“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
196
OTA-ONALARNING PEDAGOGIK MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISHDA PSIXOLOGIK YONDASHUV
Xojimatova Gulshanoy Najmidin qizi
Andijon viloyati Baliqchi tumani
37- maktab psixologi
Annotatsiya:
ushbu maqolada ota-onalarning pedagogik madaniyatini
shakllantirishda psixologik yondashuvning o‘rni, zarurati va samaradorligi yoritilgan.
Ota-onalarning o‘z farzandlari tarbiyasidagi roli, pedagogik bilim va ko‘nikmalar
darajasining oila muhitiga ta’siri tahlil qilingan. Shuningdek, bolalar bilan samarali
muloqot, emotsional jihatdan sog‘lom muhit yaratish, oilaviy nizolarni psixologik
vositalar orqali yumshatish kabi muhim jihatlar tahlil etiladi. Maqolada psixologik
yondashuv asosida ishlab chiqilgan metodlar va tavsiyalar asosida ota-onalarning
pedagogik savodxonligini oshirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar:
pedagogik madaniyat, ota-ona, psixologik yondashuv, oilaviy
tarbiya, bolalar psixologiyasi, muloqot, emotsional muhit.
Zamonaviy ta’lim jarayonida bola shaxsini har tomonlama barkamol etib
tarbiyalashda oila muhitining ahamiyati beqiyosdir. Ota-onalar – bolaning ilk
ijtimoiylashuv manbai, ilk psixologik va axloqiy bilimlarni singdiruvchi asosiy
shaxslar sanaladi. Shuning uchun ham, bolani tarbiyalashda davlat va jamiyat
qanchalik muhim rol o‘ynasa, oila, xususan ota-onalarning pedagogik savodxonligi va
madaniyati shuncha ahamiyatlidir
1
. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar
ma’naviyatini yuksaltirish va ularning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorida ham yoshlar tarbiyasida oila va
jamiyat hamkorligining ahamiyati alohida ta’kidlangan. Bugungi kunda jamiyatda
yuzaga kelayotgan axloqiy-insoniy inqirozlar, yoshlar o‘rtasidagi ijtimoiy muammolar
aksariyat hollarda oiladagi noto‘g‘ri tarbiya uslublaridan kelib chiqadi.
Shu sababli ota-onalarni pedagogik va psixologik jihatdan tayyorlash, ularda
farzand ruhiyatini to‘g‘ri tushunish, zamonaviy tarbiya usullarini ongli qo‘llay olish
ko‘nikmasini shakllantirish – zamon talabi hisoblanadi.
Pedagogik madaniyat — bu ota-onaning pedagogik bilimga ega bo‘lishi, tarbiya
jarayonida ongli yondashuvi, bolani shaxs sifatida tan olishi, uning emotsional va
psixologik holatini inobatga olgan holda tarbiyaviy usullarni qo‘llashi demakdir.
1
Xudoyberdiyeva G’. Oila psixologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
197
Hozirgi kunda bolalarda kuzatilayotgan muammolar — psixologik bosim, ijtimoiy-
muloqotda qiyinchiliklar, o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik, zo‘ravonlikka moyillik —
ko‘pincha oiladagi noto‘g‘ri tarbiya, sovuqqonlik yoki haddan tashqari qat’iylik
natijasidir. Shuningdek, ta’lim muassasalari, maktabgacha ta’lim tashkilotlari,
psixologlar va pedagoglar hamkorligida ota-onalarning pedagogik savodxonligini
oshirishga qaratilgan tizimli faoliyatni yo‘lga qo‘yish zarur
2
. Bunda psixologik
diagnostika, maslahatlar, amaliy seminar-treninglar, oilaviy psixoprofilaktika va
boshqa shakllar samarali hisoblanadi. Ota-onalarning pedagogik madaniyatini
shakllantirishda psixologik yondashuvni qo‘llash, avvalo ularning farzandlar bilan
bo‘lgan munosabatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik jihatdan sog‘lom oilada
voyaga yetayotgan bola o‘zini qadrlaydi, muammolarni hal qilishda faollik ko‘rsatadi
va o‘z fikrini bemalol ifoda eta oladi. Bunday bolalar mustaqil, ijtimoiy faol,
muloqotga ochiq bo‘ladi.
Psixologik yondashuv ota-onalarda quyidagi jihatlarni shakllantiradi:
• Bolaning emotsional holatini tushunish va his qilish qobiliyati;
• Muloqot davomida quloq solish, empatiya qilish;
• Tarbiya jarayonida individual yondashuvni yo‘lga qo‘yish;
• Konfliktli vaziyatlarda konstruktiv yondashuvni tanlash.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, pedagogik bilimlarga ega bo‘lgan ota-onalar
farzandlari bilan tenglik asosida, hurmatga asoslangan munosabatni yo‘lga qo‘yadi.
Ular jazolashdan ko‘ra tushuntirish, qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish usullariga
ko‘proq murojaat qilishadi. Bunda bolalarning ruhiy holati izdan chiqmaydi, balki
sog‘lom rivojlanadi.
Psixologik yondashuvni amaliyotga tadbiq etishda quyidagi shakllar samarali
hisoblanadi:
• Psixologik seminar-treninglar va amaliy mashg‘ulotlar;
• Oilaviy psixologik maslahatlar (konsultatsiyalar);
• Interaktiv o‘yinlar, rolli mashg‘ulotlar orqali emotsional kompetensiyani
oshirish;
• Ota-onalar uchun mo‘ljallangan psixopedagogik qo‘llanmalar.
Ota-onalar bilan olib boriladigan bunday ishlar nafaqat pedagogik madaniyatni,
balki oilaviy muhitning psixologik iqlimini ham yaxshilaydi.
Tarbiya uslublari va psixologik yondashuv.
Ota-onalar tomonidan qo‘llaniladigan
tarbiya uslublari quyidagicha farqlanadi:
Avtoritar (qat’iy) uslub:
bolaning shaxsiy fikrini tan olmaydi, faqat intizomga
urg‘u beriladi;
2
Karimova Z. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
198
Liberal (bo‘sh qo‘yuvchi) uslub:
nazorat past, erkinlik ko‘p, natijada bolada
mas’uliyatsizlik shakllanadi;
Demokratik (muvozanatli) uslub:
bolaga hurmat asosida yondashiladi,
muloqotga tayyorlik, fikr almashish muhim.
Psixologik yondashuv, aynan, oxirgi uslubni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bunda ota-onalar bolaning yoshiga, psixologik holatiga, temperamentiga qarab
yondashadi.
Psixologik treninglarning turlari:
Ota-onalarning pedagogik madaniyatini oshirishda quyidagi psixologik treninglar
foydali hisoblanadi:
“Farzandim bilan til topishaman” mavzusidagi rolli o‘yinlar;
Konfliktli vaziyatlardan chiqish mashqlari;
Ota-onalarning o‘z emotsiyalarini boshqarish bo‘yicha mashg‘ulotlar;
Bolaning ehtiyojlarini tushunishga qaratilgan treninglar;
Muloqot madaniyatini oshirishga qaratilgan mini-lektsiyalar va muhokamalar.
Xulosa qilib aytganda, ota-onalarning pedagogik madaniyatini shakllantirishda
psixologik yondashuv muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv farzand tarbiyasida
muvozanatli, mehrga asoslangan va konstruktiv munosabatlarni shakllantirishga
xizmat qiladi. Psixologik yordam va maslahatlar ota-onalarning pedagogik saviyasini
oshirish, ularning bolalar bilan sog‘lom, samimiy muloqot olib borishlariga zamin
yaratadi. Mazkur yo‘nalishda tizimli yondashuv, pedagog va psixologlarning
hamkorligi orqali oilaviy tarbiyaning sifati yanada oshadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xudoyberdiyeva G’. Oila psixologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
2. Karimova Z. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
3. Jo‘rayevna R. Sh. Ota-onalar bilan ishlashda innovatsion yondashuvlar. // Pedagogik
mahorat, 2021.
4. Leontyev A. N. Faoliyat, ong va shaxs. – Moskva: Pedagogika, 1975.
5. UNESCO. Family engagement in early childhood learning: A global perspective. –
Paris, 2021.
