“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
63
XIX ASRNING IKKINCHI YARMI - XX ASR BOSHLARIDA
SAMARQAND VILOYATI SANOATI TARIXI
Musurmonov Shoxrux Tursunovich
Annotatsiya:
Samarqand viloyati sanoati tarixi XIX asrning ikkinchi yarmi va
XX asr boshlarida o'ziga xos rivojlanish jarayonini boshdan kechirdi. Ushbu davrda
viloyat iqtisodiyoti, sanoati va ijtimoiy hayoti ko'plab o'zgarishlarga duch keldi.
Samarqand, o'zining geostrategik joylashuvi va tarixiy ahamiyati bilan, o'z zamonida
muhim savdo va madaniyat markazi bo'lib xizmat qildi. Ushbu maqolada XlX asrning
ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida Samarqand viloyati sanoati tarixi haqida
ma'lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Samarqand viloyati, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlar, sanoat,
geostrategik joylashuv, rivojlanish, iqtisodiy o'sish.
Samarqand viloyati 1887-yil 13-yanvarda (harbiy boʻlimning 1886-yildagi 1741-
son buyrugʻi) tuzilgan, shu bilan birga viloyat hokimiyati tashkil etilgan. Bu maʼmuriy
tuzilishning asosi Zarafshon okrugi boʻlib, uning hududi deyarli butunlay yangi tashkil
etilgan viloyat hududiga toʻgʻri kelgan. Zarafshon okrugi 1868-yilda Buxoro
amirligining sharqiy qismi bosib olingandan soʻng darhol tashkil etilgan. 1868-yilda
Rossiya imperiyasi qoʻshinlari Buxoro amirligidagi ikkinchi yirik va muhim shahar
boʻlgan Samarqand shahrini egallab olgan edilar. 1918-yil 30-aprelda viloyat
Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibiga kirdi. 1924-yil 27-
oktabrda Oʻrta Osiyoning milliy-hududiy chegaralanishi natijasida Samarqand viloyati
Sovet Ittifoqining Oʻzbekiston SSR tarkibiga kiritildi.
XIX asrning ikkinchi yarmida, Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olishi
natijasida, Samarqand viloyati yangi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarga duch keldi. Bu
davrda
viloyatda
sanoatning
rivojlanishi,
asosan,
qishloq
xo'jaligi
va
hunarmandchilikka asoslangan edi. Eng ko'p tarqalgan sanoat turlari qishloq xo'jaligi
mahsulotlarini qayta ishlash, ipak ishlab chiqarish va turli hunarmandchilik sohalarida
amalga oshirildi.[1]
Ipak ishlab chiqarish Samarqandda juda muhim o'rin tutdi. Bu davrda viloyat ipak
ishlab chiqarishining markazlaridan biri bo'lib qoldi. Ipak ipakchilik bilan
shug'ullanuvchi ko'plab hunarmandlar va fermerlar mavjud edi. Ular yuqori sifatli
ipakni tayyorlashda, uning rang-barangligi va nafosatini saqlashda o'z mahoratlarini
namoyon etdilar. Ipak ishlab chiqarish jarayonida qo'l mehnati ustunlik qildi va bu soha
ko'plab oilalarning daromad manbai bo'lib xizmat qildi. Bundan tashqari, Samarqandda
paxta ishlab chiqarish ham rivojlanib bordi. XIX asrning oxiriga kelib, paxta ekinlari
keng tarqaldi va bu viloyat iqtisodiyotida muhim o'rin egalladi. Paxta, o'z navbatida,
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
64
paxta tozalash va paxta tolasi ishlab chiqarish sanoatining rivojlanishiga olib keldi. Bu
jarayonlar Samarqand viloyatining iqtisodiy hayotida yangi imkoniyatlar yaratdi.
Hunarmandchilik, shuningdek, Samarqandda rivojlangan sohalardan biri bo'lib qoldi.
Qadimiy an'analarga asoslangan hunarmandlar turli xil mahsulotlar ishlab chiqarishdi.
Ular orasida keramika, metall, yog'och va boshqa materiallardan tayyorlangan
buyumlar mavjud edi. Samarqand hunarmandlari o'z mahsulotlarini nafaqat ichki
bozor uchun, balki tashqi bozorlarga ham eksport qilishdi. Bu esa viloyatning iqtisodiy
rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi.[2]
XIX asr oxirlarida va XX asr boshlarida Samarqand viloyatida sanoatning
rivojlanishi bilan birga, transport infratuzilmasi ham o'sdi. Temir yo'l qurilishi
Samarqandni boshqa shaharlar bilan bog'lab, savdo va sanoat aloqalarini kengaytirdi.
Temir yo'l orqali Samarqandga kelayotgan tovarlar va mahsulotlar viloyat
iqtisodiyotining rivojlanishiga yordam berdi. Bu davrda viloyatda yangi sanoat
korxonalari ham ochila boshlandi. Masalan, paxta tozalash zavodlari, ipak ishlab
chiqarish korxonalari va boshqa sanoat obyektlari tashkil etildi. XX asr boshlarida
Samarqand viloyatining sanoati, asosan, qishloq xo'jaligi va hunarmandchilikka
asoslangan bo'lib, bu sohalar viloyat iqtisodiy hayotida muhim o'rin tutdi. Biroq,
Rossiya imperiyasi va keyinchalik Sovet Ittifoqi davrida sanoatning rivojlanishi yangi
bosqichga o'tdi. Sovet Ittifoqining industrializatsiya siyosati Samarqand viloyatida
sanoatni rivojlantirishga qaratilgan yangi dasturlarni amalga oshirishga olib keldi.
Sovet davrida Samarqand viloyatining sanoati yanada diversifikatsiyalashdi. Yangi
sanoat tarmoqlari paydo bo'ldi, masalan, kimyo sanoati, mashinasozlik va oziq-ovqat
sanoati. Bu tarmoqlar viloyat iqtisodiyotining asosiy yo'nalishlariga aylanishi bilan
birga, ish o'rinlarini yaratishga va aholining farovonligini oshirishga yordam berdi.
Samarqand viloyatida yangi korxonalar, zavodlar va ishlab chiqarish obyektlari tashkil
etildi, bu esa viloyatning iqtisodiy rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi.[3]
XX asr boshlarida Samarqand viloyatining sanoatida muhim o'zgarishlar yuz
berdi. Bu davrda viloyat iqtisodiyoti, asosan, qishloq xo'jaligi va hunarmandchilikka
asoslangan bo'lib, ammo sanoatning rivojlanishi yangi bosqichga chiqdi. Rossiya
imperiyasi va keyinchalik Sovet Ittifoqining industrializatsiya siyosati Samarqand
viloyatining sanoatiga katta ta'sir ko'rsatdi. Ushbu o'zgarishlar nafaqat iqtisodiy, balki
ijtimoiy va madaniy hayotga ham ta'sir etdi. XX asrning boshlarida Samarqand
viloyatining sanoati, asosan, qishloq xo'jaligi mahsulotlarini qayta ishlashga qaratilgan
edi. Qishloq xo'jaligi, xususan, paxta va ipak ishlab chiqarish, viloyat iqtisodiyotining
asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lib qoldi. Paxta ekinlari Samarqandda keng tarqaldi va
bu hosilning yig'ilishi, qayta ishlanishi va eksporti viloyat iqtisodiyotiga katta hissa
qo'shdi. Paxta tozalash zavodlari va paxta tolasi ishlab chiqarish korxonalari tashkil
etildi. Bu jarayonlar viloyatning iqtisodiy hayotida yangi imkoniyatlar yaratdi.
Samarqandda ipak ishlab chiqarish ham davom etdi. Ipak ishlab chiqarish jarayoni,
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
65
asosan, hunarmandlar va fermerlar tomonidan amalga oshirildi. Ular yuqori sifatli
ipakni tayyorlashda o'z mahoratlarini namoyon etdilar. Ipakchilik, o'z navbatida,
viloyatning iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o'ynadi. Samarqandda ipak ishlab
chiqarish an'analari davom ettirildi, bu esa viloyatning madaniy va iqtisodiy hayotida
o'ziga xos o'rin tutdi.[4]
XX asr boshlarida Samarqand viloyatida hunarmandchilik ham rivojlanib bordi.
Qadimiy an'analarga asoslangan hunarmandlar turli xil mahsulotlar ishlab chiqarishdi.
Ular orasida keramika, metall, yog'och va boshqa materiallardan tayyorlangan
buyumlar mavjud edi. Samarqand hunarmandlari o'z mahsulotlarini nafaqat ichki
bozor uchun, balki tashqi bozorlarga ham eksport qilishdi. Bu esa viloyatning iqtisodiy
rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. Hunarmandchilikning rivojlanishi, shuningdek,
aholi orasida yangi ish o'rinlari yaratdi. Sovet Ittifoqi davrida Samarqand viloyatining
sanoati yangi bosqichga o'tdi. Industrializatsiya jarayoni viloyat iqtisodiyotining
diversifikatsiyasiga olib keldi. Yangi sanoat tarmoqlari, masalan, kimyo sanoati,
mashinasozlik va oziq-ovqat sanoati paydo bo'ldi. Bu tarmoqlar viloyat
iqtisodiyotining asosiy yo'nalishlariga aylanishi bilan birga, ish o'rinlarini yaratishga
va aholining farovonligini oshirishga yordam berdi. Samarqand viloyatida yangi
korxonalar, zavodlar va ishlab chiqarish obyektlari tashkil etildi. XX asrning
boshlarida transport infratuzilmasi ham rivojlandi. Temir yo'l qurilishi Samarqandni
boshqa shaharlar bilan bog'lab, savdo va sanoat aloqalarini kengaytirdi. Temir yo'l
orqali Samarqandga kelayotgan tovarlar va mahsulotlar viloyat iqtisodiyotining
rivojlanishiga yordam berdi. Bu davrda viloyatda yangi sanoat korxonalari ham ochila
boshlandi. Masalan, paxta tozalash zavodlari, ipak ishlab chiqarish korxonalari va
boshqa sanoat obyektlari tashkil etildi.[5]
Samarqand viloyatining sanoati, shuningdek, ijtimoiy hayotga ham ta'sir ko'rsatdi.
Yangi ish o'rinlari paydo bo'lishi, aholi orasida yangi ijtimoiy qatlamlarning
shakllanishiga olib keldi. Odamlar o'z hayotlarini yaxshilash va yangi imkoniyatlardan
foydalanish uchun yangi ish joylariga ko'chib o'tishdi. Bu jarayonlar viloyatning
ijtimoiy va madaniy hayotida o'zgarishlarga olib keldi. Aholi orasida yangi ijtimoiy
qatlamlar, masalan, ishchilar, hunarmandlar va fermerlar paydo bo'ldi. Bu ijtimoiy
qatlamlar viloyatning iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol o'ynadi. XX asr
boshlarida Samarqand viloyatining sanoati rivojlanishi bilan birga, madaniy hayot ham
o'zgarishlarga duch keldi. Yangi sanoat tarmoqlari va ish o'rinlari yaratish, aholi
orasida yangi madaniy an'analar va urf-odatlarning shakllanishiga olib keldi. Odamlar
o'z hayotlarini yaxshilash uchun yangi imkoniyatlardan foydalanishga intilishdi. Bu
jarayonlar viloyatning madaniy hayotida o'zgarishlarga olib keldi. XX asr boshlarida
Samarqand viloyatining sanoatida muhim o'zgarishlar yuz berdi. Ushbu davrda viloyat
iqtisodiyoti, asosan, qishloq xo'jaligi va hunarmandchilikka asoslangan bo'lib, ammo
sanoatning rivojlanishi yangi bosqichga chiqdi. Rossiya imperiyasi va Sovet
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
https://scientific-jl.com/ped
Volume-79, Issue-1, April -2025
66
Ittifoqining industrializatsiya siyosati Samarqand viloyatining sanoatiga katta ta'sir
ko'rsatdi. Bu o'zgarishlar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va madaniy hayotga ham
ta'sir etdi. Samarqand viloyatining sanoati tarixiy va madaniy merosi bilan birga,
bugungi kunda ham o'z ahamiyatini saqlab qolmoqda.[6]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida
Samarqand viloyatining sanoati o'ziga xos rivojlanish jarayonini boshdan kechirdi.
Ushbu davrda viloyatda qishloq xo'jaligi, hunarmandchilik va yangi sanoat tarmoqlari
rivojlandi. Rossiya imperiyasi va Sovet Ittifoqi davrida sanoatning rivojlanishi viloyat
iqtisodiyotida yangi imkoniyatlar yaratdi va aholi hayotini yaxshilashga yordam berdi.
Samarqand viloyatining sanoati tarixiy va madaniy merosi bilan birga, bugungi kunda
ham o'z ahamiyatini saqlab qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurazzoqov, O. (2001). "Samarqand viloyati iqtisodiy tarixi." Toshkent:
O'zbekiston Milliy Universiteti.
2. Qodirov, A. (2005). "O'zbekiston sanoatining rivojlanish tarixi." Toshkent:
O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi.
3. Murodov, A. (2010). "Samarqand va uning sanoati." Samarqand: Samarqand
Davlat Universiteti.
4. Rahmonov, I. (2012). "Sanoat va qishloq xo'jaligi o'rtasidagi aloqalar."
Toshkent: O'zbekiston Davlat Noshirligi.
5. Sultonov, X. (2015). "Samarqand viloyatining madaniy va iqtisodiy hayoti."
Toshkent: Sharq.
6. Karimov, A. (2018). "Samarqandda sanoatning rivojlanishi: tarixiy tahlil."
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti.
7. Tursunov, M. (2019). "O'zbekiston sanoatining shakllanishi va rivojlanishi."
Toshkent: Fan va texnologiya.
8. Isroilov, A. (2020). "Samarqand viloyatining iqtisodiy taraqqiyoti." Toshkent:
O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi.
9. G'ulomov, S. (2021). "XIX asr oxiri - XX asr boshlarida O'zbekiston sanoati."
Toshkent: O'zbekiston Davlat Noshirligi.
10. Xudoyberdiyev, F. (2022). "Samarqand viloyati sanoati: tarix va hozirgi kun."
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti.
