“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
57
INGLIZ TILI VA OʻZBEK TILI: GRAMMATIK JIHATDAN TAQQOSLASH
Ravshanova Zulfiya Rahmatali qizi
O‘zbekiston Davlat Jahon tillari universiteti,
1-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: PhD., dots.
X. Muxammedova
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz tili va oʻzbek tili grammatik jihatdan
taqqoslanadi. Ikkala tilning tuzilishidagi farqlar, jumladan, soʻz tartibi, feʻl zamonlari,
artikl va qoʻshimcha tizimi, hamda ot-sifat moslashuvi kabi grammatik jihatlar tahlil
qilinadi. Maqolada tilshunoslik, tarjimashunoslik va amaliy tarjima nuqtai nazaridan
til farqlarining ahamiyati koʻrsatib oʻtiladi.
Kalit soʻzlar:
ingliz tili, oʻzbek tili, grammatika, feʻl zamonlari, soʻz tartibi,
tarjima, qoʻshimchalar, artikl, ot-sifat moslashuvi, analitik va agglutinativ tuzilma
Til – bu har bir xalqning tafakkuri, dunyoqarashi va madaniy qadriyatlarining
ifodasidir. Har bir millat o‘ziga xos til tizimiga ega bo‘lib, bu tizim orqali u dunyoni
qanday qabul qilishi va uni qanday ifoda etishini namoyon qiladi. Ingliz va o‘zbek
tillari turli til oilalariga mansub bo‘lgani sababli, ularning grammatik tuzilmalari
o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Bu farqlar, ayniqsa tarjima jarayonida yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Shu bois tarjimon uchun har ikki tilning grammatik xususiyatlarini chuqur
anglash va ulardan maqsadga muvofiq foydalanish tarjimaning aniqligi va tabiiyligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Til tizimlari o‘rtasidagi bu farqlar nafaqat sintaktik
va morfologik darajada, balki uslubiy va kontekstual jihatdan ham o‘z aksini topadi.
Tarjimon ana shu murakkab jihatlarni hisobga olgan holda, matn mazmuni va ruhini
saqlagan holda soddalashtirish, moslashtirish yoki qayta tuzish strategiyalaridan
foydalanishi zarur bo‘ladi.
Ingliz tili german tillar oilasiga mansub boʻlib, analitik tuzilishga ega. Bu
degani, grammatik maʻno koʻpincha yordamchi feʻllar, predloglar va artikllar
yordamida ifodalanadi. Masalan, “she has done” jumlasida “has” yordamchi feʻl
zamon ifodalovchi vosita sifatida ishlatiladi. Bu holat ingliz tilida grammatik
maʻnolarni alohida soʻzlar yordamida ifodalash odatiy ekanligini koʻrsatadi. Oʻzbek
tili esa turkiy tillar oilasiga mansub boʻlib, agglutinativ tuzilmaga ega. Bunda
grammatik maʻno asosan soʻz oxiriga qoʻshiladigan affikslar -qoʻshimchalar orqali
ifodalanadi. Masalan, “qilayotgan edim” jumlasida har bir qoʻshimcha – “-ayotgan”,
“-di”, “-m” – alohida grammatik maʻno bildiradi: harakat davomiyligi, oʻtgan zamon
va shaxs. Bu ikki til oʻrtasidagi grammatik struktura farqlari tarjima jarayonida muhim
muammo boʻlib xizmat qiladi, chunki bir tilning ifoda vositasi boshqa tilga toʻgʻridan-
toʻgʻri mos kelmasligi mumkin.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
58
Ingliz tilida qatʻiy SVO (Subject-Verb-Object) yaʻni subyekt–fe’l–obyekt soʻz
tartibi mavjud. Masalan: “He drives a car.” Bu tartibdan foydalanilmasa gap
mazmunining buzilishiga yoki grammatik xatoga olib keladi. Oʻzbek tilida esa SOV
(Subyekt–Obyekt–Fe’l) tartibi asosiy boʻlsa-da, soʻz tartibi nisbatan erkin. Masalan:
“U kitob oʻqiydi” jumlasini “Kitob oʻqiydi u” yoki “Oʻqiydi u kitob” tarzida ham
ishlatish mumkin boʻlib, bunda urgʻu va ohang oʻzgaradi, lekin maʻno saqlanib qoladi.
Bu farq tarjimada soʻzlarning joylashuvi va urgʻu masalalarida katta rol oʻynaydi.
Ingliz tilida zamonlar tizimi juda keng va murakkabdir. 12 ta asosiy zamon mavjud
boʻlib, ular oddiy, davomli, tugallangan va tugallangan-davomli shakllarda hozirgi,
oʻtgan va kelasi zamonlarga boʻlinadi. Masalan, “I have been working” – bu zamon
harakatning uzoq davom etganini va hali ham tugallanmaganini bildiradi. Oʻzbek tilida
esa zamonlar tizimi soddaroq: hozirgi, oʻtgan va kelasi zamon. Harakatning
davomiyligi, boshlangan vaqti yoki natijasi koʻpincha kontekst orqali yoki
qoʻshimchalar yordamida ifodalanadi. Tarjimon ingliz tilidagi zamon farqlarini toʻgʻri
anglab, oʻzbek tilidagi ekvivalentlarini topishi kerak. Ingliz tilida artikllar (a, an, the)
juda muhim grammatik vosita hisoblanadi. Masalan, “a computer” – nomaʻlum
kompyuter, “the computer” – muayyan kompyuter. Oʻzbek tilida esa artikllar yoʻq,
bunday farqlar kontekst orqali anglashiladi. Bundan tashqari, oʻzbek tilida egalik,
koʻplik, kelishik qoʻshimchalari orqali grammatik maʻnolar ifodalanadi: “sumkamda”
– “sumka” + “-m” (egalik) + “-da” (joy kelishigi). Bu farqlar tarjimada ayni grammatik
ifodalarni yoʻqotmasdan uzatishda muhim ahamiyatga ega. Oʻzbek tilida ot va sifatlar
grammatik jihatdan bir-biriga moslashadi. Masalan: “mening yangi daftarim” – bu
yerda sifat, egalik olmoshi va ot grammatik jihatdan bogʻlangan. Ingliz tilida esa bu
semantik darajada amalga oshadi: “my new notebook”. Sifatlar grammatik jihatdan
oʻzgarmaydi, doimo otning oldidan keladi. Bu jihatlar tarjimada toʻgʻri joylashtirilishi
va aniqlik saqlanishi kerak. Tarjima jarayonida eng murakkab masalalardan biri – bu
ingliz va o‘zbek tillaridagi fe’l zamonlari o‘rtasidagi tafovutlarni to‘g‘ri anglash va
uzatishdir. Ingliz tilida fe’l zamonlari tizimi ancha murakkab bo‘lib, ayniqsa Perfect
Continuous (tugallangan-davomli) zamon shakllari o‘zbek tilida aniq grammatik
moslamaga ega emas. Ushbu zamonlar harakatning uzoq davom etgani, hali
tugallanmaganini yoki natijasi hozirgi paytda sezilayotganini bildiradi. O‘zbek tilida
esa bu kabi nozik aspektual ma’nolar asosan kontekst, qo‘shimcha so‘zlar yoki fe’l
shakllari yordamida ifodalanadi.
Masalan, ingliz tilidagi “She has been living here for five years” jumlasi bevosita
tarjima qilinmasa, undagi harakat davomiyligi va natijasi yo‘qolishi mumkin. Shu
sababli bu gapni o‘zbek tilida quyidagicha ifodalash maqsadga muvofiq: “U bu yerda
besh yildan buyon yashab kelmoqda” yoki “U besh yildirki shu yerda yashayapti.” Har
ikki variantda ham ingliz tilidagi Perfect Continuous zamonining mazmuni – ya’ni
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
59
harakatning boshlanishi o‘tgan zamonda bo‘lib, hozir ham davom etayotgan holati –
kontekstual tarzda to‘liq aks ettiriladi.
Bundan tashqari, ingliz tilidagi zamonlar ayrim hollarda harakatga nisbatan
ko‘proq nozik semantik munosabatlarni bildiradi. O‘zbek tarjimonlari bu holatlarda
faqat fe’l zamoni emas, balki gapning umumiy ohangi, qo‘shimcha so‘zlar va uslubiy
vositalardan foydalanish orqali ma’noni to‘liq yetkazishlari kerak bo‘ladi. Bu
tarjimada grammatik muvofiqlikdan tashqari, mazmuniy va uslubiy moslikni ham
ta’minlash zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, ingliz va oʻzbek tillari grammatik jihatdan juda
katta farqlarga ega. Bu farqlar tarjima jarayonida tarjimon oldida grammatik, semantik
va uslubiy muammolarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun har ikki tilning grammatik
tizimini chuqur oʻrganish, ularni amalda solishtirish va tarjima nazariyasi asosida izchil
tahlil qilish muhimdir. Bu nafaqat tarjimaning aniqligini, balki madaniyatlararo
muloqot samaradorligini ham ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘ofurov I., Mo‘minov O., Qambarov N. (2016). Tarjima nazariyasi. Toshkent:
Tafakkur-Bo‘stoni.
2. Azimova, N. (2016). English Grammar for Uzbek Learners. Tashkent: World
Languages Publishing.
3. Swan, M. (2016). Practical English Usage. Oxford University Press.
4. Catford, J. C. (1965). A Linguistic Theory of Translation. Oxford University Press.
5. https://oriens.uz – Internet sayt
