“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
275
UZUMNING IQTISODIY AHAMIYATI VA IQLIM
O‘ZGARISHLARINING TA’SIRI
Xasanova Oyxanum Adilbekovna
О‘simliklar genetik resurslari ilmiy-tadqiqot instituti
1-bosqich tayanch doktoranti
Fayziyev Jamoliddin Nasirovich
Akademik M.Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik,
uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti “Mevali ekinlar agrotexnikasi va
kolleksiyasi bo‘limi boshlig‘i, qishloq xo‘jaligi fanlari doktori, professor
Annatatsiya.
Uzum (
Vitis vinifera
.) butun dunyoda keng yetishtiriladigan va
yuqori iqtisodiy qiymatga ega bо‘lgan meva ekinidir. Uning mevasi yangiligida
iste’mol qilish, mayiz tayyorlash, sharbat va vinoni ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Uzumning ozuqaviy foydasi resveratrol kabi polifenol antioksidantlar bilan bog‘liq
bо‘lib, yurak-qon tomir, saraton, asab tizimi kasalliklariga qarshi foydali ta’sir
kо‘rsatadi. Iqlim о‘zgarishi sharoitida seleksiya ishlari orqali qurg‘oqchilik va boshqa
stress omillariga chidamli navlarni yaratish dolzarb vazifadir.
Kalit sо‘zlar:
uzum, seleksiya, resveratrol, qurg‘oqchilik, aborigen navlar,
hosildorlik
Kirish.
Uzum dunyoning barcha mamlakatlarida yetishtiriladi va fermerlarga
boshqa ekinlarga qaraganda kо‘proq daromad keltiradigan о‘simlikdir. Xitoy,
Fransiya, Birlashgan Amerika, Janubiy Afrika, Italiya, Chili, Eron, Turkiya, Ispaniya
va Argentina dunyoning yetakchi о‘nta davlatlari uzum yetishtirish bо‘yicha yetakchi
о‘rinlarda. 2017 yilda Xitoyda ishlab chiqarish 13 083 000 tonnani, Janubiy Afrikada
esa 2 032 582 tonnani tashkil etdi. Xitoyda ishlab chiqarish birinchi о‘rinda, Janubiy
Afrikada esa dunyoda 10-о‘rinda.
Uzumdan Yevropa mamlakatlariga kо‘proq daromad keltiradigan vinolar
tayyorlanadi. U yetuklikka qadar kamroq suv talab qiladi.
Uzum diabet va qon bosimiga yordam beradi va yurak muammolarida katta rol
о‘ynaydi. Fransiyada kо‘proq odamlar uzumdan foydalanadilar, shuning uchun u yerda
yurak muammolari boshqa mamlakatlarga qaraganda kamroq. Resvratrol uzumda ham
mavjud bо‘lib, saratonga qarshi xususiyatlarga ega va bezlar va yo’g‘on ichaklar uchun
juda foydali."Shuningdek, yurak kasalliklari, asab tizimi kasalliklari, Altsgeymer
kasalligi, virusli infeksiyalar va zamburug‘ infeksiyalari bilan kurashish uchun
foydalidir. Resveratrol tomirlardagi molekulyar mexanizmni takomillashtirish orqali
falaj xavfini kamaytiradi. Shunday qilib, muhokamalar shuni kо‘rsatadiki, uzum
dunyoning juda muhim mevasi bо‘lib, ba’zida uni "Mevalar shohi" deb atashadi. .
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
276
Dunyoning 75,866 kvadrat kilometri uzumga bag‘ishlangan. Jahon uzumining
taxminan 71% sharob, 27% yangi meva va 2% quritilgan meva sifatida ishlatiladi. Xom
uzumning 81% suv, 18% uglevodlar, 1% protein va ahamiyatsiz yog‘lar mavjud. Har
bir hukumat ushbu mevaga e’tibor qaratishi va о‘z mamlakatlarida kо‘paytirish
dasturini tashkil qilishi kerak, chunki bu bug‘doy о‘rniga fermerlarga kо‘proq foyda
keltiradi. Bu orqali mamlakatda ishsizlik muammosini hal etishda katta ahamiyatga
ega bо‘lgan sanoat tarmoqlari rivojlanib, aholi bandligi ta’minlanadi. Yevropa
mamlakatlarida hukumat asosan ushbu mevaga e’tibor qaratadi, ammo rivojlanayotgan
mamlakatlarda uzum dasturi juda sekin rivojlanmoqda[3].
Uzum keng ekiladigan va iqtisodiy ahamiyatga ega ekin hisoblanganligi sababli
iqlim о‘zgarishi qurg‘oqchilikka chidamli navlarni yaratishga e’tibor va
investitsiyalarni kuchaytirmoqda.
) ;
) ;
о‘zgarishi butun dunyo bо‘ylab kо‘plab qishloq xо‘jaligi hududlarida issiqlik va
qurg‘oqchilik stressini kuchaytirib, hosildorlik va sifatga salbiy ta’sir kо‘rsatishi
kutilmoqda.
) ;
)ga kо‘ra kо‘proq stressga chidamli navlarni
yetishtirish yoki genetik muhandislik iqlim о‘zgarishi ta’sirini yumshatishning
istiqbolli strategiyasidir, ammo bu harakatlar stressga chidamlilikni ta’minlaydigan
xususiyatlar atrofida noaniqlik bilan cheklangan.
Cortés va López-Hernández (2021
) ma’lumotlariga kо‘ra turli xil iqlim
sharoitlariga moslashgan mavjud navlar bо‘yicha xususiyat va iqlim assotsiatsiyasini
baholash issiq va quruq sharoitlarga moslashish uchun muhim bо‘lgan xususiyatlarni
aniqlashi mumkin[2].
Iqlimning qulayligi — uzum о‘stirishning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishidagi asosiy omildir.
Mahalliy (aborigen) uzum navlari, odatda, о‘z
vatanining tabiiy sharoitlariga yaxshiroq moslashgan bо‘ladi, chunki aynan shu
sharoitlar ta’sirida ular shakllangan.
Sо‘nggi vaqtlarda mahalliy (aborigen) uzum navlarini qayta tiklash
tendensiyasi kuzatilmoqda.
Turli uzum yetishtirish hududlariga xos qadimiy aborigen
navlar, xuddi yovvoyi shakllar singari, uzumchilikning global genofondi uchun eng
qimmatli qismlardan hisoblanadi. Biroq, barcha aborigen uzum navlari mahsulot sifati
bо‘yicha bir xil darajada emas.
Hosildorlik va uzumning mahsuldorligini aniqlash bilan bir qatorda, navlarni
о‘rganishda yana bir muhim vazifa — hosil sifati bahosini berishdir. Bu esa, har bir
navdan ayni bir mintaqaning tabiiy va iqtisodiy sharoitida qaysi yо‘nalishda
samaraliroq foydalanish mumkinligini aniqlashga yordam beradi.
Uzum hosilining sifati irsiy omillar va yetishtirish sharoitlariga bog‘liq.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
277
Uzum hosilining yetilishi va meva sharbatida shakarlar tо‘planishi kо‘p jihatdan
shu davrdagi meteorologik sharoitlarga bog‘liq.
Zamonaviy sanoat uzumchiligida qо‘llaniladigan navlar assortimenti bozor
talablariga javob berishi lozim. Bunday assortiment quyidagilarga ega navlarni о‘z
ichiga olishi kerak:
Yuqori mahsuldorlik kо‘rsatkichlari
Mahsulot sifati
Biotik (tirik organizmlar bilan bog‘liq) va abiotik (iqlim, tuproq, namlik kabi)
stress omillariga chidamlilik[5].
"Seleksiya yutuqlari davlat reestri..." (2020) ma’lumotlariga kо‘ra, uzum
plantatsiyalarida introduksiya qilingan navlarning ustunligi natijasida uzumning
iqtisodiy unumdorligi potensialini amalga oshirish darajasi (Krasnodar о‘lkasida 60%
gacha), shuningdek, biotik va abiotik stress omillari ta’sirida uzum agrosenozlarining
agrobiologik va ekologik barqarorligi pasayadi (Petrov, 2011).
Berilgan navning barcha biologik va iqtisodiy qimmatli xususiyatlari kelib
chiqqan joylarida yaxshiroq amalga oshirilganligi sababli, mahalliy navlar
introduksiya qilingan navlardan farqli о‘laroq, yuqori moslashuvchanligi,
mahsuldorligi va sifati bilan ajralib turadi (Ilnitskaya va boshqalar, 2018).
Uzumning adaptiv salohiyatini baholash boʻyicha uzoq yillik maʼlumotlarning
qiyosiy tahlili shuni koʻrsatadiki, u mahalliy navlarda introduksiya qilingan navlarga
qaraganda ancha yuqori: masalan, introduksiya qilingan navlarda qishlashdan keyin
rivojlangan kurtaklar miqdori oʻrtacha 87% ni, hosildorlik esa 110,9 sentner/ga,
mahalliy navlarda esa oʻrtacha 94% ni tashkil etadi. 128,9 sentner/ga.
Petrov va boshqalar (2012) olib brogan tadqiqotlarga kо‘ra mahalliy
naslchilikning bir qator navlari klassik Yevropa navlari bilan raqobatga loyiqdir:
xususan, Granatovyi navi (NCFSCHVW seleksiyasi) yuqori sifatli stol va likyor
vinolarini ishlab chiqarish bо‘yicha Cabernet-Savinyon navi bilan raqobatbardoshdir.
Ekin sifati bо‘yicha yuqori kо‘rsatkichlarga ega bо‘lgan Granatovyi navi hosildorligi
(130 sentner/ga ga nisbatan 90 sentner), zamburug‘li kasalliklarga chidamlilik
kо‘rsatkichlari, vino materiallarining organoleptik xususiyatlari va biokimyoviy
kо‘rsatkichlari bо‘yicha Cabernet-Savinyon navidan oshib ketgan.
Uzumchilikning muhim yo’nalishi klonal seleksiya bо‘lib, uni navni yaxshilash,
uzumning mahsuldorligi va sifati yuqori bо‘lgan о‘ziga xos agroiqlim sharoitlariga
kо‘proq moslashgan genotiplarni ajratish usuli sifatida qaralishi mumkin. Mahalliy
agroekologik sharoitda uzoq muddat foydalanish navlarning iqtisodiy qimmatli va
biologik xususiyatlarini pasaytiradigan mutatsiyalarga olib kelishini hisobga olsak,
introduksiya qilingan navlar uchun klon tanlash juda muhimdir.
Ilnitskaya (2016) ma’lumotlariga ko‘ra hozirgi vaqtda seleksionerlar uzumning
barqaror hosildorligi va yuqori sifati bilan birgalikda bir genotipdagi biotik va abiotik
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
278
muhit omillariga kompleks qarshilik belgilarining kombinatsiyasiga alohida e’tibor
berishadi.
Sharobbop uzum navlarining sifatiga qо‘yiladigan talablar ulardan foydalanish
mumkin bо‘lgan vino turlari va markalarining xususiyatlariga asoslanadi. Umuman
olganda, vino navlarini yetishtirishda asosiy vazifa klassik Yevropa navlarining sifatini
saqlab qolish va shu bilan birga dominant patogenlarga qarshilikni, abiotik stresslarga
moslashishni oshirishdir.
Ushbu muammolarni hal qilish seleksionerlardan yuqori kasbiy fazilatlarni talab
qiladi[5].
Xulosa
Uzum — nafaqat oziq-ovqat, balki iqtisodiy va ekologik barqarorlik uchun
muhim o‘simlikdir. Global iqlim о‘zgarishlari fonida uzum navlarining adaptiv
salohiyati, hosildorligi va sog‘liq uchun foydasi seleksiya ishlarini jadallashtirishni
taqozo etadi. Ayniqsa, mahalliy navlarga bо‘lgan e’tibor ularning genetik boylik
sifatidagi ahamiyatini oshirmoqda. О‘z navbatida, har bir mintaqada iqlimga mos,
bozorga yо‘naltirilgan uzum navlarini yaratish orqali uzumchilik sanoatini yanada
rivojlantirish mumkin.
Shu boisdan, hozirgi kunda davlatlar uzum yetishtirishga alohida e’tibor qaratib,
mahalliy seleksiya va klonal tanlash dasturlarini kuchaytirishlari zarur. Bu esa nafaqat
qishloq xо‘jaligining iqtisodiy salohiyatini oshirish bilan birgalikda, balki aholi
bandligini ta’minlash, eksport salohiyatini kengaytirish va sog‘lom ovqatlanish omilini
kuchaytirishda muhim omil bо‘lib xizmat qiladi[1].
Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati:
1.Egorov, E. A. (2021). Grape breeding is a key link in the development of the
grapes and Wine-making industry.
Vavilov Journal of Genetics and Breeding
,
25
(4),
408.
2. Cortés, A. J., & López-Hernández, F. (2021). Harnessing crop wild diversity
for climate change adaptation.
Genes
,
12
(5), 783.
3.Fortes, A. M., & Pais, M. S. (2016). Grape (vitis species). In
Nutritional
composition of fruit cultivars
(pp. 257-286). Academic Press.
4.Khan, N., Fahad, S., Naushad, M., & Faisal, S. (2020). Grape production critical
review in the world.
Available at SSRN 3595842
.
5.Naumova, L. G., & Ganich, V. A. (2016). Perspektivniye aborigenniye
Dagestanskiye sorta vinograda dlya vozdelivaniya v usloviyax Nijnego
PridonY.
Plodovodstvo i vinogradarstvo yuga Rossii
, (40), 30-38.
