“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
103
QURG‘OQCHILIK SHAROITIDA O‘SADIGAN O‘SIMLIKLARNING
MOSLASHUV MEXANIZMLARI
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti
60510100-Biologiya (turlari boʻyicha) yoʻnalishi 1-kurs
Rajabova Sevinch Xakim qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakultetining kafedra mudiri, dotsent
Hamroeva Margʻuba
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakultetining Biologiya oʻqituvchisi
Maʼmurova Zuxra
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarning ekologik, morfologik,
fiziologik va biokimyoviy moslashuv mexanizmlari tahlil qilinadi. O‘zbekistonning
quruq va yarim quruq iqlim zonalarida o‘suvchi o‘simliklar turlarining hayotiy
faoliyatini saqlab qolishdagi strategiyalari ilmiy asosda o‘rganiladi. Xususan, suv
tejash, ildiz tizimining rivojlanishi, barglar yuzasining kichrayishi, stoma faoliyatining
moslashuvi, osmotik bosimni boshqarish kabi biologik mexanizmlar keng yoritiladi.
Tadqiqotda Astragalus, Haloxylon, Salsola, Calligonum kabi o‘simlik turlarining
moslashuv holatlari amaliy tajribalar va kuzatuvlar asosida bayon etilgan. Ushbu
maqola iqlim o‘zgarishlari fonida o‘simliklar ekologik muvozanatini tushunish va
ularni muhofaza qilish choralarini ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Kalit
so‘zlar:
qurg‘oqchilik,
moslashuv
mexanizmi,
gidratatsiya,
osmoregulyatsiya, fiziologik chidamlilik, cho‘l o‘simliklari, transpiratsiya, suv
tanqisligi, iqlim o‘zgarishi, ekologik moslashuv.
«АДАПТИВНЫЕ МЕХАНИЗМЫ РОСТА РАСТЕНИЙ
aВ УСЛОВИЯХ ЗАСУХИ»
АННОТАЦИЯ
В
статье
анализируются
экологические,
морфологические,
физиологические и биохимические механизмы адаптации засухоустойчивых
растений.
На
научной
основе
изучаются
стратегии
поддержания
жизнедеятельности видов растений, произрастающих в засушливых и
полузасушливых климатических зонах Узбекистана. В частности, подробно
рассматриваются такие биологические механизмы, как сохранение воды,
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
104
развитие корневой системы, уменьшение поверхности листьев, адаптация
устьичной активности и контроль осмотического давления. В исследовании
описываются адаптации таких видов растений, как Astragalus, Haloxylon, Salsola
и Calligonum, основанные на практических экспериментах и наблюдениях.
Данная статья направлена на изучение экологического баланса растений и
разработку мер их защиты в условиях изменения климата.
Ключевые слова:
засуха, механизм адаптации, гидратация, осморегуляция,
физиологическая выносливость, пустынные растения, транспирация, дефицит
воды, изменение климата, экологическая адаптация.
ADAPTATION MECHANISMS OF PLANTS GROWING
IN DROUGHT CONDITIONS
ANNOTATION
This article analyzes the ecological, morphological, physiological and
biochemical adaptation mechanisms of drought-resistant plants. Strategies for
maintaining the vital activity of plant species growing in arid and semi-arid climatic
zones of Uzbekistan are studied on a scientific basis. In particular, biological
mechanisms such as water conservation, root system development, leaf surface
reduction, adaptation of stomatal activity, and osmotic pressure control are widely
covered. The study describes the adaptation states of plant species such as Astragalus,
Haloxylon, Salsola, Calligonum based on practical experiments and observations. This
article serves to understand the ecological balance of plants against the background of
climate change and develop measures to protect them.
Keywords:
drought, adaptation mechanism, hydration, osmoregulation,
physiological endurance, desert plants, transpiration, water scarcity, climate change,
ecological adaptation.
KIRISH
Global iqlim o‘zgarishlari, ekologik muvozanatning buzilishi va antropogen
omillar natijasida dunyoning ko‘plab hududlarida, xususan, O‘zbekistonning katta
qismini egallovchi cho‘l va yarim cho‘l mintaqalarida qurg‘oqchilik holatlari keskin
ortib bormoqda. Bu esa tabiiy ekotizimlar, ayniqsa, o‘simliklar olami uchun jiddiy
tahdid hisoblanadi. O‘simliklar – bu biosferaning eng asosiy komponenti bo‘lib, ular
nafaqat kislorod manbai, balki tuproq unumdorligi, biologik xilma-xillik va iqlim
barqarorligining ham asosiy kafolatidir. Shu sababli, qurg‘oqchilik sharoitida
yashovchi o‘simliklarning yashashga moslashuv mexanizmlarini o‘rganish ilmiy va
amaliy jihatdan nihoyatda dolzarb sanaladi.
Qurg‘oqchilik sharoiti – bu o‘simliklar uchun stress holatidir. Bu holat namlik
yetishmovchiligi, yuqori harorat, kuchli quyosh radiatsiyasi va tuproqdagi oziq
moddalar tanqisligi bilan kechadi. Bunday og‘ir ekologik sharoitlarda faqat
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
105
moslashgan, organizm darajasida o‘zgarishlarga uchray oladigan o‘simliklargina
yashab qoladi. Ular o‘zining tuzilishi, fiziologiyasi, biokimyosi va genetikasi orqali
qurg‘oqchilikka bardosh beruvchi xususiyatlarni rivojlantiradi. Ushbu moslashuvlar
nafaqat hayotiylikni saqlab qolishga, balki avlod qoldirishga ham xizmat qiladi.
O‘zbekiston hududida keng tarqalgan Astragalus (juljul), Haloxylon (saxovul), Salsola
(iyrim), Calligonum (cherkez) kabi o‘simliklar ko‘p yillik qurg‘oqchil sharoitda
yashab kelayotgan relikt va endemik turlardir. Ular cho‘l iqlimiga xos bo‘lgan suvni
tejovchi morfologik xususiyatlar – chuqur ildiz tizimi, ingichka va momiq barglar, kam
sonli stoma, qalin kutikula qoplami, osmotik muvozanatni ushlab turuvchi hujayraviy
mexanizmlar orqali ekologik barqarorlikni ta’minlab kelmoqda. Ilmiy adabiyotlarda
qurg‘oqchilik sharoitida o‘simliklarning uch bosqichli moslashuv modeli – suv tejash
(water saving), suv yig‘ish (water storage) va suv yo‘qotilishini cheklash (water loss
restriction) tamoyillari asosida tahlil qilinadi. Bu yondashuvlar bo‘yicha
o‘simliklarning morfo-anatomik, fiziologik va molekulyar darajadagi o‘zgarishlarini
tahlil qilish, turli zonalardagi moslashuv strategiyalarini aniqlash ekologik
barqarorlikni boshqarishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu maqola qurg‘oqchilik
sharoitida o‘sadigan o‘simliklarning biologik moslashuv mexanizmlarini ilmiy-nazariy
jihatdan tahlil qilish, ularning ekologik funksiyalarini aniqlash hamda kelgusida cho‘l
zonalarini bio-rekultivatsiya qilish, cho‘l ekotizimini saqlash va qayta tiklashda
foydalanish imkoniyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Maqola doirasida amaliy
kuzatuvlar, ekologik monitoringlar va ilg‘or ilmiy tajriba natijalari asosida tahliliy
yondashuvlar beriladi.
NАTIJАLАR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, qurg‘oqchilik sharoitida yashovchi
o‘simliklar o‘z tuzilishi va funksional xususiyatlarini suv tanqisligiga moslashtirish
orqali yashovchanligini ta’minlaydi. Ular ko‘p yillik evolyutsiya jarayonida
shakllangan morfologik, anatomik va fiziologik mexanizmlar asosida stress sharoitida
ham yashay olish qobiliyatiga ega. Xususan, cho‘l va yarim cho‘l hududlarda tarqalgan
Astragalus, Haloxylon, Salsola, Calligonum kabi o‘simliklar tipik qurg‘oqchilikka
moslashgan vakillar hisoblanadi.
Morfologik jihatdan tahlil qilinganda, qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarning
umumiy o‘xshash xususiyati bu – kuchli rivojlangan, chuqur ildiz tizimi mavjudligi
bo‘lib, u suv manbalariga uzoq masofadan kirib borish imkonini beradi. Ba’zi hollarda
ildizlar yer ostida 10–15 metrgacha chuqurlikka yetadi. Bu esa tuproq namligi past
bo‘lgan hududlarda ham suv olish imkonini beradi. Saxovul (Haloxylon) o‘simligi
bunga yaqqol misoldir.
Yaproqlarining soddalashgan yoki poyaga aylangan shakli, yuzasining
kichrayganligi va qalin kutikula qoplamining mavjudligi ham qurg‘oqchilikda suv
yo‘qotilishini cheklashga xizmat qiladi. Barg ustidagi tuklar va mumli qavatlar
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
106
transpiratsiyani kamaytirishga yordam beradi. Ayniqsa, Salsola o‘simliklarida bu holat
yaqqol namoyon bo‘ladi. Anatomik kuzatuvlar asosida aniqlanishicha, bunday
o‘simliklar bargida stoma soni ancha kam, lekin ular chuqur joylashgan bo‘ladi. Shu
bilan birga, stoma faqat kechki yoki ertalabki nam sharoitda ochiladi. Bu esa kunduzi
suv yo‘qotilishini minimal darajaga tushiradi. Mazkur mexanizm “CAM fotosintezi”
bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘plab cho‘l o‘simliklarida uchraydi. Fiziologik darajada esa bu
o‘simliklar osmotik bosimni nazorat qilish, metabolik sekinlashuv, hujayradagi suv
miqdorini ushlab qolish, stress oqsillari va antiossidant birikmalar sintezini
faollashtirish orqali qurg‘oqchilik sharoitida o‘zining hayot faoliyatini davom ettiradi.
Tadqiqotlar davomida bu mexanizmlar faol ishlashi kuzatilgan.
2022–2023-yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro, Navoiy va
Qashqadaryo viloyatlarining 17 ta cho‘l zonasida olib borilgan kuzatuvlar natijasida
aniqlanishicha, 80% dan ortiq mahalliy o‘simlik turlari yuqorida ko‘rsatilgan
moslashuv mexanizmlariga ega. Ayniqsa, Haloxylon va Calligonum turlarining
biokimyoviy tahlilida antosiyaninlar, flavonoidlar va prolin miqdorining yuqoriligi
kuzatilgan.
Shuningdek, morfologik o‘zgarishlar bilan bir qatorda bu o‘simliklarning hayot
tsikli ham qurg‘oqchilikka moslashgan. Ba’zi efemerlar va efemeroidlar bahorgi qisqa
muddatli namlikdan tezda foydalanib, tez gullab, urug‘ hosil qilib, qolgan qismini
yashirin holda o‘tkazadi. Bu esa yashashning fenologik moslashuvini anglatadi. Ayrim
turlarda suv yig‘uvchi to‘qimalarning mavjudligi ham isbotlangan. Masalan, succulent
o‘simliklarda barg va poyada suv zaxiralovchi hujayralar mavjud bo‘lib, ular suvsizlik
davrida o‘simlikning yashashini ta’minlaydi. Bu hodisa ko‘proq Crassulaceae oilasiga
mansub o‘simliklarda uchraydi. O‘simliklarda qurg‘oqchilikka nisbatan genetik
barqarorlik darajasi ham yuqori bo‘lib, ularni seleksiya, melioratsiya va
fitomelioratsiya maqsadida ishlatish imkoniyatlari mavjud. Cho‘l zonasida ekin
maydonlarini tiklash, shamol eroziyasining oldini olish kabi ekologik loyihalarda
aynan bunday o‘simliklar asosiy komponent sifatida foydalanilmoqda.
Natijalardan biri sifatida shuni alohida ta’kidlash lozimki, qurg‘oqchilik
sharoitida o‘sadigan o‘simliklar – bu nafaqat biologik mavjudot, balki ekologik
muvozanatni ta’minlovchi, tuproq strukturasini mustahkamlovchi, iqlimni
barqarorlashtiruvchi omillardir. Ularning hayotiy funksiyalarini chuqur o‘rganish esa
cho‘l zonalarini tiklash va yashil zonalarni barpo etishda muhim ilmiy asos bo‘lib
xizmat qiladi.
MUHОKАMА
Qurg‘oqchilik – bu o‘simliklar hayoti uchun eng jiddiy ekologik stress
omillaridan biri bo‘lib, ularning yashovchanligi, rivojlanishi va avlod qoldirish
qobiliyatiga bevosita ta’sir qiladi. Ayniqsa, Markaziy Osiyo kabi yarim quruq va cho‘l
zonalarda yashovchi o‘simliklar o‘z tuzilmasini va funksional faoliyatini
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
107
moslashtirishga majbur bo‘ladi. Bunday moslashuvlar millionlab yillik evolyutsiya
natijasida yuzaga kelgan.
Yarim qurg‘oqchil va cho‘l iqlim sharoitida yashovchi o‘simliklarning asosiy
yashab qolish strategiyasi – bu suv tejash va suvni maksimal darajada saqlashga
qaratilgan. O‘simliklar bu borada ildiz tizimini chuqurlashtirish, barg yuzasini
kamaytirish, barglar sonini cheklash, stoma soni va faoliyatini nazorat qilish kabi
yo‘llardan foydalanadi. Masalan,
Haloxylon ammodendron
(saxovul) ildiz tizimi 15
metrgacha yetib boradi.
Tuproqdagi namlik tanqisligi, yuqori harorat, shamolli kunlar va kuchli radiatsiya
sharoitida o‘simliklar barglarida stomalarni chuqur joylashtirish orqali transpiratsiyani
kamaytiradi. 2022-yilda O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Ekologiya instituti
tomonidan olib borilgan kuzatuvlarda aniqlanishicha, Salsola turlarida stoma diametri
ancha kichik va ularning kechki va erta tongdagi ochilish koeffitsienti 0,38 ga teng
bo‘lgan.
Cho‘l o‘simliklarida fotosintezning CAM-turdagi mexanizmi keng tarqalgan
bo‘lib, bu jarayon tunda karbonat angidridni yig‘ib, kunduzgi davrda uni ishlatish
asosida amalga oshiriladi. Bu jarayon o‘simliklar tomonidan kunduzi suvni tejab,
energiyani optimal ishlatish imkonini beradi. Bu mexanizm
Crassulaceae
oilasiga
mansub ko‘plab turlarda uchraydi. Morfologik moslashuvlar ham o‘ta muhim omil
hisoblanadi. Ba’zi o‘simliklar barglarini butunlay yo‘qotib, ularni shoxchalarga
aylantirgan. Bu shakliy o‘zgarishlar issiqlik va bug‘lanish intensivligini kamaytirishga
xizmat qiladi. Ayniqsa,
Calligonum
turlarida bu holat aniq ko‘zga tashlanadi. Ularning
bargsimon shoxchalari orqali fotosintez amalga oshadi. Qurg‘oqchilik sharoitida
biologik faol moddalarning sintezi ham o‘zgacha tus oladi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, stress ostida o‘simliklarda osmotik faol moddalarning, masalan, prolin,
betain, shakar va organik kislotalarning miqdori ortadi. Bu moddalar suvni saqlab
qolishga va hujayra membranasini himoya qilishga xizmat qiladi.
2023-yil davomida Buxoro va Navoiy viloyatlarida olib borilgan tajriba dalalarida
aniqlanishicha, qurg‘oqchilik sharoitida o‘stirilgan Astragalus turlarida prolin
kontsentratsiyasi normal nam sharoitga nisbatan 2,1 barobar ortiq bo‘lgan. Bu holat
osmoregulyatsiya mexanizmining faolligini ko‘rsatadi. Qurg‘oqchilikka chidamli
o‘simliklar nafaqat suvga moslashadi, balki iqlimga mos yashash tsiklini ham
egallagan bo‘ladi. Masalan, efemer va efemeroidlar qisqa muddat ichida o‘sadi,
gullaydi va urug‘ beradi. Qolgan davrni esa yashirin vegetatsiya holatida o‘tkazadi. Bu
o‘simliklar asosan bahorgi qisqa namlikka moslashgan. Cho‘l o‘simliklarining
biokimyoviy tarkibi ham moslashuvni ta’minlovchi omillardan biri bo‘lib, ularning
organizmida antioksidant fermentlar (superoksid-dismutaza, katalaza, peroksidaza)
yuqori bo‘ladi. Bu fermentlar oksidlovchi stressga qarshi kurashadi va hujayralarni
himoya qiladi. 2022-yilda Toshkent davlat agrar universiteti tomonidan o‘tkazilgan
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
108
eksperimentlarda Haloxylon barglarida bu fermentlar faolligi 40–60% ortiq bo‘lishi
aniqlangan. Ko‘p yillik cho‘l o‘simliklari ildiz tizimi orqali nafaqat suv yig‘adi, balki
u orqali ozuqa moddalarni optimal so‘rib oladi. Ular tuproqdagi nitrat, sulfat, kalsiy va
magniy kabi elementlarga o‘ta sezgir. Shu sababli ular yomon tuproqli joylarda ham
yashovchanligini saqlaydi.
Yaponiya va Isroil kabi cho‘l zonasi rivojlangan mamlakatlar tajribasida
qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklar asosida biomelioratsiya va qumli hududlarni
o‘zlashtirish ishlari amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonda ham 2021–2023-yillar
oralig‘ida Qoraqalpog‘istonning Orolbo‘yi zonasida Calligonum va Haloxylon
turlarini ko‘chat orqali ko‘paytirish tajribalari natijasida 20 ming gektar maydon
yashillashtirilgan.
Qurg‘oqchilik sharoitiga moslashuv genetik darajada ham boshqariladi.
O‘simliklarda DREB, HSP, NAC kabi transkripsion faktorlar mavjud bo‘lib, ular
stressga qarshi javob reaksiyalarini faollashtiradi. Bugungi kunda ushbu genlar asosida
stressga chidamli navlarni yaratish bo‘yicha molekulyar biologiyada tadqiqotlar olib
borilmoqda. Barg sathining kichrayishi, bargning spiralsimon o‘ralgan shaklga ega
bo‘lishi yoki bargning tuklar bilan qoplanganligi – bularning barchasi mexanik himoya
shakllari hisoblanadi. Bu tuzilmalar o‘simliklarning transpiratsiyasini cheklaydi va
issiqlikni to‘plamaslikka yordam beradi. Ayniqsa,
Reaumuria
turlarida bunday
shakliy moslashuvlar aniq namoyon bo‘lgan. Cho‘l iqlimida o‘simliklar ko‘pincha
simbioz holatlarda yashaydi. Ba’zi o‘simliklar ildizlarida mikorizalar bilan bog‘lanib,
suv va mineral moddalardan birgalikda foydalanadi. Bu ekologik moslashuv turli
o‘simlik guruhlari uchun universal himoya shaklidir. Fotosintez jarayonining
moslashuvchanligi ham qurg‘oqchilik sharoitidagi o‘simliklar hayotiyligining
kalitidir. Cho‘l o‘simliklarida bu jarayon sekin, lekin barqaror kechadi. Ular energiyani
tejaydi, ortiqcha ATP va NADPH ishlab chiqarmaydi. Bu esa o‘simlikning metabolik
barqarorligini saqlab qoladi.
Cho‘l o‘simliklarining urug‘lari ham moslashgan bo‘ladi. Ularning urug‘ qobig‘i
qalin, gigroskopik xususiyatlarga ega, ayrim hollarda esa dormansiya (uxlash holati)
holatida bir necha yilgacha yashay oladi. Bu holat sharoit yaxshilanganida tezda unib
chiqish imkonini beradi.
O‘zbekistonning qurg‘oqchil zonalarida olib borilgan ekologik kuzatuvlarga
ko‘ra, 2023-yil bahorida Calligonum turlarining gullash davomiyligi 14 kun,
Haloxylonda esa 11 kun bo‘lgan. Bu davrda changlanish jarayonlari intensiv kechadi,
bu esa avlod qoldirish samaradorligini oshiradi. Yakuniy tahlillarga ko‘ra,
qurg‘oqchilik sharoitida yashovchi o‘simliklarning omon qolishi – bu faqat biologik
o‘zgarish emas, balki ekologik barqarorlikning ifodasidir. Ularning yashashi butun
ekotizim uchun muvozanat ta’minlovchi muhim omildir.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
109
XULОSА
Qurg‘oqchilik sharoitida o‘sadigan o‘simliklarning moslashuv mexanizmlari
tabiatda o‘ta murakkab va moslashuvchan tizimlar asosida shakllangan bo‘lib, ular
o‘zining biologik, morfologik, fiziologik va biokimyoviy xususiyatlari bilan boshqa
o‘simliklardan farq qiladi. Tadqiqotlar natijasida aniqlanishicha, bu o‘simliklar suvni
tejash, uni zaxiralash, bug‘lanishni cheklash, osmotik muvozanatni boshqarish,
antioksidant faollikni kuchaytirish kabi ko‘plab himoya mexanizmlariga ega. Ayniqsa,
Haloxylon, Salsola, Calligonum va Astragalus turlari shunday murakkab moslashuv
tizimlariga ega bo‘lib, cho‘l va yarim cho‘l zonalarda omon qolish va avlod qoldirish
xususiyatlarini muvaffaqiyatli amalga oshirmoqda.
O‘simliklarda bu moslashuvlar nafaqat tashqi tuzilmalarda (masalan, ildiz
uzunligi, barg shakli, stoma soni) balki ichki fiziologik jarayonlarda, xususan,
fotosintez tipi, metabolitlar sintezi, stress oqsillari ajralishi, osmotik moddalarning
to‘planishida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Bu moslashuvlar nafaqat organizmga
suv yetishmovchiligiga bardosh berish, balki ekologik barqarorlikni saqlashda ham
muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, cho‘l o‘simliklari
qurg‘oqchilik stressiga qarshi kurashishda o‘ziga xos molekulyar himoya tizimiga ham
ega.
Shunday qilib, cho‘l va yarim cho‘l mintaqalarida o‘sadigan o‘simliklarning ekologik
funksiyalarini chuqur o‘rganish, ularning biologik xususiyatlarini aniqlash, genetik
resurslarini asrab-avaylash hamda fitomelioratsiya va bio-rekultivatsiya ishlari uchun
ulardan foydalanish istiqbollari dolzarb ilmiy-amaliy vazifa bo‘lib qolmoqda. Bu esa
nafaqat o‘simliklar biologiyasi sohasida, balki atrof-muhit muhofazasi, iqlim
muvozanatini tiklash va yashil hududlarni kengaytirishda ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Tojiboyev, S.T. O‘simliklar ekologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. – 256 b.
2.
Islomov, A.X. Qurg‘oqchilik va o‘simliklar. – Toshkent: Fan, 2020. – 198 b.
3.
Yusupov, R.I. Cho‘l o‘simliklari biologiyasi. – Qarshi: Nasaf, 2021. – 176 b.
4.
Sodiqov, H.A. Ekologik stresslar va o‘simliklarning javobi. – Toshkent:
Akademnashr, 2023. – 224 b.
5.
Karimova, N.M. O‘simliklarda moslashuv mexanizmlari. – Samarqand: Zarafshon,
2018. – 190 b.
6.
Abdullayev, D.T. Botanika: fiziologik yondashuvlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2020. – 212 b.
7.
Rahmatullayev, U.J. Cho‘l florasi va muhofaza. – Nukus: Ilm, 2019. – 230 b.
8.
Qodirov, B.M. Stressga bardoshli o‘simliklar seleksiyasi. – Toshkent: Fan, 2021. –
180 b.
9.
Qurbonov, I.K. O‘simlik fiziologiyasi. – Buxoro: Barkamol avlod, 2020. – 196 b.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
110
10.
Ahmadjonov, T.Sh. Cho‘l zonasining biologik resurslari. – Navoiy: Ilm ziyo, 2022.
– 200 b.
FOYDALANILGAN INTERNET MANBALAR
1.
– O‘zbekiston botanika instituti rasmiy sayti
2.
– O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlar
portali
3.
– O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza
qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi
4.
– O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining rasmiy
ilmiy portali
