“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
93
TARBIYALANUVCHILARDA O’Z-O’ZINI BOSHQARISH
KO’NIKMASINI SHAKLLANTIRISH YO’LLARI
To‘ymurodova Dilnoza Dilmurodovna
Zarmed universiteti “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
Sa’dullayeva Sitora
Zarmed universiteti Maktabgacha ta’lim yo’nalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
maktabgacha
ta’lim
tashkilotlari
tarbiyalanuvchilarida o‘z-o‘zini boshqarish ko’nikmasi va bu ko’nikmasi shakllantrish
yo’llari, usullari va vositalari haqida so’z boradi. O‘z-o‘zini shakllantirish
ko’nikmasining bolaning rivojlanishiga ta’siri va o’rni yoritilgan. Tarbiyalanuvchilarni
o‘z maqsadlarini aniqlash va ularga erishish uchun reja tuzishga o‘rgatishda o‘z-o‘zini
boshqarish konikmasidan foydalanishning ahamiyati haqida so’z boradi.
Kalit so‘zlar:
o‘zini boshqarish, tarbiyalanuvchilar, shaxsiy rivojlanish, o‘z-
o‘zini nazorat qilish, mustaqil fikrlash, tarbiya jarayoni, ijtimoiy moslashuv
O‘z-o‘zini boshqarish – bu shaxsning o‘z hissiyotlarini, fikrlarini va xatti-
harakatlarini boshqarish qobiliyatidir. Bu ko‘nikma odamning ichki va tashqi dunyo
bilan
muvaffaqiyatli
munosabatlar
o‘rnatishida
muhim
rol
o‘ynaydi.
Tarbiyalanuvchilarda o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish, ularning
psixologik rivojlanishiga, ijtimoiy muvaffaqiyatga erishishiga, shuningdek, maqsadli
va
samarali
hayot
kechirishlariga
yordam
beradi.
Maktabgacha
ta'lim
tarbiyalanuvchilarining o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmasi, bolalarning o‘z fikrlarini,
his-tuyg‘ularini va harakatlarini nazorat qilish, ular bilan ishlashda o‘zini boshqarish,
qarorlar qabul qilishda mustaqil bo‘lish, vaqtni boshqarish va o‘z hissiyotlarini
ifodalashni o‘rganishiga yordam beradi. Bu ko‘nikmalar, bolalarning ijtimoiy va hissiy
rivojlanishida juda muhim o‘rin tutadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini
rivojlantirish, quyidagi elementlarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- Emotsional boshqaruv: Bolalar o‘z his-tuyg‘ularini tanish va ularni boshqarishni
o‘rganishlari kerak. Masalan, g‘azabni yoki xafa bo‘lishni boshqarish, stressni yengish,
sabr-toqatni rivojlantirish;
- Vaqtni boshqarish: Bolalar, o‘yin va ishlarga vaqt ajratishni, shuningdek, turli
vazifalarni amalga oshirishda to‘g‘ri rejalashtirishni o‘rganishlari muhimdir;
- o‘z-o‘zini rag‘batlantirish: Bolalar, o‘z maqsadlariga erishish uchun kuchli istak
va motivatsiyaga ega bo‘lishi kerak. Ular muvaffaqiyatni nishonlash va xatolardan
o‘rganishni o‘rganishadi;
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
94
- Qarorlar qabul qilish: Bolalar kichik qarorlarni mustaqil ravishda qabul qilishni
o‘rganishlari kerak. Bu, o‘z-o‘zini boshqarishning muhim jihatidir, chunki ular
o‘zlarining xatti-harakatlarini boshqarishni va mustaqil bo‘lishni rivojlantiradilar.
Maktabgacha ta'lim muassasalarida bu ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun turli
o‘yinlar, mashqlar va faoliyatlar orqali bolalarga o‘z-o‘zini boshqarish malakalarini
rivojlantirish mumkin. Bu jarayon, nafaqat bolalar uchun, balki ularning ota-onalari va
tarbiyachilari uchun ham juda muhimdir, chunki o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari
bolalarning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga asos yaratadi.
o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmasini shakllantirishning birinchi qadami – bu
tarbiyalanuvchilarga o‘zlarini anglashni o‘rgatishdir. o‘zining kuchli va zaif
tomonlarini tan olish, shaxsiy ehtiyojlar va xohishlarni tushunish o‘z-o‘zini
boshqarishning asosiy elementlaridir. Psixologik mashqlar, meditatsiya va o‘zini tahlil
qilish yordamida tarbiyalanuvchilar o‘zlarini chuqurroq anglab, o‘zlarining hissiy
holatlarini boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. o‘zini qadrlashni oshirish esa,
shuningdek, shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchini kuchaytiradi, bu esa o‘z-o‘zini
boshqarishning mustahkam poydevorini tashkil etadi.
Tarbiyalanuvchilarni o‘z maqsadlarini aniqlash va ularga erishish uchun reja
tuzishga o‘rgatish o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarining yana bir muhim jihatidir.
Maqsadga erishish uchun rejalashtirish, vaqtni samarali boshqarish va istiqbolga oid
o‘ylash qobiliyati bolalar va o‘smirlarga o‘z hayotlarini nazorat qilish imkoniyatini
beradi. o‘z-o‘zini boshqarishning bu jihati, nafaqat bilim olishda, balki turli hayotiy
vaziyatlarga tez va to‘g‘ri javob berishda ham yordam beradi.
Tarbiyalanuvchilarda o‘z-o‘zini boshqarishni shakllantirishning yana bir yo‘li –
bu ijtimoiy muloqot va jamoaviy ishni rivojlantirishdir. o‘z-o‘zini boshqarish,
boshqalar bilan samarali muloqot qilishni o‘z ichiga oladi. Tarbiyalanuvchilarni
jamoaviy ishlarga jalb qilish, ularni boshqa odamlar bilan yaxshi munosabatlar
o‘rnatishga va o‘zaro ishonchni saqlashga o‘rgatish zarur.
Tarbiyalanuvchilarda o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirishda ijobiy
xulq-atvorni rag‘batlantirish muhim rol o‘ynaydi. Tarbiyalanuvchilarga o‘zlarini
to‘g‘ri tutish, muloyim bo‘lish, boshqalarga hurmat ko‘rsatish va o‘z fikrlarini etika
doirasida ifodalashni o‘rgatish zarur. Bu, o‘z navbatida, ijtimoiy muhitda
muvaffaqiyatli bo‘lish va boshqalarga ijobiy ta'sir ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi.
Tarbiyalanuvchilarda o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmasini shakllantirishda
moslashuvchanlik va o‘zgarishlarga tayyorlik ham muhim ahamiyatga ega. Har bir
inson hayotda turli o‘zgarishlarga duch keladi, va bu o‘zgarishlarga moslashish
qobiliyati muvaffaqiyatli rivojlanish uchun zarurdir. Tarbiyalanuvchilarga yangi
sharoitlarga tezda moslashishni, o‘zgarishlarga javob qaytarishda muvozanatni
saqlashni o‘rgatish, ularga kelajakda yuzaga keladigan kutilmagan holatlarga tayyor
bo‘lish imkonini beradi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
95
Tarbiyalanuvchilarda o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish – bu
ularning ijtimoiy, psixologik va emosional rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. o‘zini
anglash, hissiy intellektni rivojlantirish, maqsad qo‘yish, stressni boshqarish, ijtimoiy
muloqot va o‘zgarishlarga moslashish kabi ko‘nikmalarni shakllantirish orqali
tarbiyalanuvchilar muvaffaqiyatli, baxtli va barqaror hayotga erishishlari mumkin. Shu
bilan birga, bu ko‘nikmalar o‘quvchilarga nafaqat bilim olishda, balki turli hayotiy
vaziyatlarga samarali javob berishda ham yordam beradi.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston
Respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi 5712-son qarori.
2.
Mahmudova M., Jabborova Z. – Maktabgacha ta’limda tarbiya va ta’lim jarayoni.
– Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021.
3.
Nurmuhamedova D. – Erta yoshdagi bolalarda ijtimoiy-emotsional rivojlanish. –
Toshkent: Ma’naviyat, 2022.
4.
To’ymurodova D. “MAKTABGACHA TA’LIM TARBIYALANUVCHILARDA
O’Z-O’ZINI
BOSHQARISH
KO’NIKMASINI
SHAKLLANTIRISH
METODIKASI” “Pedagogik mahorat” jurnali 10- son 2024
