“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
217
O`QUVCHILARNI KASB HUNARGA YUNALTIRISHNING ZAMONAVIY
YONDASHUVI, ULARGA KASB TANLASHDA KO`MAKLASHISH
Karakulov Abdunazar Nurmamatovich
Termiz shaxar 8-umumiy urta talim maktabi psixologi
Murodova Dilshoda Murodjon qizi
Termiz shaxar 8-umumiy urta talim maktabi psixologi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirish
jarayonining zamonaviy yondashuvlari, ularning ahamiyati, ta’lim tizimidagi ro`li va
samarali usullar tahlil qilinadi. Shuningdek, kasb tanlashda o‘quvchilarga
ko‘maklashish mexanizmlari, maslahat berish usullari, zamonaviy pedagogik
texnologiyalar va psixologik yondashuvlar muhokama etiladi. Tadqiqot natijalari
asosida tegishli takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
kasb-hunar yo‘naltiruvi, zamonaviy yondashuv, o‘quvchilar,
ta’lim, kasb tanlash, psixologik maslahat, kompetensiya, mehnat bozori, mentorlike.
Bugungi globallashuv va texnologik rivojlanish sharoitida yoshlarning mehnat
bozoriga moslashuvchan bo‘lishi, o‘z iste’dod va qiziqishlariga mos kasb tanlashi
dolzarb masalaga aylanmoqda. Maktab ta’limi nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarni
hayotga tayyorlash, kasb-hunarga yo‘naltirish vazifasini ham bajaradi. Kasb tanlashga
oid qarorlar yoshlarning kelajakdagi ijtimoiy holati, iqtisodiy farovonligi va hayotiy
muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Shu boisdan o‘quvchilarni kasb-hunarga
yo‘naltirishda zamonaviy, ilmiy asoslangan va individual yondashuvlar muhim
ahamiyat kasb etadi.
O‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirishning zamonaviy yondashuvi va ularga
kasb tanlashda ko‘maklashish bo‘yicha batafsil ma’lumot quyida keltirilgan. Bu
jarayon o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlari, qobiliyatlari, shuningdek, mehnat
bozorining hozirgi va kelajakdagi talablariga asoslanadi. Zamonaviy yondashuvlar
nafaqat an’anaviy usullarni, balki yangi texnologiyalar va global tendensiyalarni ham
qamrab oladi. Quyida ushbu jarayonning asosiy jihatlari va amaliy qadamlari
keltiriladi:
O‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlari va qobiliyatlarini aniqlash
Zamonaviy yondashuvda o‘quvchilarning kasb tanlash jarayonida ularning
individual xususiyatlarini aniqlash birinchi o‘rinda turadi. Bu quyidagi usullar orqali
amalga oshiriladi:
- Psixologik va kasbiy yo‘nalish testlari:
- O‘quvchilarning shaxsiy xususiyatlarini aniqlash uchun Myers-Briggs Type
Indicator (MBTI), Holland Code (RIASEC) yoki DISC kabi testlardan foydalaniladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
218
Bu testlar o‘quvchilarning qiziqishlari, qadriyatlar va shaxsiy xususiyatlarini
aniqlashga yordam beradi.
- Masalan, RIASEC testi o‘quvchilarni 6 ta asosiy toifaga (realistik, tadqiqotchi,
ijtimoiy, tashabbuskor, an’anaviy, badiiy) bo‘lib, ularning qaysi kasbiy sohalarga mos
kelishini aniqlaydi.
- Ushbu testlar ko‘pincha onlayn platformalarda (masalan, CareerExplorer yoki
ONET) mavjud bo‘lib, o‘quvchilar uchun qulay va interaktiv tarzda taqdim etiladi.
- Individual maslahat va suhbatlar:
- Maktab psixologlari yoki karyera bo‘yicha maslahatchilar o‘quvchilar bilan
yuzma-yuz suhbatlar o‘tkazadi. Bu suhbatlarda o‘quvchilarning orzulari, qo‘rquvlari
va kelajakdagi maqsadlari muhokama qilinadi.
- O‘quvchilarning ota-onalari bilan ham hamkorlik qilinadi, chunki oilaviy
qadriyatlar va muhit kasb tanlashda katta ro`l o‘ynaydi.
- Qobiliyatlarni baholash:
- O‘quvchilarning o‘quv sohasidagi muvaffaqiyatlari (masalan, matematika,
tabiiy fanlar, adabiyot) va maxsus ko‘nikmalari (masalan, ijodkorlik, muammolarni hal
qilish) tahlil qilinadi.
- Zamonaviy vositalar, masalan, sun’iy intellekt asosidagi platformalar
(LinkedIn Skills Insights yoki shunga o‘xshash dasturlar), o‘quvchilarning
qobiliyatlarini aniqlashda yordam beradi.
Mehnat bozori va kelajak kasblari haqida ma’lumot berish
O‘quvchilarning kasb tanlashda ongli qaror qabul qilishi uchun ularga mehnat
bozori haqida to‘liq ma’lumot berish zarur. Bu quyidagi yo‘llar bilan amalga oshiriladi:
- Hozirgi va kelajakdagi trendlar:
- Mehnat bozoridagi talab yuqori bo‘lgan sohalarni o‘rganish. Masalan, 2025-
yilda sun’iy intellekt, kiberxavfsizlik, yashil energetika, sog‘liqni saqlash va raqamli
marketing kabi sohalarda talab oshmoqda.
- Dunyo iqtisodiy forumi (WEF) ma’lumotlariga ko‘ra, 2030-yilga kelib
avtomatlashtirish va sun’iy intellekt tufayli yangi kasblar paydo bo‘ladi, masalan,
“ma’lumotlar tahlilchisi” yoki “robototexnika muhandisi”.
- O‘quvchilarga ushbu sohalardagi imkoniyatlar va talablar (masalan, dasturlash
ko‘nikmalari, ijodiy yondashuv) haqida ma’lumot beriladi.
- Virtual va interaktiv tajribalar:
- Virtual reallik (VR) yoki kengaytirilgan reallik (AR) yordamida o‘quvchilar
turli kasblarni sinab ko‘rishi mumkin. Masalan, VR orqali jarrohlik amaliyoti yoki
muhandislik loyihasini sinash imkoniyati.
- Onlayn platformalar, masalan, Google Career Certificates yoki Coursera,
o‘quvchilarga kasbiy yo‘nalishlar bo‘yicha qisqa kurslar orqali bilim olish imkonini
beradi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
219
- Mahalliy va xalqaro imkoniyatlar:
- O‘zbekistonda IT, qishloq xo‘jaligi, turizm va qurilish kabi sohalarda talab
yuqori. O‘quvchilarga ushbu sohalardagi imkoniyatlar va mahalliy kompaniyalar
(masalan, Uzum, IT Park) haqida ma’lumot beriladi.
- Xalqaro bozorlarda talab yuqori bo‘lgan kasblar (masalan, masofaviy ishlar,
frilansing) haqida ham ma’lumot taqdim etiladi.
Amaliy tajriba va ko‘nikmalarni rivojlantirish
Zamonaviy yondashuvda o‘quvchilarning kasb tanlash jarayonida faqat nazariy
bilim emas, balki amaliy tajriba ham muhim hisoblanadi. Bu quyidagi usullar bilan
amalga oshiriladi:
- Amaliy mashg‘ulotlar va loyihalar:
- Maktablarda “maker space” yoki “inovatsion laboratoriyalar” tashkil etish. Bu
yerda o‘quvchilar 3D printerlar, dasturlash vositalari yoki robototexnika bilan ishlashni
o‘rganadi.
- STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Math) yondashuvi orqali
o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari rivojlantiriladi. Masalan,
o‘quvchilar kichik loyihalar (masalan, mobil ilova yaratish yoki ekologik loyiha ishlab
chiqish) ustida ishlaydi.
- Stajirovkalar va amaliyotlar:
- Mahalliy kompaniyalar bilan hamkorlikda o‘quvchilar uchun qisqa muddatli
stajirovkalar tashkil etiladi. Masalan, IT Park O‘zbekistonda yoshlar uchun
stajirovkalar va “bootcamp” dasturlarini taklif qiladi.
- Virtual stajirovkalar orqali o‘quvchilar xalqaro kompaniyalarda masofaviy
ishlash tajribasiga ega bo‘ladi.
- Startap va tadbirkorlik:
- O‘quvchilarga o‘z biznes g‘oyalarini ishlab chiqish va sinab ko‘rish imkoniyati
beriladi. Masalan, maktabda “startap klublari” tashkil etilishi mumkin, bu yerda
o‘quvchilar o‘z loyihalarini investorlarga taqdim qilishni o‘rganadi.
Raqamli vositalar va texnologiyalardan foydalanish
Zamonaviy
texnologiyalar kasb-hunarga
yo‘naltirish jarayonini ancha
soddalashtiradi va samarali qiladi:
- Onlayn platformalar:
- Coursera, Udemy, Khan Academy kabi platformalar orqali o‘quvchilar turli
kasblarga oid bepul yoki arzon kurslarda qatnashadi. Masalan, Google IT Support
Certificate yoki IBM Data Science kurslari.
- O‘zbekistonda “Najot Ta’lim” yoki “IT Park University” kabi mahalliy
platformalar ham yoshlarga qisqa muddatli kurslar taklif qiladi.
- Ijtimoiy tarmoqlar va X.com:
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-1, May -2025
220
- X.com platformasida kasbiy guruhlar va mutaxassislar bilan muloqot qilish
orqali o‘quvchilar real vaqtda maslahat olishi mumkin. Masalan, “CareerAdvice” yoki
“JobSearch” teglari ostida mutaxassislarning postlarini o‘rganish.
- O‘quvchilar o‘zlarining qiziqish sohasiga oid mutaxassislarni kuzatib, ularning
tajribasidan o‘rganishi mumkin.
- Sun’iy intellekt vositalari:
- Sun’iy intellekt asosidagi karyera maslahatchilari (masalan, Grok kabi
vositalar) o‘quvchilarning qiziqishlarini tahlil qilib, ularga mos kasblarni tavsiya
qiladi.
- Masalan, o‘quvchi “Men ijodiy sohada ishlashni xohlayman” desa, AI grafik
dizayn, animatsiya yoki kontent yaratish kabi sohalarni taklif qilishi mumkin.
Xulosa
O‘quvchilarni
kasb-hunarga
yo‘naltirishning
zamonaviy
yondashuvi
o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishlari, qobiliyatlari va bozor talablarini hisobga olgan
holda ularga ongli qaror qabul qilishda yordam beradi. Bu jarayonda psixologik testlar,
raqamli vositalar, amaliy tajribalar, mentorlik va ijtimoiy tarmoqlar muhim ro`l
o‘ynaydi. O‘zbekistonda bu sohada katta imkoniyatlar mavjud bo‘lib, mahalliy va
xalqaro resurslardan foydalanish orqali o‘quvchilarni kelajak kasblariga tayyorlash
mumkin.
Adabiyotlar.
1.
Abduraxmonov F.R., Abdurahomonova Z.E. Kasb psixologiyasi. -T.: 2018. 143-b.
2.
Sharipov Sh.S., Davlatov K.N., Salohuddinova G. Kasbga yo‘naltirishning
ilmiypedagogik asoslari. -T.: 2007. 97-b.
3.
Ovcharov, R.V. (2004), Reference Book of the Social Teacher. Moscow: VAKO.
p288.
4.
Pryazhnikov, N.S. (2008), Vocational Guidance in School and College: Games,
Exercises, Questionnaires. Moscow: WACO. p288.
5.
Pryazhnikov, A.N. (2009), Formation of Readiness for Career-Oriented Work with
Pupils in Pedagogical High School (Unpublished Master’s Thesis). Shuya. p24.3
6.
Altukhov, V.V., Orlova, E.A., Serebryakov, A.G. (2006). Professional career:
Career guidance for students and graduates. Psychology in High School, 3, 55-68.
7.
Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. -T.: 2011. 10-b
