“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
342
SURXON VOHASI AHOLISINING KIYIM-KECHAK VA
ZEB-ZIYNAT BUYUMLARINING AN’ANAVIY TASNIFI
ТРАДИЦИОННАЯ КЛАССИФИКАЦИЯ ОДЕЖДЫ И УКРАШЕНИЙ
ЖИТЕЛЕЙ СУРХАНСКОГО ОАЗИСА
TRADITIONAL CLASSIFICATION ODEJDY I UKRAINIAN JITELEY
SURKHANSKOG OAZISA
Xasanova Nodira Ibragimovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika universiteti
“Tarix va falsafa” kafedrasi dotsenti (PhD)
Email: nodira74xasanova@gmail.com
UDK: 9:433:908
ORCID 0009-0004-5344-5182
Ravshanova Mavjuda Nurmamatovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Tarix yo'nalishi 1-kurs magistranti
ravshanovamavjuda504@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
Surxon vohasi aholisining kiyimlaridagi haqida
ma’lumotlar keltirilgan. Turli madaniyatlarning kirib kelishi natijasida milliy
an’anaviy liboslardagi o‘zgarishlar haqida ilmiy qarashlar ifodalangan. Voha ayollari
kiyim-kechaklarining asosiy qismi choksiz, to'g'ri bichimli, uzun va keng, matoni
tejashga qaratilgan tejamkor bichish usuli bilan tikilgan. Yenglari to'g'ri yoki torayib
boruvchi, qo'ltiq osti va yon tomonlariga yamoq-qulfaklar qo'yilganligi haqidagi fikrlar
to‘liq ochib berishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
“Yirmochi”, “ayol ko'ylak”, “zaifonachilar “, “yoqa”, “mo'ndi
yoqa”li ko‘ylak, lozima, “Qayroqi mahsilar”, “subinmoroni”, kashta.
Аннотация.
В данной статье представлены сведения об одежде жителей
Сурханского оазиса. Высказаны научные взгляды на изменения в национальной
традиционной одежде в результате наплыва разных культур. Основная часть
одежды женщин оазиса бесшовная, прямого покроя, длинная и широкая, сшитая
экономичным способом раскроя, направленным на экономию ткани. Идея
прямых или зауженных рукавов, с заплатами и петлями на подмышках и по
бокам направлена на полное раскрытие.
Ключевые слова:
«Йирмочи», «женская рубашка», «зайфоначилар»,
«воротник», «воротник мунди», лозима, «кайроки махсилар», «субинморони»,
вышивка.
Annotation
. This article presents information about the clothing of the
inhabitants of the Surkhan oasis. Scientific views on the changes in national traditional
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
343
clothing as a result of the influx of different cultures are expressed. The main part of
the clothing of oasis women is seamless, straight-cut, long and wide, sewn with an
economical cutting method aimed at saving fabric. The idea of straight or tapered
sleeves, with patches and loops on the armpits and sides is aimed at fully revealing.
Keywords:
“Yirmochi”, “women's shirt”, “zaifonachilar”, “collar”, “mundi
collar” shirt, lozima, “Kayroqi mahsilar”, “subinmoroni”, embroidery.
Kirish.
Yoqaning ikki turi – uzun tik o'yma yoqa (vertikal) va yelka yoqa
(gorizantal) – ta'kidlanadi. “Yirmochi” yoki “yoqa” atamasi ko'ylakning bosh kirib
chiqish uchun mo'ljallangan qismi uchun ishlatilishi ham qayd etiladi. «Pushkusho»
va «jahak» kabi tik yoqali ko'ylaklarning mahalliy nomlari ham berilgan.
Shuningdek surxon vohasida qizlar, kelinlar va onalar kiyadigan ko'ylaklar
orasida bir qancha farqlar mavjud. Qizlar odatda ko'ndalang yoqali ko'ylaklarni
kiyishgan, kelinlar esa vertikal (tik) yoqali ko'ylaklarni ko‘proq ma’qul ko‘rgan.
Shuningdek Onalar esa, ko'kragini ochishga qulay bo'lgan, yoqasi uzunroq va kengroq
ko'ylaklarni kiyishgan, bu «onalik ko'ylagi» yoki «ayol ko'ylak» deb atalgan. Arab
ayollarida esa, yoshga va turmush holatiga qarab ko'ylak uslubi farq qilgan.
Asosiy qism.
Bezak va kashta: Ko'ylaklarga turli xil jiyak, chiroz, tama va ipak
iplar yordamida kashta tikilgan. Kashta nafaqat go'zallik uchun, balki ko'ylakning
chidamliligini oshirish uchun ham ishlatilgan. Boysun va Sherobod tumanlarida
yashovchi ayollar ko'ylaklarini juda bezakli qilib tikishgan. Milliy an’anaviy liboslar
ayni paytda etnik o'ziga xoslikni ham aks ettiradi. Har bir etnik guruhning ko'ylaklarida
o'ziga xos xususiyatlar mavjud. Arab ayollarining ko'ylaklari o'ziga xosligi bilan
ajralib turadi va ularning etnik tarixiga oid ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Masalan,
keksa ayollar oq yoki ko'k fondagi, qora kasta bilan bezatilgan ko'ylaklarni kiyganlar,
arab qizlari esa “mo'ndi yoqa”li ko'ylaklarni kiyishgan. Shu bilan birga “Subinmoroni”:
Arab ayollari birinchi farzandi tug'ilgandan keyin “subinmoroni” deb atalgan maxsus
ko'ylak kiyishgan.
XX asr boshlarida O'zbekistonning Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi
ayollar kiyimlari, xususan, ko'ylak va shim (lozima)larning tikilishi, materiallari va
kiyishga odatlanadi.
Kiyimlarning shakllanishi ijtimoiy va mehnat sharoitlariga ham bog‘liq bo‘lib,
Ommaviy mehnatga jalb qilinishi tufayli ayollar amaliyroq kiyimlarga o'tishga
intilishgan. Uyda erkin, keng ko'ylaklar kiyilgan bo'lsa, tashqarida ishlayotganlar
belini bog'lab, qulaylikni ta'minlashgan. Bu ish sharoitiga moslashuvning aniq
misolidir. Ayollar shimlarining ikki qavatli tuzilishi (pastki qismi arzon, yuqori qismi
qimmat matodan) amaliy va ijtimoiy omillarni aks ettiradi. Arzonroq matodan tikilgan
pastki qism tez eskiydi va amaliyroq bo'lsa, yuqori qismi, ko'rinib turadigan qismi esa
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
344
bayram va taqdimotlar uchun bezakli, qimmatbaho matolardan tikilgan. Bu moddiy
imkoniyatlar va ijtimoiy mavqe bilan bog'liq.
Barcha davrlarda etnik va mintaqaviy xususiyatlari ham an’anaviy kiyimlarga
ta’sir qilgan asosiy omillardan biri bo‘lib kelgan. Shunga ko‘ra o'zbek, tojik, qo'ng'irot,
chigʻatoy, barlos ayollarining kiyimlariga bir-biriga o'xshashlik va farqlar mavjud
bo‘lgan. Biroq, asosiy xususiyatlar (keng shim, bel bog'lash) umumiy mintaqaviy
an'ana ekanligi ta'kidlanadi.
Tahlil va takliflar.
Surxondaryoning tog'li hududlarida chorvachilik bilan
shug'ullanuvchi ayollarning echki junidan tikilgan issiq shimlar kiyishi geografik
sharoitga moslashuvning yaqqol ko'rinishidir.
Ayollar shimlarining matolari va ranglari yoshga qarab ham tanlangan. Yosh
qizlar yorqin rangli matolardan tikilgan shimlar kiygan bo'lsa, katta yoshdagi ayollar
va qariyalar oddiyroq matolarni afzal ko'rishgan. Bu yoshga va ijtimoiy mavqeaga
bog'liq estetik va amaliy tanlovdir. To'y va tantanalarda kiyiladigan shimlar
qimmatbaho matolardan tikilishi ham shu holatni tasdiqlaydi.
Vohada kiyimlarga oid urf-odatlar azaldan mavjud bo‘lib kelgan. «Bola yo'li
ochilsin» degan niyat bilan ko'p farzandli ayollarning befarzand xotinlarga shim bog'ini
berishi an'anaviy e'tiqodlar va ijtimoiy munosabatlarni aks ettiradi. Bu marosimlar,
afsonalar va e'tiqodlarning kiyimlar bilan bog'liqligidan dalolat beradi.
O'zbekistonning janubiy hududi ayollarining an'anaviy kiyimlarini, xususan, bosh
kiyimlari va oyoq kiyimlarini tahlil qiladigan bo‘lsak, bosh kiyimlari o'rganiladigan
hudud ayollari kiyimining ajralmas qismi bo'lib, ularning yoshi, etnik kelib chiqishi,
ijtimoiy mavqei va yil fasliga qarab turli xil turlari mavjud bo'lgan. Bosh kiyim va
soch turmagi orqali ayolning oiladagi mavqei (turmushga chiqqan/chiqmagan, farzandi
bor/yo'q, yoshi) aniqlangan. Bosh kiyimlar O'rta Osiyo xalqlarining etnik
xususiyatlarini aks ettiradi va mintaqaviy xususiyatlar bilan birga mahalliy o'ziga
xosliklarni ham namoyon qiladi.
Ayollar oyoq kiyimlari (mahsi, kalish, nugʻay kovush, hakkari kovush, teridan
tikilgan etiklar) juda qadim zamonlardan mavjud bo'lib, inson tanasini himoya
qilishning dastlabki shakli hisoblanadi. XIX asr oxiridan boshlab Rossiyadan
keltirilgan rezinkali oyoq kiyimlari keng tarqala boshlagan. Mahalliy ustalar
(“zaifonachilar”) tomonidan tayyorlangan oyoq kiyimlari bilan birga, fabrikalarda
ishlab chiqarilgan oyoq kiyimlari ham mavjud bo'lgan. “Qayroqi mahsilar” deb
ataluvchi echki terisidan tikilgan qattiq mahsilar ham keng tarqalgan bo'lgan.
Umuman olganda, O'zbekistonning janubiy hududi ayollarining an'anaviy
kiyimlarining tarkibiy qismlari ularning tarixi, ijtimoiy va madaniy ahamiyati,
shuningdek, mintaqaviy va etnik xususiyatlarini ko'rsatadi. Matnda Surxon vodiysi
ayollarining XIX-XX asrlar boshlarida kiygan oyoq kiyimlari haqida batafsil ma'lumot
berilgan. Unga ko'ra, asosiy oyoq kiyimlari mahsi bo'lib, keksa erkaklar ham
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
345
foydalangan. O'tgan asr o'rtalaridan boshlab, mahsi laklangan teridan («amerikacha
teri» deb atalgan) tayyorlana boshlagan. Mahsi doimo kalish bilan kiyilgan va
shaharlik ayollar uyda ham mahsi kiyishgan, chunki ayollarning yalangoyoq yurishini
begona erkaklar ko'rishi mumkin emas edi.
XIX asr oxirida boy oilalardagi ayollar uzun, tizzagacha bo'lgan naqshli etiklar
kiyishgan. Qishloq ayollari esa popuk kovush kiyishgan, ularning yog'och yoki suyak
poshnalari bo'lgan turlari «hakkari kovush», uch qismi ilmoq ko'rinishida qayrilganlari
esa «no'g'ay kovush» deb atalgan. Oyoq kiyimlarining ko'rinishi va bezagi kosib va
charmchilarning mahoratiga bog'liq bo'lgan. XIX asr oxiri - XX asr boshlaridan
Rossiya fabrikalarida tayyorlangan kalish keng tarqalgan bo'lib, ular «qizil kalish»,
«malla kalish» deb nomlangan. Dastlab qo'lda tikilgan jiloblar (paypoq) bilan kiyilgan
kalish keyinchalik fabrika paypoqlari bilan kiyila boshlangan.
Xulosa:
Umuman olganda, Surxon voha ayollarining an'anaviy kiyimlarining
o'ziga xos xususiyatlariga ega bo‘lib, matoni tejashga qaratilgan amaliyligi va ijtimoiy-
madaniy ahamiyati kabilar buni aks ettiradi. Tahlil etnik kiyimlarning tarixiy
rivojlanishi va zamonaviy dunyoda o'z o'rnini saqlab qolishini ko'rsatadi. Xulosa qilib
aytganda, O'zbekistonning mazkur hududlarida ayollar kiyimlari orqali ijtimoiy tuzum,
iqtisodiy sharoit, etnik va mintaqaviy xususiyatlar, shuningdek, diniy va an'anaviy
qarashlarni aks ettiradi. Kiyimlar nafaqat amaliy ehtiyojlarni qondirish vositasi, balki
ijtimoiy va madaniy identifikatsiyaning muhim belgisi bo'lgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Задыхина К.Н., Сазонова М.В. Мужская одежда узбеков Хорезма конца
ХІХ-начала ХХ в. // Костюм народов Средней Азии.-М., 1979.-С.151-152.
229
2. Исмаилов Х. Головные уборы узбечек конца XIX-начала ХХ века //
Общественные науки в Узбекистане. 1977. № 6. -С.50.
3. Турсунов Н. Н., Алламуратов Ш. А. Этническая история горцев южного
Узбекистана //Бюллетень науки и практики. 2020. Т. 6. – №. 6. С. 312-317.
4.Ismoilov H. An'anaviy o'zbek kiyimlari. -Toshkent: Fan, 1978. В.28.
5. Davlatova S.T. Qashqadaryo milliy kiyimlari: an'anaviylik va zamonaviylik.-
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006.-В.76.
6. Ibragimova M.Yu. Surxondaryo vohasi aholisining an'anaviy kiyimlari va
taqinchoqlari. (XIX asr oxiri XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini
olish uchun yozilgan dissertatsiya. Toshkent, 2004.-В.66.
7. Сухарева О.А. Костюм народов Средний Азии. Опыт анализа покроев
традиционной туникаобразной. «Среднеазиатской одежды в плане их истории и
эволюции». (Историко-этнографической очерки) М.: «Наука», 1979.-С.81.
8. Шаниязов К., Исмаилов Х. Этнографической очерки материальная
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
346
культура узбеков конец XIX- начало ХХ века. -Т., 1981.-С.76-78.
9. Исмаилов. Х. Головные уборы узбечек конца ХІХ- начала ХХ века.-Т.,
ОНУ, 1977. №6. -С.50.
10. Арманганян А.С. Обувь древней Армении. «Ереван», 1978.-С.32.
11. Сухарева О.А. История среднеазиатского костюма: Самарканд 2-половина
ХІХ-начало ХХ вв.). - М.: Наука, 1982. - С.68.
12. Tursunov N.N. Surxon vohasi aholisi moddiy madaniyatidagi transformasion
jarayonlar. -Т.: «Yangi nashr», 2019.-372 Б.
13. Алламуратов Ш., Джураева У. XIX аср охири ХХ аср бошларида шаркий
Бухоро бекликларида савдо-сотиқ ҳунармандчилик муносабатлари //Общество и
инновации. 2021. Т. 2. – №. 3/Ѕ. - С. 105-110.
14. Турсунов Н. Н., Алламуратов Ш. А. Развитие торговых отношений и
ремесел в бекствах Восточной Бухары //Бюллетень науки и практики. 2021. - Т.
7. - №. 3. - С. 348-353.
15. Алламуратов Ш. А. Марказий Осие халқлари маданий-диний алоқаларида
Амударе сув йўлининг ўрни //Ўтмишга назар. 2019. №. 24. С. 23.
16. Allamuratova Х. CONTAMINATION NAMES IN UZBEK ANTHOPONYMICS,
THEIR FORMATION //Science and innovation. - 2023. - Т. 2. -№. С6. - С. 69-73.
17. Allamuratova X. LINGUISTIC FEATURES OF CONTOMINATIONAL AND
APOTROPEIC NAMES IN THE SYSTEM OF ANTHROPONYMS OF
UZBEKISTAN //Theoretical & Applied Science. - 2020. - No. 2.-C. 141-145.
