“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
67
TEXNOLOGIK TA’LIM YO‘NALISHI TALABALARINI
IJODIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH
Boymurodov Bobir Elmurodovich
- katta o‘qituvchi
El. pochta: bobur_8722@mail.ru, Tel: +998-90-980-16-87
O‘zJOKU, Mediadizayn kafedrasi
Annotasiya:
Maqola raqamlashtirilgan ta’lim muhitida talabalarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishga va zamonaviy ta’lim texnologiyalari samaradorligi
muammolariga bag`ishlangan. Zamonaviy ta’limning asosiy vazifasi mutaxassislar
tomonidan dunyoni ijodiy oʻzgartirish metodologiyasini oʻzlashtirishdir. Ijodkorlik
jarayoni birinchi navbatda yangi narsalarni kashf qilishni oʻz ichiga oladi: yangi
obyektlar, yangi bilimlar, yangi muammolar, ularni hal qilishning yangi usullarini.
Raqamlashtirilgan ta’limni faqat bilim va koʻnikmalarni egallashga qisqartirish
mumkin emas, buning eng yuqori maqsadiga erishish, oʻz-oʻzini anglash va ijodda
oʻzini namoyon qilish vositasi hisoblanadi
Kalit so‘zlar:
raqamlashtirilgan ta’lim, ijodiy qobiliyat, ijodkorlik, xotira
qobiliyati, intuitiv, kommunikativ, kognitiv, operatsion, motivatsion
Jahon amaliyotida ta’lim oluvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda
grafik bilimlar, obyektlarning funksional va konstruktiv o‘ziga xosligini bilishga
asoslangan ko‘nikma va malakalar (kompetensiyalar)ni samarali qo‘llash, kasbiy
yo‘nalganlik va faoliyat tajribasi, axborot texnologiyalari bo‘yicha erkin ijodkorlik
muhitini yaratish, muvaffaqiyatli kasbiy faoliyat, uning ahamiyati va muayyan
texnologik masalalarga munosabat, o‘qituvchi yo‘l qo‘yadigan xatolarning oldini
olishga qaratilgan korrektiv mashqlar tizimi alohida ahamiyatga ega. Shu jihatdan oliy
ta’lim muassasalarida malakali kadrlar tayyorlaydigan davlat ta’lim standartlari,
malaka talablari, o‘quv dasturlarida konstruktorlik, ishlab chiqarish texnologik va
kommunikativ kompetensiyalarni shakllantirish jarayonida ijodiy qobiliyatini
rivojlantirishning ilmiy asoslangan tizimini ishlab chiqishni taqozo etadi.
Umumiy qabul qilingan yondashuv yo‘qligini hisobga olgan holda, ijodiy
qobiliyatlarning mohiyatini, tuzilishi va xarakterli xususiyatlarini aniqlash uchun zarur
bo‘lgan asosiy tushunchalar ijod va qobiliyat tushunchalari hisoblanadi. Ijodiy
qobiliyat ko‘plab fazilatlarning qorishmasidir.
Ijodiy qobiliyat - bu o‘ziga xos ijodiy faoliyatning muayyan turini
muvaffaqiyatli amalga oshirish va uning ishlash darajasini olib borish imkoniyatini
aniqlaydigan shaxsiy xususiyatlarning uyg‘unligi. Ijodiy qobiliyat qiziqish bilan
namoyon bo‘ladi va hissiy munosabat ijod, mantiqiy va ijodiy fikrlash, tasavvur,
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
68
ijodkorlik va qat’iyatlilik uchun ijodiy izlanishda va boshqa bir sohada yangi narsalarni
yaratishni ta’minlaydi[3].
Ijodkorlik – bu boshqalarning fikriga qarshi turishga tayyor bo‘lgan to‘siqlar,
ichki motivatsiya, bag‘rikenglik va noaniqlikni yengishga tayyorlik uchun imkoniyatga
ega bo‘lish qobiliyatini o‘z ichiga oladi[4].
Olimlar, ixtirochilar, rassomlar va san`atkorlarning tarjimai holiga tayanib,
quyidagicha ijodiy qobiliyatlarni ajratib ko`rsatib o`tish mumkin:
- boshqalar ko‘rmaydigan muammolarni ko‘rish qobiliyati;
- bir nechta tushunchalarni almashtirish, ko‘proq va sezgir belgilarni qo‘llash
qobiliyati;
- vazifalarni hal qilishda mavjud ko‘nikmalarni qo‘llash qobiliyati;
- aql-idrokni qismlarga aralashtirmaslik qobiliyati;
- tushunchalarni osonlashtirish qobiliyati;
- kerakli ma’lumotlarni to‘g‘ri vaqtda berish uchun xotira qobiliyati;
- fikrlash moslashuvchanligi;
- muammoni hal qilishdan oldin uning uchun alternativalardan birini tanlash
qobiliyati;
- yangi bilimlar tizimida yangi qabul qilingan ma’lumotlarni kiritish qobiliyati;
- kuzatuv bilan kiritilgan bilimlardan ajratish qobiliyati;
- g‘oyalarni uyg‘otish qulayligi;
- ijodiy tasavvurlar;
- tafsilotlarni takomillashtirish, boshlang‘ich dizaynni yaxshilash qobiliyati.
Raqamlashtirilgan ta’lim muhitida talabalarni ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda talabaning shaxsiy tarkibiy qismlarini ajratishga imkon beradigan
tarkibiy model quyidagilardan iborat:
-
talabaning motivatsion va ijodiy faoliyati;
-
talabaning intellektual va mantiqiy qobiliyatlari;
-
intuitiv shaxsning intuitarial qobiliyatlari;
-
individual ijodiy faoliyatni targ‘ib qilish;
-
o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyati
-
ta’lim va ijodiy faoliyatda o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyati;
-
kommunikativ va ijodiy shaxsning qobiliyatlari;
-
ijodiy faoliyatning samaradorligi.
Raqamlashtirilgan ta’lim muhitida texnologik ta’lim yo‘nalishida o‘qitilayotgan
mashg‘ulotlarda talabarining ijodiy imkoniyatlarini amalga oshirishga e’tibor
qaratadigan, nostandart vaziyatlarda maqbul tanlovlarni amalga oshiruvchi
ko‘nikmalarni shakllantiradigan, talabalarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga
yo‘naltirilgan topshiriqlar berish maqsadga muvofiq. Bu kelajakda bo‘lajak
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
69
muhandislarning
kasbiy
faoliyatiga
ijodiy
qobiliyatlarini
rivojlantirishdagi
tayyorgarligi shakllanishini belgilaydi.
Dastlab, raqamlashtirilgan ta’lim muhitida texnologik ta’lim yoanalishi
talabalarini dars jarayonida ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish mohiyatini, strukturasini
va tarkibiy qismlari aniqlash lozim. Bu jarayondagi dastlabki tushuncha
“tayyorgarlik”. Lug‘aviy manbalarda “tayyorgarlik” tushunchasi turlicha talqin
qilinadi:
- tayyorlik holati, biror narsaga tayyorlanish holati; biror narsaga qaror qilish,
xohish, mayl, niyat; biror narsa qilish uchun kelishuv, hamma narsa bo‘lgan holat
bajarilgan, qilingan, hammasi uchun tayyorlangan biror narsa;
- kelajakka ongli munosabatni yuqori darajada amalga oshiradigan motivatsion
faoliyati, kognitiv rivojlanish, kelgusi shaxsning hissiy va irodaviy jarayonlari yoki
muvaffaqiyatni ta’minlaydigan jamoaviy tadbirlar[4].
Raqamlashtirilgan ta’lim muhitida texnologik ta’lim yo‘nalishi talabalarining
yetarli darajadagi tayyorlik holatini, dars yakunidagi samarali natija sifatida tushunish
mumkin. Keng ma’noda qaraladigan bo‘lsa, bo‘lajak muhandislarning “professional
pedagogik tayyorgarligi” kontseptsiyasi va uni talabalarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga tayyorgarlik prizmasida ko‘rib chiqish lozim.
Raqamlashtirilgan ta’lim muhitida texnologik ta’lim yo‘nalishlari talabalarini
kasbiy va pedagogik tayyorgarlik elementlarining tarkibiy qismi sifatida quyidagilar:
1) motivatsion; 2) kognitiv; 3) operatsion; 4) o‘qituvchining talabalarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishga tayyorligining baholash asosi bilan belgilanadi [2].
1. Motivatsion komponentli tayyorgarlik - “Motiv faoliyatning markaziy
tayanch omilidir”. “Faoliyat motivatsiyasi - bu faoliyatni rag‘batlantiruvchi va
yo‘naltiruvchi sabablar yig‘indisi (ehtiyojlar, maqsadlar, ideallar, munosabatlar,
da’volar darajasi, normalari, yo‘nalishlari)”. Keltirilgan fikrlarga asoslanib o‘qituvchi
o‘quv jarayonida talabalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishi uchun barqaror
motivatsiyani shakllantirishga e’tibor qaratishi lozim.
2. Kognitiv bu jarayonda tayyorlikning kognitiv komponenti harakatni amalga
oshirishda haqiqatda tayanadigan ko‘rsatmalar tizimini o‘z ichiga oladi.
O‘qituvchining o‘quv jarayonida talabalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish
bo‘yicha faoliyatining kognitiv asosi uning ushbu faoliyatga shakllangan tayyorgarligi
davrida ijodiy qobiliyatlarning mohiyatini va ularni rivojlantirish shartlarini bilishni
o‘z ichiga olishi kerak. Ijodiy faoliyatning mohiyatini, o‘quv jarayonida
o‘quvchilarning ijodiy faoliyatini tashkil etish usullarini bilishi kerak. Boshqacha
aytganda, ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish nazariyasi va metodologiyasini bilishi
zarur. Kognitiv komponentning muhim tarkibiy qismi ham fan bilimlari va fanni
o‘qitish usullarini bilishidir.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
70
3. Raqamlashtirilgan ta’lim muhitida texnologik ta’lim yo‘nalishi talabalarini
tayyorgarligining operatsion komponenti shakllanganlarni o‘z ichiga oladi. Bu
jarayonda o‘qituvchi o‘quv jarayonida talabalarning ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish
faoliyatini amalga oshirish usullariga ega bo‘lishi lozm. Ya’ni, tayyorlikning operativ
komponenti, talabalarning ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan o‘z-
o‘zidan shakllangan ko‘nikmalar va qobiliyatlar.
Taklif:
Texnologik ta’lim yo‘nalishi talabalarini ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda integratsiyalashgan shaxsiy-kasbiy sifatlarni shakllantirishda quyidagi
xususiyatlar: ijodiy faoliyatga, ijodiy faoliyatni tashkil etish bo‘yicha bilim, malaka va
ko‘nikmalarga ega bo‘lishi; kasbiy pedagogik muammolarni ijodiy hal eta olishi
maqsadga muvofiq.
Xulosa:
Raqamlashtirilgan ta’lim muhitida texnologik ta’lim yo‘nalishida
o‘qitilayotgan mashg‘ulotlarda talabarining ijodiy imkoniyatlarini amalga oshirishga
e’tibor qaratadigan, nostandart vaziyatlarda maqbul tanlovlarni amalga oshiruvchi
ko‘nikmalarni shakllantiradigan, talabalarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga
yo‘naltirilgan topshiriqlar berish maqsadga muvofiq. Bu kelajakda bo‘lajak
muhandislarning
kasbiy
faoliyatiga
ijodiy
qobiliyatlarini
rivojlantirishdagi
tayyorgarligi shakllanishini belgilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.
Shokirova Ch.T. Talabalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish va dasturiy nazorat
asosida o‘qitish samaradorligini oshirish. Diss. ... ped.fan.nom. Andijon., 2009 –
132 b.
2.
Muslimov N. va boshq. Pedagogika / Nopedgogik OTM uchun). – T.: TDPU. 2013.
95 b
3.
Nasritdinova U.A. Kompyuter grafikasi fanini o‘qitishda uch o‘lchamli
modellashtirish vositasidan foydalanish metodikasi: ped.fanl. bo‘yicha fals.dokt. ...
dis. – T.: 2018. – 160 b.
