musiqa maktablarida guruh dinamikasini
boshqarish va o’quvchilarning musiqiy shaxsiyatini shakllantirishda muhim
hisoblanadi. Biroq, Parziani asosan G’arb musiqiy ta’limi tajribasiga e’tibor
qaratganligi sababli, O’zbekiston kabi boshqa madaniy kontekstlarda uning g’oyalarini
qo’llash qo’shimcha tadqiqotlarni talab qiladi.
De Caro va Palazzolo (2024) o’zlarining “The Ethical Model of Orchestra
Conducting” maqolasida dirijyorlikni transformatsion rahbarlik sifatida talqin
qilishadi. Ular Leonard Bernstein va Claudio Abbado kabi dirijyorlarning rahbarlik
uslubini misol qilib, dirijyorning karizmasi, empatiyasi va musiqiy aql-idrokning
muhimligini ta’kidlaydilar. Tadqiqotchilarning fikricha, zamonaviy dirijyorlik
avtoritar uslubdan voz kechib, musiqachilar o’rtasida o’zaro ishonch va hamkorlikka
asoslangan muhit yaratishga yo’naltirilgan (De Caro & Palazzolo, 2024). Bu
yondashuv bolalar musiqiy ta’limida ayniqsa muhimdir, chunki yosh o’quvchilarning
motivatsiyasi va ijodiy faolligi o’qituvchining rahbarlik uslubiga bevosita bog’liq.
Xalqaro tajribada, masalan, Parziani va De Caroning ishlarida ta’kidlangan ijobiy
ierarxiya va transformatsion rahbarlik kabi g’oyalar mahalliy ta’lim amaliyotiga
moslashtirilishi mumkin. Shu bilan birga, mahalliy musiqiy ta’limning o’ziga xosligi,
jumladan, milliy musiqiy an’analar va madaniy qadriyatlar ushbu yondashuvlarni
qo’llashda hisobga olinishi zarur.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqot bolalar musiqa va san’at maktablarida orkestr va
dirijyorlik san’atining pedagogik yondashuvlarini o’rganishga qaratilgan bo’lib, sifatli
va miqdoriy usullarni birlashtirgan aralash yondashuvdan foydalanadi. Adabiyotlar
tahlili Hector Berlioz, Daniele Parziani va De Caro kabi mualliflarning dirijyorlik va
musiqiy ta’lim bo’yicha ishlariga asoslanib, bolalar orkestrlarida qo’llaniladigan
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
238
nazariy asoslarni aniqlashga xizmat qildi. Pedagogik eksperiment bolalar musiqa
maktabida olib borildi, unda 10-15 yoshli 30 nafar o’quvchi va 5 nafar dirijyor-
o’qituvchi ishtirok etdi. Eksperiment davomida o’quvchilarning musiqiy ko’nikmalari,
jamoaviy ish qobiliyati va ijodiy faolligi maxsus darslar va orkestr mashg’ulotlari
orqali kuzatildi. Kuzatuv va yarim strukturlashtirilgan intervyular dirijyorlarning
pedagogik usullarini, masalan, ijobiy ierarxiya va transformatsion rahbarlikni
qo’llashini tahlil qilish uchun o’tkazildi. Bundan tashqari, o’quvchilar o’rtasida
so’rovnoma o’tkazilib, ularning orkestr faoliyatidan qoniqish darajasi va motivatsiyasi
o’lchandi. Ushbu usullar orqali mahalliy ta’lim kontekstida pedagogik
yondashuvlarning samaradorligi va ularning bolalarning rivojlanishiga ta’siri
aniqlandi.
Natijalar va muhokama.
Tadqiqot bolalar musiqa va san’at maktablarida orkestr
va dirijyorlik san’ati sohasidagi pedagogik yondashuvlarning samaradorligini
baholashga qaratildi va bir qator muhim natijalarni keltirib chiqardi. Pedagogik
eksperiment davomida bolalar musiqa maktabida 10-15 yoshli 30 nafar o’quvchi va 5
nafar dirijyor-o’qituvchi ishtirok etdi. Kuzatuvlar shuni ko’rsatdiki, dirijyorlar
tomonidan qo’llanilgan ijobiy ierarxiya va transformatsion rahbarlik usullari
o’quvchilarning musiqiy ko’nikmalarini rivojlantirishga sezilarli ta’sir ko’rsatdi.
Maxsus darslar va orkestr mashg’ulotlari davomida o’quvchilar nafaqat musiqiy
texnikani yaxshiladilar, balki jamoaviy ish qobiliyati, mas’uliyat hissi va o’zaro hurmat
kabi ijtimoiy ko’nikmalarni ham egalladilar. Masalan, dirijyorlarning o’quvchilarni
guruh ichida faol ishtirok etishga undovchi yondashuvi, ayniqsa, uyatchan yoki
musiqiy tajribasi kam o’quvchilarning o’ziga ishonchini oshirdi.
So’rovnoma natijalari o’quvchilarning 85 foizdan ortig’i orkestr faoliyatidan
yuqori darajada qoniqishlarini va darslar ularning musiqaga bo’lgan qiziqishini
oshirganini ko’rsatdi. Shu bilan birga, o’quvchilarning 70 foizi dirijyorning rahbarlik
uslubini, xususan, ular bilan ochiq muloqot qilish va har bir ishtirokchining hissasini
qadrlashni ijobiy baholadi. Intervyularda dirijyor-o’qituvchilar o’zlarining pedagogik
usullarida empatiya va individual yondashuvga e’tibor berish muhimligini
ta’kidladilar. Ularning fikricha, bolalar orkestrida avtoritar uslub o’rniga hamkorlikka
asoslangan muhit yaratish o’quvchilarning ijodiy faolligini oshiradi. Adabiyotlar bilan
solishtirganda, ushbu natijalar Parziani (2011) tomonidan ta’kidlangan ijobiy ierarxiya
tushunchasiga mos keladi, bunda dirijyor o’quvchilar o’rtasida hamkorlikni
rag’batlantiradi. Shuningdek, De Caro va Palazzolo (2024)ning transformatsion
rahbarlik haqidagi g’oyalari tadqiqotda tasdiqlanadi, chunki dirijyorlarning karizmatik
va empatik yondashuvi bolalarning musiqiy va shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko’rsatdi. Biroq, Berlioz (1856)ning professional orkestrlarga qaratilgan qat’iy
rahbarlik talablari bolalar ta’limida to’liq qo’llanilmasligi aniqlandi, chunki yosh
o’quvchilar ko’proq yo’l-yo’riq va qo’llab-quvvatlashga muhtoj. Mahalliy kontekstda
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
239
milliy musiqiy an’analarni dars jarayoniga kiritish o’quvchilarning madaniy o’ziga
xosliklarini mustahkamlashga xizmat qildi, ammo ba’zi dirijyorlarning ushbu
an’analarni zamonaviy pedagogik usullar bilan uyg’unlashtirishda tajriba yetishmasligi
sezildi. Tadqiqot shuni ko’rsatdiki, pedagogik yondashuvlarning samaradorligi
dirijyorning professional tayyorgarligi, shuningdek, o’quvchilarning yosh va musiqiy
tajribasiga bog’liq. Ushbu natijalar bolalar musiqiy ta’limida dirijyorlik san’ati va
orkestr faoliyatining nafaqat musiqiy, balki ijtimoiy va psixologik rivojlanishdagi
muhim o’rnini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, mahalliy musiqa maktablarida zamonaviy
pedagogik usullarni joriy etish va o’qituvchilar malakasini oshirish zarurligi aniqlandi,
bu esa kelgusida qo’shimcha tadqiqotlarni talab qiladi.
Xulosa va takliflar.
Bolalar musiqa va san’at maktablarida orkestr va dirijyorlik
san’ati sohasidagi pedagogik yondashuvlarni o’rganish musiqiy ta’limning yosh avlod
rivojlanishidagi muhim o’rnini yana bir bor tasdiqladi. Tadqiqot shuni ko’rsatdiki,
orkestr faoliyati nafaqat musiqiy ko’nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi, balki
o’quvchilarda jamoaviy ish, mas’uliyat va ijodiy fikrlash kabi muhim sifatlarni
shakllantiradi. Dirijyorning roli esa bu jarayonda markaziy ahamiyatga ega bo’lib,
uning pedagogik mahorati va rahbarlik uslubi bolalarning musiqaga bo’lgan
munosabati va o’ziga ishonchlariga bevosita ta’sir qiladi. Zamonaviy ta’lim muhitida
dirijyorlik san’ati avtoritar uslubdan voz kechib, ko’proq hamkorlik, empatiya va
individual yondashuvga asoslangan muhit yaratishga yo’naltirilmoqda. Bu yondashuv
bolalar musiqiy ta’limida o’quvchilarning ijodiy va shaxsiy rivojlanishini
rag’batlantirishda samarali ekanligi aniqlandi.
Bolalar musiqa maktablari uchun bir qator amaliy takliflar ishlab chiqildi.
Birinchidan, dirijyor-o’qituvchilarning malakasini oshirishga qaratilgan maxsus
treninglar tashkil etish zarur. Bunday treninglar zamonaviy pedagogik usullar,
masalan, transformatsion rahbarlik va ijobiy ierarxiya tamoyillarini o’z ichiga olishi
lozim. Ikkinchidan, o’quv dasturlariga milliy musiqiy an’analar bilan birga xalqaro
tajribalarni uyg’unlashtirish bo’yicha ko’proq e’tibor qaratilishi kerak. Bu
o’quvchilarning madaniy o’ziga xosliklarini mustahkamlash bilan birga, ularning
global musiqiy madaniyat bilan tanishishlariga yordam beradi. Uchinchidan, orkestr
darslarida o’quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan yondashuvlarni
joriy etish, masalan, har bir bolaning musiqiy qobiliyatiga qarab mos vazifalar berish,
ta’lim samaradorligini oshiradi.
Kelgusida ushbu sohada tadqiqotlarni kengaytirish maqsadida bir nechta
yo’nalishlar taklif etiladi. Masalan, turli yosh guruhlari va musiqiy tajribaga ega
o’quvchilar o’rtasida pedagogik yondashuvlarning ta’sirini solishtirish foydali bo’ladi.
Shuningdek, boshqa mamlakatlarning bolalar musiqa maktablari tajribasini o’rganish
orqali mahalliy ta’lim tizimiga yangi yondashuvlarni joriy etish imkoniyatlari ko’rib
chiqilishi mumkin. Nihoyat, musiqiy ta’limning bolalarning psixologik va ijtimoiy
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
240
rivojlanishiga uzoq muddatli ta’sirini o’rganishga qaratilgan longitudinal tadqiqotlar
sohaning rivojlanishiga katta hissa qo’shadi. Ushbu takliflar bolalar musiqa va san’at
maktablarining ta’lim sifatini oshirishga va yosh avlodning ijodiy salohiyatini yuzaga
chiqarishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Berlioz, H. (1856). The Orchestral Conductor. Theory of His Art. The Musical
Times
and
Singing
Class
Circular,
7(159),
227–230.
https://doi.org/10.2307/3370919
2.
Parziani, Daniele. (2011). Orchestral Conducting as Educational Practice: A
Smallian Perspective of Relationships and Pedagogy in Youth Orchestras.
Approaches:
An
Interdisciplinary
Journal
of
Music
Therapy.
3.
10.56883/aijmt.2011.509.
3.
De Caro, M., & Palazzolo, C. (2024). The ethical model of orchestra conducting: a
psychological and philosophical perspective. Philosophical Psychology, 1–25.
https://doi.org/10.1080/09515089.2024.2417980
4.
AZIZOV, F. (2007). Musiqaning elementar nazariyasi.
5.
Turatov, S. T. (2023). CHOLG ‘U IJROCHILIGI TA’LIM YО ‘NALISHIDA
MAXSUS FANLARINING AXBOROT TEXNOLOGIYALARI BILAN
INTEGRATSIYALASHUVI. Oriental Art and Culture, 4(3), 676-680.
6.
Qurbonova, M. (2022). Dirijorlik shtrixlari. Oriental Art and Culture, 3(4), 211-
217.
7.
Djalolova, N. (2022). BO’LAJAK MUSIQA O’QITUVCHISINING AMALIY
DARSLARGA
TAYYORGARLIK
FAOLIYATIDA
KREATIVLIK
JIHATLARI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, 2(10-2), 534-539.
