“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
339
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI TIJORAT
BANKLARNING AHAMIYATI VA REYTINGI
Xolboyeva Behruza Ne'matovna
Shahrisabz turizm va madaniy meros texnikumi katta o`qituvchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasidagi tijorat
banklarining moliyaviy tizimdagi o‘rni, iqtisodiyotni rivojlantirishdagi funksiyalari va
ularning milliy va xalqaro reytinglar asosida baholanish tartiblari tahlil qilinadi. Tijorat
banklarining investitsiya muhitiga ta’siri, aholiga xizmat ko‘rsatish sifati va raqamli
transformatsiya jarayonidagi ishtiroki ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, yetakchi
banklarning reyting ko‘rsatkichlari va ularni shakllantiruvchi omillar tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
tijorat banki, reyting, bank tizimi, moliyaviy barqarorlik,
investitsiya muhiti, bank xizmatlari, raqamli bank islohoti.
KIRISH
Bozor iqtisodiyoti sharoitida tijorat banklari moliyaviy tizimning eng muhim
elementlaridan biri hisoblanadi. Ular nafaqat kapitalni samarali taqsimlovchi vosita,
balki real sektorni moliyalashtirish, aholining jamg‘armalarini jalb etish va to‘lov
aylanmasini ta’minlash orqali iqtisodiy barqarorlikni kafolatlovchi institutlardir.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda bank tizimini isloh qilish, tijorat
banklarini raqobatbardosh va investitsion jozibali institutlarga aylantirish bo‘yicha tub
o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda banklarning faoliyati va ularning
reyting baholari, investorlar va iste’molchilar uchun muhim axborot manbasi sifatida
qaralmoqda [1].
ASOSIY QISM
Tijorat banklari O‘zbekiston iqtisodiyotida bir nechta muhim funksiyalarni
bajaradi. Birinchidan, ular aholidan va yuridik shaxslardan jamg‘armalarni jalb qilish
va ularni kreditlar shaklida iqtisodiyotning turli sohalariga yo‘naltirish orqali
moliyaviy vositachilikni amalga oshiradi. Ikkinchidan, tijorat banklari pul-kredit
siyosatini real sektorga yetkazuvchi asosiy kanal sifatida ishlaydi. Ular Markaziy bank
siyosatining amalda ro‘yobga chiqishida, pul massasi va inflyatsiyani tartibga solishda
muhim vositachilardir.
Shuningdek, banklar elektron to‘lov tizimlarini rivojlantirish, raqamli xizmatlarni
joriy etish, eksport-import operatsiyalarini moliyalashtirish orqali iqtisodiyotning
modernizatsiyasiga xizmat qilmoqda. Ayni paytda, yirik tijorat banklari mijozlar uchun
masofaviy bank xizmatlari, mobil ilovalar va onlayn platformalar orqali xizmat
ko‘rsatish sifatini tubdan oshirishga qaratilgan strategiyalarni amalga oshirmoqda.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
340
Tijorat banklarining ahamiyatini chuqurroq tushunish uchun ularning moliyaviy
reytingini baholash tizimiga e’tibor qaratish lozim. Reytinglar banklarning moliyaviy
barqarorligi, aktivlari sifati, likvidlik darajasi, foydalilik ko‘rsatkichlari, boshqaruv
samaradorligi va risklarni boshqarish strategiyasi kabi mezonlar asosida aniqlanadi.
O‘zbekistonda bu baholashlar Markaziy bank, “Ahbor-Reyting” agentligi va xalqaro
agentliklar — Fitch, Moody’s, Standard & Poor’s tomonidan amalga oshiriladi [2].
Masalan, 2024-yilda “Ipoteka bank” va “Asaka bank” xalqaro Fitch Ratings
agentligi tomonidan “BB-” darajasida baholangan bo‘lib, bu ularning barqaror
moliyaviy ko‘rsatkichlarga ega ekanligini anglatadi. Shuningdek, “Xalq banki” milliy
reytingda yetakchi o‘rinlardan birini egallab, aholiga xizmat ko‘rsatishning keng
tarmog‘i, chakana kredit portfeli va ijtimoiy loyihalardagi ishtiroki bilan ajralib turadi.
Yana bir muhim jihat — bu banklarning xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik
darajasidir. Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va boshqa donor tashkilotlar bilan
hamkorlik qilayotgan tijorat banklarining reytingi yuqoriroq bo‘ladi, chunki bu ular
uchun tashqi moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Bundan tashqari, bank reytinglari iste’molchilar — ya’ni oddiy fuqarolar va
tadbirkorlik subyektlari uchun ham muhim signal vazifasini bajaradi. Yuqori reytingli
banklar omonatchilar uchun ishonchliroq hisoblanadi, korxonalar esa ulardan kredit
olishda xavf darajasi past bo‘lgani tufayli qulayroq foiz stavkalariga ega bo‘ladilar [3].
O‘zbekistonda tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish maqsadida
ularni xususiylashtirish, kapitalni jalb qilish va IPO orqali fond bozorlariga olib chiqish
bo‘yicha ham faol ishlar olib borilmoqda. 2023–2024-yillarda “Ipoteka bank” va
“O‘zsanoatqurilishbank” xalqaro bozorda aksiyalarini taklif etish orqali ishonchlilik va
ochiqlik darajasini oshirishga muvaffaq bo‘ldi. Bu esa, nafaqat reytingga, balki
umumiy bank tizimiga bo‘lgan ishonchga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Tijorat banklarining iqtisodiy tizimdagi o‘rni, avvalo, moliyaviy inklyuziyani
ta’minlashdagi roli bilan ham alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonda bu borada
amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar natijasida so‘nggi yillarda bank
xizmatlarining aholining turli qatlamlari, ayniqsa, qishloq joylarda istiqomat qiluvchi
aholiga yetkazilish darajasi ortib bormoqda. Raqamli bank xizmatlari, masofaviy
omonatlar, mobil ilovalar, “agent bank” modeli asosidagi xizmatlar joriy etilishi
natijasida ilgari bank bilan aloqasi bo‘lmagan aholining moliyaviy tizimga kirib kelishi
ta'minlanmoqda. Bu esa tijorat banklarining nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy
barqarorlikni mustahkamlashdagi rolini oshirmoqda.
Shuningdek, tijorat banklari kichik biznes va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashda
ham asosiy moliyaviy institut sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mamlakatda mikroqarzlar,
imtiyozli kreditlar, ayollar va yoshlarga mo‘ljallangan maxsus dasturlar orqali banklar
minglab yangi ish o‘rinlarini yaratishga, ichki ishlab chiqarishni rag‘batlantirishga
xizmat qilmoqda. Ayniqsa, “Yoshlar daftari”, “Ayollar daftari”, “Temir daftar” kabi
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
341
ijtimoiy loyihalar doirasida tijorat banklari aholining eng faol, ammo resurs
yetishmayotgan qatlamiga bevosita moliyaviy yordam ko‘rsatmoqda. Bu faoliyat
banklarning ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdagi ishtirokini kuchaytirish bilan birga,
ularning reyting ko‘rsatkichlariga ham ijobiy ta’sir qiladi [4].
XULOSA VA MUNOZARA
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasidagi tijorat banklari milliy
iqtisodiyotning barqarorligi va rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular nafaqat
moliyaviy xizmatlar ko‘rsatadi, balki investitsiya muhiti, aholining iqtisodiy faolligi
va real sektorning moliyaviy ta’minotida muhim vosita hisoblanadi. Banklarning
reytingi esa ularning faoliyati sifati, boshqaruv darajasi va xalqaro moliyaviy
aloqalarini baholash imkonini beradi. Kelgusida bu tizimning samaradorligini oshirish
uchun
banklar
o‘rtasidagi
sog‘lom
raqobatni
rag‘batlantirish,
raqamli
transformatsiyani chuqurlashtirish va omonatchilar bilan ochiq muloqotni
mustahkamlash zarur.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy nashrlari, 2023–2024-yillar.
2.
Fitch Ratings (2024). Uzbekistan Banks Rating Review.
3.
Ahbor-Reyting agentligi (2023). Tijorat banklari reytingi. Toshkent.
4.
Mirzayeva G. (2022). Bank tizimini modernizatsiyalash: milliy va global
tendensiyalar. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
