“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
294
VETNAM VA XITOY MUNOSABATLARINING O‘ZIGA XOSLIGI –
ASSIMETRIK MUNOSABATLAR NAMUNASI SIFATIDA
Sharipov Baxodir Faxriddinovich
Toshkent Davlat Shaqrshunoslik Universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Vetnam va Xitoy o‘rtasidagi uzoq tarixiy munosabatlar hozirgi
bosqichdagi o‘zaro aloqalar xususiyatlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Tomonlar
o‘rtasida dushmanlik, keng ko‘lamli harbiy to‘qnashuvlar bo‘lgan davrlar ham,
barqaror va hurmatga asoslangan munosabatlar davri ham kuzatilgan. Hatto XX asrda
sotsialistik birodarlik do‘stligi bosqichi ham bo‘lgan, biroq bu yana dushmanlikka
o‘zgargan va hozirgi kunda deyarli tiklangan holatga kelgan.
Kalit so’zlar
: Uomak, assimetrik munosobatlar, Pekin, Treglode, Fam Kyun,
ASEAN, Xanoy, BMT, XHR
KIRISH:
Geosiyosiy nuqtai nazardan olib qaralganda, Vetnam va Xitoy
o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning barcha davrlarida ular teng maqomda
hamkorlik qilmagan: hozirgi bosqichda barcha suveren davlatlar teng deb hisoblansa-
da, Vetnam Xitoyga nisbatan hudud maydoni, aholisi soni, texnologik rivojlanish
darajasi, harbiy, iqtisodiy va siyosiy salmog‘i bo‘yicha ancha ortda qoladi. aynan shu
omillar har ikki tomonning bir-biriga nisbatan o‘ziga xos siyosiy tafakkurini
shakllantirdi va bu holat B. Uomak tomonidan “assimetrik munosabatlar” deb
nomlangan.
Shunday bo‘lsa-da, bu kabi munosabatlar doirasida do‘stlik va barqarorlikka ham
erishish mumkin, agar bunga mamlakatlar uchun odatiy bo‘lmagan yangi sharoitlar
yoki uchinchi tomonlarning aralashuvi xalaqit qilmasa. Chunki Vetnam va Xitoy bir-
birini juda chuqur o‘rgangan va ular o‘rtasidagi dushmanlik naqadar qimmatga
tushishini yaxshi biladi.
Vetnamning Xitoyga uzoq muddatli vassal holatida bo‘lgan davri nafaqat
ehtiyotkorlikni meros qilib qoldirdi, balki boshqa izlarni ham qoldirdi: Xanoi
rahbariyati o‘z siyosiy xatti-harakatlari va strategiyasini ko‘p hollarda Pekin
asoslanadigan prinsiplar asosida shakllantiradi. Har ikki mamlakatning madaniy-
ideologik asoslari va siyosiy (hatto xalq) mentaliteti ko‘p jihatdan o‘xshash bo‘lib,
qadimgi xitoycha harbiy donishmandlik va Konfutsiy etikasi yo‘nalishida
shakllangan
1
.
1
Treglode B. Hanoi and Beijing: ambiguities of a strategic partnership // Вьетнамские
исследования, 2019, серия 2, №2. С.9
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
295
Bundan tashqari, Vetnam dunyodagi eng "xitoylashgan" davlat hisoblanadi.
Bunga nafaqat siyosiy tuzum va marosimlarning o‘xshashligi (masalan, har bir muhim
tashrifga “davlat darajasidagi” maqom berishga bo‘lgan urinishlar, xalqaro protokol
amaliyotiga zid tarzda), balki til ham sabab bo‘lgan: Vetnam siyosiy leksikasining 70
foizi xitoycha so‘zlardan iborat.
Yana bir qiziqarli xulosa fransuz olimi B. Treglode tomonidan Vetnam olimi Fam
Kuyn (1892–1945) asarlarini tahlil qilish asosida bildirilgan: o'tmishda Vetnamda
Xitoy alohida davlat emas, balki "dunyo" sifatida qabul qilingan – unda turli xalqlar
yashaydi. Shunday ekan, vetnamliklar uchun xitoy tili va madaniyati oddiy qo‘shni
davlatning siyosiy xususiyatlaridan ko‘ra kengroq va chuqurroq ma’no kasb etgan. Shu
sababli bu qadriyatlarni qabul qilish ular uchun tabiiy holat deb hisoblangan
2
.
ASEAN–Xitoy savdosi. To‘rt yirik yillikdan kamroq vaqt ichida o‘zaro tovar
ayirboshi bir necha ming barobar o‘sdi, va 2004 yildan beri Xitoy Vetnamning eng
yirik savdo hamkori hisoblanadi (2018 yilda Xitoydan import 65,4 milliard AQSh
dollarini, Xitoyga eksport esa 41 milliard AQSh dollarini tashkil etdi) va uning
iqtisodiyotiga sarmoya kirituvchi davlatlar ro‘yxatida to‘rtinchi o‘rinni egallaydi (1,8
milliard AQSh dollari)
3
.
Sarmoyalar asosan foydali qazilmalarni qazib olishga yo‘naltirilgan (taxminan
60%), shuningdek ijtimoiy-madaniy obyektlar qurilishi, qishloq xo‘jaligi va suvchilik
sohalariga ham yo‘naltiriladi. Ko‘pgina xitoylik investitsiya loyihalarining o‘ziga
xosligi – ularning nisbatan kichik hajmda bo‘lishi va asosan rivojlangan infratuzilma
mavjud bo‘lgan hamda xitoy millatiga mansub aholining zich yashaydigan hududlariga
(Xoshimin, Xanoy va Hayfon shaharlariga) bog‘langanligidadir.
Har ikkala davlat, tabiiy resurslar bilan nisbatan yaxshi ta’minlangan bo‘lsa-da,
eng muhim resurslarning keskin tanqisligini boshdan kechirmoqda va ko‘proq
uglevodorodlarni import qilishga majbur bo‘lmoqda. Bu esa ushbu sohada xorijiy
investitsiyalar va texnologiyalarga, shuningdek energiya ta’minoti xavfsizligi
masalalariga qiziqishni belgilaydi, ularning katta qismi Janubiy Xitoy dengizi orqali
amalga oshiriladi.
Zamonaviy jahon tartibining markaziy elementi bo‘lib, Rossiyaning Osiyo-Tinch
okeani mintaqasidagi milliy xavfsizligi va pozitsiyalarini mustahkamlashga yordam
beruvchi asosiy bo‘g‘in hisoblanadi. Xitoy va Vetnam ko‘p hollarda Rossiyaning jahon
2
Локшин Г.М. Вьетнамо-китайские отношения: тирания географии и здравый смысл //
ЮВА: актуальные проблемы развития. 2013, №21, с. 88. [Электронный ресурс]. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/vietnamo-kitayskie-otnosheniya-tiraniya-geografii-i-zdravyy-smysl
3
PM to Attend G20 Summit and Visit Japan // Vietnam News, 27.06.2019 [Электронный
ресурс]. URL: https://vietnamnews.vn/politics-laws/521856/pm-to-attend-g20-summit-and-visit
japan.html#qG01T8sU8rHrD5kk.97
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
296
maydonidagi pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi, jumladan BMT Bosh Assambleyasi va
Xavfsizlik Kengashidagi ovoz berishlarda (Xitoy doimiy a’zo sifatida, Vetnam esa
2008-2009 yillarda, shuningdek 2020-2021 yillarda no doimiy a’zo sifatida
qatnashgan). Biroq, har ikki davlat bilan aloqalarda savdo-iqtisodiy hamkorlikning
nisbatan past darajasi muammo bo‘lib qolmoqda. 2018 yilda Rossiya Xitoyning savdo
hamkorlari ro‘yxatida faqat 10-o‘rinni egallagan (garchi ikki davlat o‘rtasidagi savdo
hajmi rekord darajada — 114 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa ham),
Vetnam uchun esa Rossiya 12-o‘rinda turadi
4
.
Xanoy va Pekinning birlashtiruvchi omili G‘arb davlatlarining siyosatiga nisbatan
ehtiyotkor munosabatdir. Bu munosabat Vetnamning mustamlakachilikdan kelib
chiqqan mustaqillik iztirobi va Xitoyning Evropaga nisbatan noqulay bo‘lmagan savdo
uchun majburan «ochilishi» natijasida shakllangan. Bugungi kunda har ikki mamlakat
G‘arbning demokratik qadriyatlarini majburan qabul ettirishga harakatlarini sezgirlik
bilan qabul qiladi, chunki bu qadriyatlar oxir-oqibatda ularni boshqarayotgan
kommunistik partiyalarning hokimiyatdan chetlashtirilishini nazarda tutadi. Shu bilan
birga, Xitoy o‘zining iqtisodiy va siyosiy kuchi tufayli ko‘proq mustaqillikka ega
bo‘lsa, Vetnam «kuchli shimoliy qo‘shniga qarshi do‘stlarni izlash» jarayonida ba’zi
imtiyozlar berishga tayyor, jumladan LGBT huquqlari masalalarida
5
.
Shu bilan birga, mamlakatlar o‘rtasida ko‘plab farqlar mavjud. Bir qator omillar
ularning manfaatlarini ajratib turishga, tushunmovchilik va ziddiyatlarga sabab
bo‘lmoqda. Tarixiy jihatdan Vetnamning Xitoyga nisbatan ishonchsizligi hozirgi
davrda Xitoyning umumiy kuchi ortishi bilan kuchaymoqda. Mamlakatning rasmiy
harbiy byudjeti 1990-yillarning boshida 10 milliard AQSh dollaridan kam bo‘lgan
bo‘lsa, 2019 yilda deyarli 180 milliard AQSh dollariga yetdi. Si Szinpin rahbarligida
boshlangan Xitoy harbiy islohotlari dengiz flotining va aviatsiyaning rolini oshirishga
qaratilgan bo‘lib, bu mamlakatga o‘z manfaatlarini dengizda muvaffaqiyatli himoya
qilish imkonini beradi
6
.
Mamlakat rahbariyati harbiylarga qo‘ygan vazifa Xitoy flotining qo‘shni suv
hududlarida, jumladan Janubiy Xitoy dengizida hukmronligini ta’minlashdir. Buning
uchun boshqa davlatlar kemalarining mavjudligini noqulay qilish maqsadida radar
4
Территориальный вопрос в афро-азиатском мире / Аватков В.А., Белокреницкий В.Я.,
Гринюк В.А. и др.; отв. ред. Стрельцов Д.В. - М.: Аспект Пресс, 2013. С.134
5
Титаренко М.Л. Россия и Китай: стратегическое партнерство и вызовы времени. М.: ИД
«Форум», 2014. С.23
6
Vietnam Elected Non Permanent UN Security Council Member for 2020-2021 Term // VN
Express, 07.06.2019 [Электронный ресурс]. URL: https://e.vnexpress.net/news/news/vietnam
elected-non-permanent-un-security-council-member-for-2020-2021-term-3935313.html
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
297
tizimlari, raketa tizimlari o‘rnatish, dengiz bazalari qurish, suv osti kemalari, sohil
qo‘riqchilari va harbiy dengiz kuchlarini ko‘paytirish ishlari olib borilmoqda.
Vetnam ham harbiy qurollanishni oshirish yo‘lida harakat qilmoqda, ayniqsa
dengiz kuchlariga e’tibor qaratib, suv osti kemalari xarid qilmoqda (Rossiya ishlab
chiqargan olti “Varshavyanka” suv osti kemalari 2017 yilda topshirildi), Hindiston
bilan qo‘shma kemasozlik loyihalarida ishtirok etmoqda, shuningdek, boshqa
davlatlarda xizmat muddati tugagan kemalarni sovg‘a sifatida qabul qilmoqda.
Qurollar poygasi omili (ikkala mamlakatda turli tezlik va hajmda bo‘lsa ham) ularning
munosabatlarini keskinlashtirmoqda.
Xitoyning mintaqadagi geosiyosiy manfaatlari juda keng: orollar qurilishi va
Janubiy Xitoy dengizi ustidan nazorat o‘rnatilishi asosan Vetnam manfaatlarini
cheklash uchun emas. Bunday faoliyatning sababi, ayniqsa, Tayvanni AQSh harbiy
maqsadlarda ishlatish xavfini kamaytirishdir (Janubiy Xitoy dengizining ichki dengiz
maqomi va suv osti kemalarini sinov maydoni sifatida ishlatilishi Xitoy uchun
xavfsizlikni oshiradi). Biroq, Janubiy Xitoy dengizi suvereniteti Vetnam uchun uzoq
vaqtdan beri milliy masala sifatida ko‘rilgani va «shimoliy qo‘shni» har qanday
harakatlariga oldindan shubha bilan qaralganligi sababli, Xanoy Xitoy siyosatini
asosan o‘ziga qarshi yo‘naltirilgan deb qabul qiladi. Bu ham ularning
munosabatlaridagi assimetriya ifodasidir.
Xitoy iqtisodiyotining Vetnam iqtisodiyotidan ancha ustunligi Vetnam Xalq
Respublikasining (XHR) rasmiylari orasida Xitoyga nisbatan savdo-iqtisodiy
qaramlikning ortishi bo‘yicha xavotirlarni yuzaga keltirmoqda. Bu faqat tarixiy
sabablarga emas, balki mintaqa va dunyodagi kichik va o‘rta davlatlarning katta
infratuzilma loyihalariga Xitoy tomonidan kiritilgan katta kredit majburiyatlari tufayli
o‘z iqtisodiyotini xavf ostiga qo‘ygan achinarli tajribalariga ham bog‘liq. Bunday
davlatlar qatoriga Myanma, Malayziya, Shri-Lanka, Pokiston va bir qator Afrika
davlatlari kiradi. Shu sababli, Vetnamda Xitoy ilgari surgan "Bir kamar, bir yo‘l"
tashabbusi doirasida amaliy loyihalar yo‘qligi kuzatiladi, garchi vetnamlik rahbarlar
buni qo‘llab-quvvatlashini bildirgan bo‘lsalar ham.
Xitoy kapitali va pudratchilar ishtirokida amalga oshirilayotgan kam sonli
infratuzilma loyihalaridan biri – Xanoy metrosining birinchi liniyasini qurish loyihasi
bo‘lib, u allaqachon Vetnamda yomon obro‘ qozongan. Asosan, qurilish 2008 yildan
2013 yilgacha besh yilda yakunlanishi rejalashtirilgan bo‘lib, byudjeti 552 million
dollarni, jumladan xitoy kreditlarini o‘z ichiga olgan. Biroq, qurilish muddati bir necha
bor uzaytirilib, 2019 yil avgustiga qadar liniya foydalanishga topshirilmagan, byudjet
esa 1,5 martadan ko‘proqqa oshgan. Shahar aholisini qurilishdagi ko‘zga tashlanadigan
kamchiliklar va qurilish materiallari tushishi natijasida yo‘l-yo‘lakay jabrlanganlar
soni ham norozilikka sabab bo‘lmoqda.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
298
2014 yil bu yerda bejiz tilga olinmaydi. Vetnam rahbariyatini tashqi savdoni
diversifikatsiya qilish g‘oyasiga undagan voqea Xitoyning "Haiyan Shiyu-981" neft
platformasini Vetnamning iqtisodiy zonasi ichida o‘rnatishi bo‘ldi. Pekin Janubiy
Xitoy dengizidagi da’volarini faollik bilan himoya qilishga o‘tishi Xanoy uchun
xavotirli signal bo‘ldi. Shundan so‘ng, Vetnam asta-sekin boshqa davlatlar bilan
hamkorlikni yo‘lga qo‘ya boshladi, bu nafaqat savdo sohasini, balki boshqa
yo‘nalishlarni ham qamrab oldi.
Vetnam uchun eng muhim vazifa – Janubiy Xitoy dengizidagi Xitoyga qarshi
siyosiy qo‘llab-quvvatlashni kuchli jahon va mintaqaviy davlatlardan qidirish bo‘ldi.
AQSh, Yaponiya, Avstraliya, Hindiston, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari kabi davlatlar
Xitoyga nisbatan tanqidlarni kuchaytirib, Vetnam bilan hamkorlikni faollashtirishdi.
Bu esa Janubiy Xitoy dengizi masalalarida Vetnam-Xitoy munosabatlarini yanada
murakkablashtirmoqda.
Rossiya o‘z navbatida, Vetnam va Xitoyning bu masalalardagi qiziqishlariga
qaramay, Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy tortishuvlarni xalqaro huquq asosida
ishtirokchilar o‘rtasida mustaqil hal qilish tamoyiliga sodiq qolmoqda.
Vetnam-Xitoy savdo-iqtisodiy aloqalaridagi yuqori ko‘rsatkichlarga qaramay,
ular Xitoy foydasiga sezilarli nomutanosiblik bilan tavsiflanadi, va bu nomutanosiblik
yil sayin oshmoqda (2018 yilda Pekin bilan savdo saldosining manfiy tomoni 24
milliard AQSh dollaridan oshgan). Xitoydan import qilinayotgan past sifatli
tovarlarning yuqori ulushi vaziyatni yanada og‘irlashtiradi, natijada Vetnam aholisi
barcha xitoy mahsulotlari va xizmatlariga nisbatan salbiy munosabatda bo‘lmoqda.
Vetnam hukumati savdo balansidagi kamchilikni tan oladi. Masalan, 2014 yilda Sanoat
va savdo vazirligi Xitoy bilan savdoning zararli ta’sirini kamaytirish uchun tashqi
savdoni diversifikatsiya qilishga chaqirgan.
Xulosa
Vyetnam va Xitoy – dunyo siyosatining faol ishtirokchilari bo‘lib, ularning
global
siyosiy
jarayonlarga
ta’sir
darajasi
ancha
farq
qiladi.
Xitoy barcha sohalarda ancha katta ta’sirga ega, Vyetnam esa mintaqaviy darajadagi
o‘rta davlat sifatida ishtirok etadi. Shunga qaramay, har ikkala davlat Sharqiy Osiyo
xavfsizlik kompleksiga kiradi va ularning xavfsizlik muammolari shu darajada o‘zaro
bog‘liqki, ular alohida hal etilishi mumkin emas.
Ularning o‘zaro aloqalari ko‘plab kichik va o‘rta davlatlar, shuningdek, global
siyosatga ta’sir ko‘rsatadigan yirik davlatlar ishtirokidagi tizimda amalga oshiriladi.
Bu tizimga xalqaro tashkilotlar va transmilliy kompaniyalar (avvalo ASEAN va unga
bog‘langan hamkorlar tizimi) ham ta’sir ko‘rsatadi.
Vyetnam va Xitoy barqaror, asimmetrik munosabatlarda bo‘lib, odatda bu
munosabatlar beqaror emas, lekin yangi muammolar paydo bo‘lishi yoki uchinchi
tomon aralashuvi yuzaga kelganda beqarorlik kuchayadi. Ularni yaqinlashtiruvchi va
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
299
bir-biridan uzoqlashtiruvchi omillar soni taxminan teng bo‘lib, bu munosabatlarning
murakkab va ko‘p qirrali bo‘lishiga olib keladi va kelib chiqadigan
kelishmovchiliklarda potentsial beqarorlikni oshiradi.
Savdo va investitsiya sohalaridagi ba’zi ziddiyatlarga qaramay, har ikki davlat
madaniy-ideologik yaqinlik va uzoq yillik hamkorlik tajribasi sababli o‘zaro
munosabatlarini do‘stona va birodarlik asosida rivojlantirishga muvaffaq
bo‘lishmoqda.
Janubiy Xitoy dengizidagi hududiy mojarolar esa barqaror va tinch
munosabatlar yo‘lidagi asosiy to‘siq bo‘lib qolmoqda
, chunki bu masala har ikki
tomon uchun prinsipial ahamiyatga ega. Garchi JXD mojarosi yangi masala bo‘lmasa-
da, Vyetnam va Xitoy o‘rtasidagi asimmetrik munosabatlar sharoitida uni hal qilish
qiyin bo‘lib qolmoqda. Bunga sabab – mojaroning yangi yo‘nalishlar olishi: uchinchi
davlatlarning ishtiroki (Spratli arxipelagidagi da’vogarlar hamda AQSh, Hindiston,
Yaponiya, Avstraliya va Yevropa Ittifoqi kabi mintaqaviy va global kuchlar), Vyetnam
va Xitoyda energiya resurslari hamda oziq-ovqatga ehtiyojning ortib borishi, ushbu
muammo bo‘yicha jamoatchilik fikrining davlat siyosatiga ta’siri va Pekinning
mintaqada hukmronlik qilish istagi.
Shunga qaramay, bugungi davrdagi do‘stona, qo‘shnichilik aloqalari
tomonlarning JXDdagi muammolarga qaramasdan hamkorlikni rivojlantirishga
bo‘lgan o‘zaro manfaatdorligi tufayli tiklandi va bu, ko‘plab holatlarda, ushbu
muammoning salbiy oqibatlarini muvaffaqiyatli jilovlashga yordam bermoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Коммунистическая партия Вьетнама. Документы 12-го съезда. Ханой:
Государственное политическое издательство, 2016
2.
中国的
军
事
战
略白皮
书
2015 (Белая книга военной стратегии КНР 2015) //
Информационный отдел Госсовета КНР, 2015 [Электронный ресурс].URL:
http://www.scio.gov.cn/zfbps/ndhf/2015/Document/1435161/1435161.htm
3.
中国的
亚
太安全合作政策
白皮
书
(Политика Китая по вопросам
сотрудничества в сфере безопасности в Азиатско-Тихоокеанском регионе.
Белая книга Государственного совета КНР) // Государственного совета КНР,
2017 [Электронный ресурс].URL:
http://www.scio.gov.cn/zfbps/ndhf/36088/Document/1539911/1539911.htm
4.
中
华
人民共和国和越南社会主
义
共和国关于两国在北部湾
领
海、
专
属
经济
区和大
陆
架的划界
协
定
(Договор о делимитации территориального моря,
исключительной экономической зоны и континентального шельфа
Тонкинского залива) [Электронный ресурс]. URL: https://zh.wikisource.org/zhhans/
中
华
人民共和国和越南社会主
义
共和国关于两国在北部湾
领
海、
专
属
经
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
300
济
区和大
陆
架的划界
协
定
5.
中
华
人民共和国和越南社会主
义
共和国
陆
地
边
界条
约
(Договор о сухопутной границе) // ВСНП КНР [Электронный ресурс]. URL:
http://www.npc.gov.cn/wxzl/gongbao/2000-12/17/content_5008962.htm
6.
新
时
代的中国国防
(Китайская национальная оборона в новую эпоху) //
Министерство обороны КНР [Электронный ресурс].
URL: http://www.mod.gov.cn/regulatory/2019-07/24/content_4846424.htm
