“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
202
BOSHLANG’ICH TA’LIM O‘QUV -TARBIYA JARAYONIDA
IJODKORLIKNI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI
ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ ТВОРЧЕСТВА В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ
ПРОЦЕССЕ НАЧАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ
PROBLEMS OF DEVELOPING CREATIVITY IN THE EDUCATIONAL
PROCESS OF PRIMARY EDUCATION
Nusratova Ma’muraxonim Fayzidin qizi
Orental unversteti “Ta’lim tarbiya nazariyasi” yo‘nalishi
1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Hozirgi mavjud ta’lim asosan, ilgaridan mavjud bo`lgan
an’anaviy didaktikaga asoslangan, ya’ni o`quv jarayonida ilgaridan fanga ma’lum
bo`lgan bilimlarni o`qitish, o`rgatish, etkazish bilan xarakterlanadi. O`qituvchi
ilgaridan ma’lum reproduktiv faoliyatni olib boradi. Bu esa asosan talabaning ta’lim
mazmunini yodlab olishi, qayta takrorlab berishi bilan cheklanadi. Ushbu maqolada
boshlang’ich ta’lim o‘quv -tarbiya jarayonida ijodkorlikni rivojlantirish muammolari
yoritilgan.
Аннотация:
Современное образование в основном базируется на
традиционной дидактике, которая существует уже давно, то есть
характеризуется обучением, преподаванием и передачей ранее известных знаний
в процессе обучения. Учитель заранее проводит определенные репродуктивные
мероприятия. В основном это ограничивается запоминанием и повторением
учащимся учебного материала. В статье рассматриваются проблемы развития
креативности в процессе начального образования.
Abstract:
The current education is mainly based on traditional didactics, that is,
it is characterized by teaching, teaching, and transmitting previously known knowledge
in the educational process. The teacher carries out certain reproductive activities. This
is mainly limited to the student's memorization and repetition of the educational
content. This article discusses the problems of developing creativity in the educational
process of primary education.
Kalit so‘zlar:
ijod, ijodkorlik, ijodiy faoliyat, tasavvur, fikrlash va tanqidiy tahlil
qilish qobiliyati.
Ключевые слова:
креативность, воображение, критическое мышление и
аналитические способности.
Keywords:
creativity, imagination, critical thinking, and analytical skills.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
203
Kirish
Maxsus ilmiy manbalarning tahlili, pedagogik hamda ijtimoiy madaniy
voqelik, ta’lim-tarbiya nazariyasi va amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunga qadar
boshlang’ich ta’lim o‘quvchilarini
pedagogik qo‘llab-quvvatlash orqali intellektual
shakllantirishning pedagogik asoslari ishlab chiqilmaganligini ko‘rsatdi. Pedagogika
nazariyasi pedagogik moslashuvchanlikni ta’minlash yullariga ega emas. bolalarning
ichki potensial quvvatlarini ruyobga chiqarish mexanizmlari ishlab chiqilmagan.
Shunga ko‘ra boshlang’ich ta’lim o‘quv - tarbiya jarayonida o‘quvchilarni
pedagogik qo‘llab-quvvatlash orqali ijodiy sifatlarini shakllantirish texnologiyalarini
ishlab chiqish nihoyatda zarur. Bunday texnologiyalarni ishlab chikish nafakat
pedagogika fani, balki maktabgacha ta’lim amaliyoti uchun ham muhim ahamiyatga
ega. Mazkur muammoning nazariy amaliy jihatdan ishlab chiqilmaganligi tadqiqot
mavzusini tanlash ehtiyojini vujudga keltirdi.
Boshlang’ich ta’lim o‘quv -tarbiya jarayonida o‘quvchilarning
ijodkorlik
sifatlarini shakllantirish masalasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, ijodkorlik tushunchasini
olimlarimizni nuqtai nazardan ko‘proq ijodga umumiy qobiliyatlilik bilan
aloqadorlikda talqin qilinadi. Hozirgi kunda ushbu atama aniq echimlarni izlab topish,
nostandart harakatlarni amalga oshirishga tayyorlik ma’nosini ifoda etadi.
Psixologiyada esa kreativlik deganda “yangi g‘oya, echim, metodlar, nazariyalar yoki
qandaydir faoliyatning yangi mahsulini ishlab chiqish” tushuniladi. [6, 199.b.]
Pedagogik va psixologik adabiyotlarda, ijodkorlik kategoriyasi aslida, birinchi
tomondan, ijodkorlik faoliyatning o‘ziga xos (uning maxsus turi ijodiy faoliyat - san’at,
adabiyot, fan, yangi bosqichga o‘tish) xususiyatidir, ikkinchi tomondan esa, muammo
ijodning psixologik jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lib, u o‘z nabatida qobiliyat
muammosi bilan birlashadi.
Adabiyotlar tahlili va metodlar
Ijod tushunchasi faoliyatni shakllantirish mexanizmi hisoblanadi, shuningdek,
ijodning asosiy tarkibiy komponetlarni aniqlash uchun urinish ham amalga oshiriladi.
Xususan, ijodiy komponentlar mavjud (kuzatish, diqqatni jamlash); aqlli (sezgilar,
xayol, bilimlarning kengayishi, moslashuvchanlik, mustaqillik, fikrlash tezligi va
boshqalar); xarakteristika (kashfiyotlarning istaklari, faktlarga ega bo‘lish, hayron
bo‘lish, tezda) Shunday qilib, ijodkorlik mohiyati murakkab va qarama-qarshi.
Aksariyat hollarda ijodkorlar quyidagilarga qaratilgan: ijod - bu insonning umumiy
xususiyatidir. Ijodkorlik - bu o‘zgaruvchan funksiyani amalga oshiradigan inson
faoliyatning shakli. Ayniqsa, kichik maktab yoshdagi bolalardaning shaxsiyati
to‘g‘risida L.S. Vigotskiy ijodkorlik rolini qo‘yidagicha ta’kidlaydi: “SHuni yodda
tutingki, bolalar rivojlanishida ijodkorlik kobiliyatlari normal va doimiy sun’iy
yo‘ldosh bo‘lib xizmat qiladi”. [3, 13].
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
204
S.M Vishnyakov lug‘atida ijodiylik, ijodiy faoliyat sifat jihatidan yangi ma’lumot
yaratadigan, ijtimoiy va tarixiy o‘zgacha bir ajralib turadigan faoliyat deb keltirilgan.
Ba’zi olimlar nuqtai nazaridan ijodkorlik fan, texnika, ishlab chiqarish, san’at yoki
umuman odamlar hayotining ma’lum bir sohasidagi yangi ma’lumotlarni yaratishdir.
Natijalar va muhokama
Ijodkorlik – faoliyat turli holatlarida paydo bo‘ladi. Qiziqish ilhom, intilish va
boshqalar ijodkorlikning inson ongida eng oliy tarzda paydo bo‘lishidan tortib, to
namoyon bo‘lishigacha jarayonni o‘z ichiga oladi. Shaxsning ijodiy faoliyat ehtiyoji
faoliyatda yangi, ilgari maqsad qilib qo‘yilmagan bunyodkorlik intilishini bildiradi.
(1.1-rasm).
Kichik maktab yoshdagi bolalardagi ijodiy faoliyatning har qanday kurtaklari
ta’lim-tarbiya, faoliyatdan tashqarida kamol topa olmaydi.
Ijod - faoliyat jarayoni, natijada sifat jihatidan yangi ob’ektlar va ma’naviy
qadriyatlar yaratilishi yoki ob’ektiv ravishda yangilanish natijasidir. Ishlab chiqarish
(ya’ni mahsulotni) ijodkorligini ajratib turadigan asosiy mezon - bu uning
natijalarining o‘ziga xosligi. Ijodiyotda nafaqat natija, balki uning o‘zi ham qadrlidir.
Ijodiy faoliyat - inson yoki jamoaviy faoliyat shakli, ilgari mavjud bo‘lmagan
ammo sifat tomonidan yangicha qarash tushuniladi.
1-rasm Ijodiy faoliyat mexanizmlari
Tasavvur - aqliy tarkibiy qismlarni qayta ishlash orqali yangi tasvirlarni ko‘rish
qobiliyati so‘nggi tajribaga ega bo‘ladi. Qolaversa, tasavvur - oldingi tajriba va
g‘oyalar ma’lumotlarni qayta ishlash orqali yangi rasmlarni (taqdimotlarni) yaratishda
tashkil etuvchi aqliy jarayonlardir. Olimlarimizdan Yu.N.Kulyutkin bu hodisani
qobiliyat, G.Sele esa ruhiy jarayon deb hisoblaydilar.
IJO
D
IY
F
A
O
L
IY
A
T
L
A
R
Sezuvchanlik insonning qobiliyatidir
Tasavvur - ongda yangi hissiy yoki aqliy tasvirlarni yaratish
qobiliyati.
Ijodkorlik - mavjud bilimlarni birlashtirish va o'zgartirish.
Fantaziya - bu talab qilinmaydigan yoki etarli bo'lmagan holatlarda
tasvirlar yoki natijalarni ijodiy yaratishda ifodalangan ijodiy faoliyat
holati.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
205
Fantaziya - insonning tasvirlar, taqdimotlar, g‘oyalarini va boshqarishni
shakllantirish qobiliyati, modellashtirish, rejalashtirish, ijod, o‘yin, xotira, fikrlash kabi
aqliy jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi, qolaversa, fantaziya - inson yoki odamlar
guruhining o‘z xohishlarini ifoda etadigan, ammo tegishli voqelik emas. Bundan
tashqari, mavzular va ma’lumotlar uchun uni improvizatsiya deb atash mumkin.
Fantaziya - bu yozishni anglatadi. Bu qobiliyat insonning ijodiy ijrosining
shartidir. Fantaziya vizual “rasm” talab qilinmasa, ish faoliyatni yoki modelini
yaratishda o‘zini namoyon qiladi. Masalan, yozuvchi parchali arxiv manbalari asosida
mustahkam ish olib borishi mumkin, ularni o‘zlarining insholari bilan to‘ldiradi.
Fantaziya texnikasi urg‘u, o‘xshashlik va yozishni o‘z ichiga oladi.
Sezgi yoki his-tuyg‘ular (eng muhim) - tashqi dunyo bilan munosabatlarda yuzaga
keladigan insonning barqaror hissiy tajribalaridir. Hissiyot insonni shakllantirish va
tarbiyalashda shakllanadi va ishlab chiqariladi. Qolaversa, sezgi yoki his-tuyg‘u
lug‘atlarda - olamdagi narsa va hodisalar ayrim xossalarining miyadagi in’ikosi
hisoblanishi keltiriladi. Materiyaning sezgi a’zolariga ta’sir ko‘rsatib, bosh
miya po‘stlog‘i nerv markazini qo‘zg‘atishi asosida paydo bo‘ladi. Sezgi dunyoni
bilishning birinchi bosqichi va tarkibiy qismidir. Sezgilar asosida hissiy bilishning
idrok, tasavvur kabi shakllari yuzaga keladi. Sezgi fizik, fiziologik, psixologik
jarayonlarda paydo bo‘ladi.
T.N.Kovalchukning fikriga ko‘ra ijodkorlik - sifat jihatidan yangi ma’lumotlar
va ma’naviy qadriyatlarni keltirib chiqaradigan inson
faoliyatning jarayonidir.
S.Golovin tomonidan ishlib chiqilgan amaliyotchi psixolog lug‘atida ijod – yangi
qimmatli g‘oyalarni ishlab chiqishning psixik jarayoni, yangi moddiy va ma’naviy
ahamiyatga ega ne’matlarni yaratish[4. 134-b.] tarzida talqin etilgan.
Ijodkorlik
–
individning ijodkorlik qobiliyati – noodatiy fikrlarni o‘ylab topish,
an’anaviy fikrlash doirasidan chetlashish, muammoli masalalarni tezda hal etish
qobiliyatidir. U yangi g‘oyalarni yaratishga doimo tayyorlik bilan tavsiflanadi va
qobiliyat tuzilmasi komponenti bo‘lib hisoblanadi.
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasida ijodkorlik tushunchasiga ijodkor ishi,
ijodkorga xos faoliyat; yaratuvchilik tarzida qisqa ta’rif berilgan.
Pedagogik ensiklopedik lug‘atda “Ijodiy faoliyat sifat jihatdan yangini yaratishga
doir inson yoki jamoaviy faoliyat shakli. Ijodiy faoliyatning zaruriy sharti fikrning
egiluvchanligi, tanqidiylik, idrok etishning yaxlitligida aks etadi”, [5; 286-b.] deb izoh
berilgan. Mazkur lug‘atda “ijod” va “ijodkorlik” tushunchalariga alohida ta’rif
berilmagan.
Falsafiy,
pedagogik-psixologik
adabiyotlarda
“ijodkorlik”
original,
takrorlanmaydigan, ijtimoiy-tarixiy noyoblik bilan ajralib turuvchi faoliyat turi sifatida
e’tirof etiladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
206
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoev 2020 yil 6 noyabr kunidagi
PF-6108-sonli farmonida ijodiy-madaniy masalalar bo‘yicha targ‘ibotchilarga yosh
avlodni ma’nan barkamol etib tarbiyalash, maktab tarbiyachilari va faol
tarbiyalanuvchilarining ijodiy faoliyatdagi ishlarini keng jamoatchilikka etkazishga
ko‘maklashish, turli xildagi viktorinalar, mushoiralar, adabiy kechalar, qiziqarli
mashg‘ulotlar, kitobxonlik va she’rxonlik musobaqalarini tashkil etish vazifalari
yuklanadi.
Hozirgi mavjud ta’lim asosan, ilgaridan mavjud bo`lgan an’anaviy didaktikaga
asoslangan, ya’ni o`quv jarayonida ilgaridan fanga ma’lum bo‘lgan bilimlarni o‘qitish,
o‘rgatish, etkazish bilan xarakterlanadi. O‘qituvchi ilgaridan ma’lum reproduktiv
faoliyatni olib boradi. Bu esa asosan talabaning ta’lim mazmunini yodlab olishi, qayta
takrorlab berishi bilan cheklanadi. Ya’ni, ta’lim ilgaridan ma’lum predmet «avval
hunar o`rgat, keyin shogird o‘z xohishicha nimani ijod qilsa-qilaversin» yo`sinida ish
tutish rasm bo`lgan.
Bunday holda bilim olish konsepsiyasi to rt bosqichda amalga oshiriladi:
-
bilim bilan tanishish, ma’lum axborotni tushunib olish, voqealarni bir-biridan
ajrata olish;
-
bilimdan nusxa olish, olgan bilimlarini takrorlash;
-
bilim-malaka, olgan bilimlarini amaliy faoliyatda qo‘llay olish;
-
bilim-transformatsiya, olgan bilimlarini, keyingi yangi bilimlarni, yangi
vazifalarni bajarishda qo`llash (ya’ni ijodiy foydalana olish darajasi)dir.
Shuni yodda saqlash kerakki, ijodkor yaratuvchi shaxsni tarbiyalash - fanga
ma’lum bo`lgan bilimlarning o‘zinigina o`zlashtirish bilan kifoyalanmay, olingan
bilimlar zamirida yangi bilimlarni kashf etishlari bilan muhimdir.
Bunga yorqin misol, ulug` allomalarimiz Muso al-Xorazmiy matematika
fanining asoschisi, Al-Farg`oniyning turli fanlarga tegishli buyuk kashfiyotlari, Al-
Farobiyning (70 dan ortiq tillarda erkin so`zlashgan), tovush tezligi, chastotasi,
moddiyat, issiqlik, harakat, optikaga oid kashfiyotlari, Abu Rayhon Beruniyning
(qomusiy olim) mineralogiya, geodeziya, jug`rofiya, falakkiyot (astronomiya) fanlari
rivojiga qo`shgan katta hissasi, Abu Ali Ibn Sinoning «Tib qonunlari», «Ko`z
anatomiyasi»ga bag`ishlangan kitoblari, Ulug`bekning «Zijji Ko`ragoniy» asari.
Ushbu buyuk allomalarning qoldirgan asarlari hozirda ham mamlakatimizda va
ko‘plab Evropa mamlakatlarida o‘qib o‘rganilmoqda.
Ularning kashfiyotlari butun jahon xalqlarining umum mulkiga aylanmoqda. Bu
shundan darak beradiki, allomalarimiz o‘z davrida mavjud bilimlarni chuqur va puxta
o`rganib, o`zlashtiribgina qolmay, o‘z ishlariga izlanuvchanlik va ijodkorlik bilan
yondoshib, juda ko‘plab kashfiyotlar qilganlar. Shuning uchun ham yangilanayotgan
zamonaviy didaktikaning vazifasi faqatgina fanga ma’lum bo‘lgan bilimlarning o‘zini
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
207
o‘rgatish, uni takrorlash bilan cheklanmay, ularning ijodiy, tanqidiy va yaratuvchanlik
ruhida ish yuritishlariga zamin yaratib bormoqdan iboratdir.
Xulosa
Zamonaviy pedagogik yondashuvlar shuni ko‘rsatadkki, shaxsning intellektual
quvvatlari oshishi globallashuv va rivojlanishning asosiy omilidir. Bolalarda
intellektual quvvatlarning rivojlanishi, ularni qo‘llab-quvvatlash va qadriyatlar sifatida
xurmat qilish o‘ta muhim masalalardandir.
Insoniylik paradigmasi ta’limning tabiiy-ilmiy paradigmasiga zid tarzda
namoyon bo‘lmoqda. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’limda inson qadriyat sifatida namoyon
bo‘ladi. Bu jarayonda u bolalarni hayotni insonparvarlashtirishga o‘rgatadi, unga
go‘zallik qonuniyatlari nuqtai nazaridan qarashga intiladi.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, ijodkorlik – shaxsning yaratuvchanlik,
ijodkorlik hislatlarlari bilan bog‘liq ko‘nikmalar majmui sifatida namoyon bo‘ladi.
Ijodkorlik o‘z ichiga muammolarga nisbatan yuqori darajadagi sezgirlik, intiutsiya,
natijalarni oldindan ko‘ra bilish, fantaziya, tadqiqotchilik va refleksiyani qamrab oladi.
Jamiyatni qayta qurish va yangicha tafakkur bilan yondashish asosida ijtimoiy
pedagogik vaziyatlar va jarayonlarning echimlarini topish faollashadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“Ilk qadam”jurnali 6-7 son, Sentabr-oktabr 2019, 20-21 betlar
2.
F.Vahobova, Sh.Nabixonova, G.Yo‘ldosheva, Z.Rahimova, N.Demina “Shaxsga
yo‘naltirilgan ta’lim” trenerlar uchu qo‘llanma Toshkent 2009 14, 81, 82 betlar
3.
Shin A.B., Mirziyoyeva Sh.SH., Grosheva I.B., Mikailova U.T., Suleymanova
Yu.T., Daukaeva A.G., Vlasova E.H., Galimova E.F “Shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv asosida ta’lim jarayonini rejalashtirish” Metodik qo‘llanma, Toshkent,
2020 yil 12 bet.
4.
Djanpeisova G.E. Maktabgacha yoshdagi bolalarga matematik ta`lim berishda
zamonaviy yondashuvlar:Uslubiy qo`llanma. – Toshkent: Nizomiy nomidagi
TDPU, 2019. –112 b.
5.
Sh. Sodiqova “Maktabgacha pedagogika” “Tafakkur bo‘stoni” Toshkent 2023
yil 86 bet
6.
Oljayevna O. F. et al. Tarbiyachi pedagoglarda ijodkorlik sifatlarini rivojlantirish
//Samarali ta’lim va barqaror innovatsiyalar jurnali. – 2024. – Т. 2. – №. 4. – С.
410-415.
7.
O‘ljayevna O. R. F. et al. Maktabgacha ta’lim tashkiloti boshqaruvining o‘ziga xos
xususiyatlari //PEDAGOG. – 2024. – Т. 7. – №. 5. – С. 827-831.
8.
O‘rinova F. Bozorboyeva O. Maktabgacha yoshdagi bolalar intellektining
rivojlanishida nutqning o‘rni //Development and innovations in science. – 2024. –
Т. 3. – №. 2. – С. 20-24.
