“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
43
YURAK ANATOMIYASI VA UNING KLINIK AHAMIYATI
Jumanazarova Sabrina
Toshkent davlat tibbiyot universiteti
Davolash fakultetini talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola yurakning anatomik tuzilishi, uning fiziologik
faoliyati va klinik ahamiyatini yoritishga bag'ishlangan. Yurak - inson organizmidagi
markaziy a'zolardan biri bo'lib, qon aylanish tizimining asosiy qismini tashkil etadi.
Maqolada yurakning tashqi va ichki tuzilmalari, kameralar, klapanlar, yurak devori
qatlamlari va qon aylanish doiralari anatomik va funksional nuqtayi nazardan
yoritiladi.
Bundan tashqari, yurak faoliyatining buzilishi bilan bog'liq bo'lgan asosiy klinik
holatlar - ishemik yurak kasalligi, miokard infarkti, yurak yetishmovchiligi, tug'ma
nuqsonlar, perikardit va revmatik kasalliklar ko'rib chiqiladi. Maqolada yurak
faoliyatining vegetativ va markaziy boshqaruvi, elektrokardiografiya (EKG),
ekokardiografiya (EKO) kabi tashxis usullarining ahamiyati ham tahlil qilinadi.
Alohida bo'lim sifatida yurak kasalliklari bilan og'rigan bemorlarni og'riqsizlantirish
(anestetik yondashuvlar) va anastatsiya (ya'ni yurak faoliyati davomida muvozanatni
saqlovchi neyro-gumoral mexanizmlar) haqida ma'lumotlar keltiriladi. Anesteziya
paytida yurak ritmi, qon bosimi va oksigenatsiya ko'rsatkichlarining doimiy nazorati,
ayniqsa yurak-qon tomir tizimida patologiyasi bo'lgan bemorlarda, o'ta muhim ekani
ta'kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Yurak anatomiyasi
Qon aylanish doiralari
Yurak klapanlari
Yurak kasalliklari
Ishemik yurak kasalligi
Miokard infarkti
Perikardit
Gipertonik yurak kasalligi
Tug‘ma yurak nuqsonlari
Elektrokardiografiya (EKG)
Ekokardiografiya (EKO)
Kardiomiotsitlar
Revmatizm
Yurak innervatsiyasi
Vegetativ nerv tizimi
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
44
Anastiya (anesteziya)
Og‘riqsizlantirish mexanizmlari
Sedatsiya va yurak faoliyati
Yurak ostidagi reflekslar
Gomeostazni yurak orqali boshqarish
Klinik neyrofiziologiya
Anesteziya xavfsizligi yurak kasallarida
Kirish:
Yurak qon aylanish sistemasining markaziy a'zosibo’lib venalardan qonni nasos
singari so’rib oladigan va arteriyalarga haydab beradigan mushakli a'zo.
Golotoyas
i: Ko’krak qafasida medastinum arteriorda
Skeletopyasi:
yuqoridan: O’ng va chap tomonlardan 3-qovurg'a tog'aylari yuqori
chetlarini birlashtiruvchi chiziq.
Pastdan:chap tomondan 5-qovurg'a sohasida Linea mammilarisdan 1-2sm
ichkarida (Apex cordis).
O’ngdan:O’ng 3-qovurg'a tog'ayi yuqori chetidan boshlanib pastga va change
yo’nalib 5-qovurg'a tog'ayini to’shga birikkan joyigacha davom etadi.
Chapdan:3-qovurg'a tog'ayining yuqorigi chekkasidan yurak uchigacha davom
etadi.
Asosiy qism:
Yurak 4 kameradan iborat. 2ta bo’lmacha va 2ta qorincha. o’ng chap qorincha va
o’ng chap bo’lmachalar.
O’ng bo’lmacha - shakli noto’gri kub shaklida katta qon aylanish doirasidan vena
qonini so’rib oladi.
Chap bo’lmacha - notug'ri kub shaklida o’ng bo’lmachadan bo’lmachalararo
to’siq Septum interatreale bilan ajralib turadi.
O’ng qorincha - teskari piramida shaklida
Chap qorincha -uchi pasga qaragan konus shaklida
Qorincha va bo’lmachalrning farqi :
Chap va o’ng qorinchada so’rg'ichsimon mushaklar bor
Chap va o’ng bo’lmachalarda tashqi tomondan quloqcha chegaralab turadi.
Quloqchaning ichki yuzasida taroqsimon muskul tutamalari bo’ladi.
Yurak klapnlari:
2tabaqali -chap bo’lmacha va chap qorincha orasida
3tabaqali -o’ng bo’lmacha va o’ng qorincha orasida
Yarimoysimon klapn -chap qorincha va aorta orasida
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
45
Yurak qavatlari
Yurak devori 3qavatdan iborat.
1. Ichki qavat (endokard ) -yurakni ichki tomonini hamma tarafdan to’liq
qoplaydi. Barcha klapnlar, pastki kovak vena burmasi va toj sinusi burmalarini hosil
qiladi.
2.o’rta qavat (mioakard) -bo’lmachalarda 2qavat qorinchalarda 3qavat bo’lib
joylashgan odam ixtiyoriga bo’ysunmaydi ko’ndalang targ'il mushak hujayralaridan
iborat.
3.Tashqi qavat (epikard) -miokardni ustidan qoplab turadigan visseral perilarddan
hosil bo’ladigan qatlam u yupqa biriktiruvchi to’qima bo’lib yurakka tutash yirik
tomirlar asosini o’rab parietal perikardga o’tib ketadi.
4.perikard -yurakni tashqi tomondan qoplagan xaltasi 2ta varoqdan iborat ikkala
varog'i bir -biridan farq qiladi tashqi qavati-fibroz perikard yurak asosidagi yirik
tomirlar asosiga birikib yurakni eng tashqaridan qoplaydi. Ichki qavati seroz perikard.
Yurak mushaklari gistologiyasi
Tipik kardiomiotditlar-miofibrillaga boyligi uchun qizil rangda
Atipik kardiomiotsitlar -miofibrilla kam bo’lganligi uchun oqish bo’ladi yurakni
qo’zg'aluvchanligini ta'minlaydi.
Qon aylanish doiralari
1.Katta qon aylanish doirasi -chap qorinchadan chiqib o’ng bo’lmachaga kelib
quyiladi tana bo’ylab tarqaladi.
2.Kichik qon aylanish doirasi-o’ng qorinchadan chiqib chap bo’lmachaga kelib
quyiladi
Yurakning innervatsiyasi va qon ta'minoti
Simpatik-yurak urishi tezligini oshiradi
Parasimpatik -yurak urish tezligini sekinlashtiradi
Yurakning oziqlanishi yurakning o’z qon tomiri koronar arteriyaga bog'liq
Yurakning klinik ahamiyati
EKG (elektrokardiografiya): yurak ritmi va o‘tkazuvchanligini baholash
Ekokardiografiya: yurak bo‘lmachalari, qopqoqlari va mushak qavatini
vizualizatsiya qilish
Angiografiya: koronar qon tomirlaridagi torayishni aniqlash
Operatsiyalar (masalan, bypass, stentlash, klapan almashtirish)
. Yurak kasalliklari va ularning kelib chiqish sabablari
1. Ishemik yurak kasalligi (IYK
)
Sabablari:
Ateroskleroz (koronar arteriyalarning torayishi)
Gipertoniya
Chekish, stress, noto‘g‘ri ovqatlanish
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
46
Klinik ko‘rinishlari:
Stenokardiya (ko‘krak og‘rig‘i)
Miokard infarkti (yurak mushagining nekrozi)
Yurak yetishmovchiligi
Patanatomiya:
Miokard nekrozi zonalari
Qon quyilishi, infiltratsiya
Kardioskleroz (to‘qimaning bir qismi biriktiruvchi to‘qimaga aylanishi)
2. Gipertonik yurak kasalligi
Sababi: uzoq muddatli arterial bosim oshishi
Natijasi: chap qorincha gipertrofiyasi
Asoratlari: yurak yetishmovchiligi, aritmiyalar
3. Yurak yallig‘lanish kasalliklari
Endokardit – yurak ichki qavatining yallig‘lanishi (ko‘pincha streptokokk
infeksiyasi)
Miokardit – yurak mushagining yallig‘lanishi (virusli, bakterial sabablar)
Perikardit – perikard qopining yallig‘lanishi (quruq yoki suyuqlikli)
Patanatomiya:
Fibrin, yiring to‘planishi
Nekroz, mikrosirkulyatsiya buzilishi
Yurak klapnlari
4.klapan yetishmovchiligi yoki stenozi
Turlari:
Mitral stenoz
Aortal yetishmovchilik
Sababi: tug‘ma nuqsonlar yoki revmatik kasallik
5. Tug‘ma yurak nuqsonlari
Atriyal septal defekt (bo‘lmachalar orasida teshik)
Ventrikulyar septal defekt
Botallo yo‘li ochiqligi
Klinik ahamiyati: tug‘ruqdan keyin kislorod almashinuvi buziladi, yurak tez
charchaydi, bola o‘sishi orqada qoladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
47
6. Yurak ritm buzilishlari (aritmiyalar
)
Taxikardiya, bradikardiya, fibrillyatsiya
Sababi: elektr impulslari o‘tishidagi buzilishlar (sinus va ava tugunlar)
Simptom. Yurak o'ynashi
7.Taxikardiya
-rivojlanayotgan yurak patalogiyasining birinchi belgisi.
8.Yurak o’ynashi-asab regulyatsiyasi turg'un bo’lmagan sog'lom odamlarda
paydo bo’ladi
9.yurak sohasidagi og'riqlar
Yurak sohasidagi og'riq yurak tomirining uzoq vaqt siqilishi yoki qisqarishi
oqibatida yurak muskulining qon bilan ta'minlanishi yetarli darajada bo’lmaganligi
natijasida kelib chiqadi.Bunday holat Stenokardia xurijida sodir bo’ladi.
Belgilari:
Og'riq to’sh orqasiga yoki uning chap tomoniga tarqalib chap qo’l yoki kurakda
bilinadi. Og'riq siquvchi-yozuvchi bo’lib, o’lim qo’rquvli, quvvatsizlik, tananing
titrashi , qattiq terlash bilan davom etadi.
Kasallik bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi.
Yurak sohasidagi og'riqqlarga birinchi yordam
1.Bemorga qulay holat yaratiladi.
2.Bemorning tili tagiga валидол tabletkasi beriladi.
3.Валидол tabletkasi samara bermasa Нитроглицерин beriladi. Bosh ogʻrig'ini
qoʻzg'atadi.
4.yurak sohasiga xantalma yoki grelka qoʻyiladi
5.Shifokor chaqiriladi Shoshilinch yordam koʻrilmaganda qon aylanishining
qattiq buzilishi natijasida yurak muskulining oʻzgarishi Miokard infarkti kelib chiqadi.
Shishlar
-Yurak-tomir sistemasi kasalliklarida shishlar yurakning yetarli
darajada ishlamayotganligi, qon aylanishi katta doirasining venalari toʻlib ketishi,
qonning suyuq qismi tomirlardan atrofdagi toʻqimalarga chiqishi oqibatida paydo
boʻladi. Shishlarning rivojlanishiga suyuqlik toʻplanib qolishi sabab boʻladi.
Belgilari
Jigar kattalashadi
Teri osti klechatkasining shishlari
Revmatizm
-organizmning birlashtiruvchi toʻqimasini zararlaydigan va yurak
poroklari rivojlanishiga olib keladigan yuqumli allergik kasallik. Bodomsimon bez,
kariesli tishlardagi surunkali infeksiyalar katta rol oʻynaydi.
Belgilari
Kasallik bo'g'imlarni qamrab oladi boʻg'imlar tepasidagi terining qizarishi,
Shishlar
Harakatlar cheklangan va og'riqli
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
48
Isitma
Et uvishishi
Yurak oʻynashi
Miokard infarkti
-yurak arteriyalaridan birining teshigi keskin torayishi yoki
yopilishi natijasida yurak muskulining kuchli shikastlanishi. Infarkt toʻliq xotirjamlik
vaqtida ham rivojlanishi ham munkin. Nitroglitserin qabul qilinganda ham ogʻrig'i
qolmaydigan davomli kuchli ogʻriq xuruji ba'zi vaqtlarda bir necha soatgacha davom
etadi.
Belgilari
Og'riq
Nafas qisishi
Yurak oʻynashi
Surunkali yurak yetishmovchiligi
-Surunkali yurak yetishmovchiligi yurakka
uzoq muddat optik darajadgi ogʻirlik tushishi natijasida rivojlanadi. Yurak
yetishmovchiligi koʻpincha yurak ritmi buzilishi bilan qoʻshilgan holda namoyon
boʻladi.
Belgilari
Jigarning kattalashuvi
Shishlarning rivojlanishi
Venoz toʻxtab qolish surunkali yetishmovchilikning oqibatida paydo boʻladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Toshkent tibbiyot akademiyasi darsliklari – Anatomiya, fiziologiya, ichki kasalliklar va
anesteziologiya bo‘yicha asosiy o‘quv qo‘llanmalar.
2. Sattarov A. A. – "Inson anatomiyasi", Toshkent: TTA nashriyoti.
3. Raximov Sh. R. – "Ichki kasalliklar propedevtikasi", Toshkent, 2020.
4. Patan B.D., Patanova A.B. – "Inson fiziologiyasi", Toshkent, 2020.
5. Oxta B.I. – "Yuqori nerv faoliyati va yurakning vegetativ boshqaruvi", Toshkent, 2018.
6. Moore K.L., Dalley A.F. – "Clinically Oriented Anatomy", 8th Edition
7. Tortora G.J., Derrickson B.H. – "Principles of Anatomy and Physiology", 15th Edition.
8. Braunwald E. – "Heart Disease: A Textbook of Cardiovascular Medicine", 11th Edition.
9. Afanasyev G.G. – "Nerv tizimi va yurak refleks nazorati", Moskva, 2019.
10. Morgan G.E., Mikhail M.S., Murray M.J. – "Clinical Anesthesiology", 6th Edition.
11. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) – Yurak-qon tomir kasalliklari va
anesteziologik yondashuvlar bo‘yicha klinik tavsiyalar.
12. Milliy kardiologiya markazi va Milliy anesteziologiya protokollari – O‘zbekiston
Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi, 2023.
