“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
29
“INSULT KASALLIGI” UNING ETIOLOGIYASI, EPIDIMIOLOGIYASI,
KLINIK KECHISHI VA DAVOLASHNING ZAMONAVIY USULLARI
Jumanazarova Sabrina Sunat qizi
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti
2-son Davolash ishi fakulteti
1-kurs 125-B gurux talabasi
Annotatsiya:
Insult - bu miya to'qimalarining qon bilan ta'minlanishi keskin
buzilishi natijasida paydo bo'ladigan neyrovaskulyar sindrom bo'lib, to'satdan yuzaga
keladigan lokal yoki global nevrologik simptomlar bilan kechadi. Patogenezi nuqtai
nazaridan insult - bu organizmdagi eng nozik va murakkab tuzilmalardan biri bo'lgan
markaziy asab tizimi (MAT)ning qon bilan ta'minlanishidagi disfunktsiyani aks
ettiruvchi holatdir. Ushbu kasallik klinik nevrologiyaning asosiy mavzularidan biri
bo'lib, yurak-qon tomir tizimi va asab tizimining uzviy bog'liqligini ko'rsatadi.Insult -
bu bosh miya qon aylanishining to'satdan buzilishi bo'lib, neyronlarning ishemiyasi
yoki gemorragiyasi tufayli yuzaga keladi. U markaziy asab tizimi patologiyasining o'ta
og'ir shakli hisoblanadi. Kasallikning patogenezi, klinik kechishi va anatomik
joylashuvi bir-biri bilan bevosita bog'liq.
Kalit so‘zlar:
Insult
Ishemik insult
Gemorragik insult
Miya infarkti
Neyrovaskulyar sindrom
Miya qon aylanishi
Tromb
Emboliya
MRT (magnit-rezonans tomografiya)
KT (kompyuter tomografiya)
Miya qon ketishi
Arterial gipertoniya
Falajlik
Davolash usullari
Insult profilaktikasi
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
30
Kirish
Insult (lotincha: insulto — zarba, hujum qilmoq) — bosh miyada qon
aylanishning toʻsatdan buzilib, miya toʻqimasining zararlanishi va funksiyasining
izdan chiqishi; miyaga qon quyilishi. Gipertoniya kasalligi, miya tomirlari
aterosklerozi, anevrizma, vaskulit va boshqa bir qancha kasalliklar insultga sabab boʻla
oladi.
Insult - bu miyada qon aylanishining o‘tkir buzilishi bo‘lib, yurak-qon tomir
kasalliklari va saraton kasalligidan keyin o‘limning uchinchi sababi hisoblanadi.
Asosiy qism
Insult kasalligi turlari
Gemorragik va ishemik insultlar farq qilinadi
. Gemorragik insult yoki
apopleksiyada miyaga qon quyiladi. Garchi insult koʻpchilik odamlarda toʻsatdan
paydo boʻlsada, biroq kasallik nishonasi oldindan seziladi. Masalan, gipertoniya
kasalligi va aterosklerozda miyaga toʻsatdan, koʻpincha kishi hayajonlanganda qon
quyiladi. Baʼzan bosh gʻuvillaydi, ogʻriydi, aylanadi, boshda ogʻirlik seziladi. Qon
quyilishi (gemorragiya) miya toʻqimasini yemirib, tegishli funksiyalarni buzadi; kishi
hushdan ketib, qusadi, yuzi qizaradi, tez-tez chuqur, koʻpincha xirillab nafas oladi,
pulsi tarang va siyraklashgan boʻladi, harorati koʻtariladi, siydik va najasi kelmay
qoladi yoki beixtiyor chiqib ketadi. Hayot uchun xavfli bu holat 1—3 kun davom etib,
keyin bemor hushiga keladi va miyaning biror sohasi zararlanganligini koʻrsatuvchi
belgilar yuzaga chiqadi; koʻpincha gavdaning oʻng yoki chap qismi falaj boʻladi
(gemiplegiya), bemor tildan qoladi yoki tuzuk gapira olmaydi. Bir necha oydan keyin
falaj deyarli barham topishi, bemor yana tilga kirishi mumkin.
Ishemik insult
miya tomirlarining trombozi natijasida paydo boʻladi, bu miya
toʻqimasining yumshashi — miya infarktiga sabab boʻladi. Bosh ogʻrishi, aylanishi
kabi dastlabki belgilar paydo boʻlgandan keyin bemor hushdan ketmay, qoʻl yoki oyoq
uvishadi, soʻngra parez yoki falaj boʻladi, sezish qobiliyati yoʻqoladi yoki pasayadi,
nutq buziladi. Bemorning rangi oʻchgan, koʻz qorachiqlari tor, pulsi zaif, ammo
harorati normal boʻladi. Buzilgan funksiyalar bir necha oyda asliga kelishi mumkin.
Emboliyaga aloqador insultda miyada qon aylanishi toʻsatdan (baʼzan jismoniy
zoʻriqishdan) buziladi. Emboliyadan oldin kishining umumiy ahvoli ogʻirlashadi:
darmoni quriydi, halloslaydi, yuragi "oʻynaydi", harorati koʻtariladi. Miya toʻqimasi
qonsizlanganligi tufayli qoʻl-oyoq falaj boʻladi, sezmaydi, baʼzan nutq buziladi.
Buzilgan funksiyalar 1—3 oy ichida (baʼzan toʻla) tiklanishi mumkin. Insultning
dastlabki belgilari paydo boʻlganda darhol vrach chaqirish, bemorni tamomila tinch
qoʻyish kerak. Keyin u vrach maslahati bilan parvarish qilinadi.
Ishemik insult (miya infarkti).
Bu eng ko’p uchraydigan turi bo’lib, u taxminan
80% holatlarni tashkil qiladi. Ushbu turdagi insult miyaning muayyan hududida qon
aylanishining keskin tanqisligi hisoblanadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
31
Gemorragik insult (miya ichidagi gematoma).
Bu miya muayyan qismining
qon bilan jarohatlanishidir. Barcha holatlarning taxminan 10% ni tashkil qiladi.
Subaraxnoidal qon ketishi.
Bu holat miya qon tomirlarining yorilishi natijasida
rivojlanadi. Subaraxnoidal qon ketish barcha holatlarning taxminan 5% ni tashkil etadi.
Keng tarqalgan insult. Bu massiv insultlarni birlashtiradigan atama. Keng
tarqalgan insult og’ir insult turiga xos bo’lib, umumiy miya alomatlari bilan namoyon
bo’ladi.
Lakunar insult.
Bu ishemik insultning bir turi. Ushbu turdagi insult kichik
arteriyalarning cheklanganligi bilan tavsiflanadi. Bu nom inyeksiya bu suyuqlik
tarkibiga kiritilgan infarktli lakunalarda joylashganligi sababli berilgan. Statistik
ma’lumotlarga ko’ra, lakunar insult ishemik insultning 20% ini tashkil etadi. Erkaklar
va ayollar o’rtasida taxminan teng miqdorda kuzatiladi. Ko’pincha bu patologiya 48-
75 yoshdagi shaxslarda tashxislanadi. Lakunar insultning eng keng tarqalgan sababi
arterial gipertoniya fonidagi aterosklerozdir.
Orqa miya insulti.
Bu insult turi orqa miyadagi qon aylanishining keskin
tanqisligi hisoblanadi. Orqa miya insultining paydo bo’lishi sababi ko’pincha miyaning
ishemik yoki gemorragik insulti hisoblanadi.
Insultning 5 foizi boshqa noma’lum sabablarga ko’ra rivojlanadi.
Sabablari:
Insult miyaga qon oqimining buzilishi yoki miya arteriyasining yorilishi tufayli
yuzaga keladi. Insult sabablari quyidagilardan iborat:
Ortiqcha tana vazni
Bosh miya tomirlari trombozi
Bosh miya tomirlari aterosklerozi
Emboliya (trombning yorilishi)
Arteriyalarning zaif devorlari
Anevrizma
Arterial gipertenziya
Jarohat (bosh bilan kuchli zarba)
Insultning sababi
— miya yarimsharlaridagi qon tomirlar tiqilishi va yorilishi
natijasida kelib chiqqan miyaning muayyan hududidagi qon aylanishining buzilishidir.
Ushbu tiqilishning sababi emboliya yoki tromboz bo’lishi mumkin. Miya arteriyasi
yorilishi gipertoniya, tug’ma qon tomirlari nuqsonlari (zaif qon tomir devorlari),
anevrizmalar, jiddiy jarohatlar sababli paydo bo’lishi mumkin.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
32
Insult rivojlanishi ehtimolini oshiradigan omillar quyidagilardir:
Yosh. Odam qancha yoshi kattaroq bo’lsa, bosh miya insulti rivojlanish ehtimoli
shunchalik baland. Qon tomirlarining holati yoshga qarab yomonlashadi va surunkali
kasalliklar miya qon aylanishiga ta’sir qiladi va bu yosh bilan yanada og’irlashadi.
Ba’zi dorilarni qabul qilish. Ba’zi dorilar (uzoq muddat foydalanish) yurak
kasalliklari rivojlanishi ehtimolini oshiradi. Estrogenlarni o’z ichiga olgan oral
kontratseptivlar insult rivojlanish xavfini oshiradi.
Arteriyel gipertoniya. Ayniqsa kontratseptivlarni qabul qiluvchi yoki homilador
ayollar ehtiyot bo’lishi kerak.
Yomon odatlar, ayniqsa chekish. Spirtli ichimliklarni ortiqcha iste’mol qilish va
chekish insult uchun muhim provokatsion omil hisoblanadi. Sigaret va spirtli ichimlik
birgalikda yurak-qon tomir kasalliklarini rivojlanish ehtimolini sezilarli darajada
oshiradi va bu o’z navbatida insultning yuzaga kelishiga yordam beradi.
Boshqa kasalliklar: qandli diabet, arterial gipertoniya, Fabri kasalligi, periferik
tomirlar kasalligi, uyqu arteriyalarining stenozi, boshqa yurak-tomir kasalliklari.
I
nsult belgilari va alomatlari
Patologiyaning belgilari quyidagicha namoyon bo’ladi:
To’satdan zaiflik, uyqusizlik, yuz mushaklarining falajlari (odatda tananing bir
tomonida);
Nutqni yo’qotish;
Bir yoki har ikkala ko’zning ko’ra olish qobiliyati buzilishi;
Bosh aylanishi va o’tkir bosh og’rig’i;
Muvozanat yo’qolishi va yurishning keskin buzilishi.
Ushbu alomatlar yuzaga kelganda tezda tez yordam chaqirish kerak!
Insultning eng ko’p uchraydigan alomatlari ikkita shartli guruhga bo’linadi:
Umumiy miya simptomlari:
Bu miya yarimsharlari jarohatlanishi bilan bog’liq
alomatlar. Ushbu alomatlarga bosh aylanishi, karaxtlik kabilar kiradi.
O’chog’ belgilari:
Bularga to’satdan parez, falajlik, shuningdek, ko’rishning
buzilishi, ko’z qorachig’i joyining o’zgarishi, ishonchsiz nutq, harakatni
muvofiqlashtirmaslik, qo’zg’atuvchi bo’yin muskullari va boshqalar kiradi.
Kasallik belgilarini to’g’ri qabul qila olish juda muhimdir, chunki davolash
faqatgina agar qon tomir jarohatidan keyin 3-6 soat o’tib boshlansagina ijobiy yakun
topadi. Gemorragik insultning dastlabki belgilari miyada qon ketishi, ishemik
insultniki esa miyada nekrotik hudud paydo bo’lishi bilan bog’liq. Ushbu belgilar
instrumental diagnostika, xususan, KT, MRT va EEG yordamida aniqlanishi mumkin.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
33
Tashxislash
Insult eng muhim diagnostik tadqiqotlar, xususan kompyuter tomografiya (KT)
va magnit-rezonans tomografiya (MRT) asosida tashxislanadi. Ko’p hollarda,
kompyuter tomografiya yordamida mazkur patologiya va boshqa turdagi «yangi» miya
qon quyilishlarini farqlash mumkin.
MRT yordamida ishemiya maydonlarni aniqlash, shuningdek, ishemik miya
zarari tarqalishini baholash mumkin. MRT gemorragik insultni ishemik turidan
farqlash, shuningdek, ta’sir maydoni va uning kattaligi aniq o’rnini aniqlash imkonini
beradi. Bundan tashqari, MRT yordamida o’xshash alomatlar bo’lgan boshqa
kasalliklarni istisno qilish mumkin.
Ishemik insultda ham bir qator, jumladan bo’yin va miya miya tomirlarining
ultarovush tekshiruvi (UTT), exokardiyografiya, miya angiyografiyasi kabi
qo’shimcha tadqiqotlar o’tkazildi.
Insultni aniqlashni 3ta belgisi
Jilmayish — insultda tabassum qiyshiq bo’lishi, lablarning bir burchagi yuqoriga
emas, balki pastga qarab qolishi mumkin.
Gapirish — oddiy gaplarni talaffuz qilish, masalan «Ko’chada havo iliq, oftob
charaqlab turibdi». Patolofiyada ko’pincha (biroq doimo emas) talaffuz buzilgan
bo’ladi.
Qo’llarni ko’tarish — agar ikki qo’l bir xilda ko’tarlimasa, bu belgi kasallikka
ishora qilishi mumkin.
Insultni davolash usullari
Insultni umumterapevtik davolash yurak-qon tomir tizimini normallashtirish,
nafas olish funksiyasini tiklash, miya shishini kamaytirish, shuningdek, qaytalanishini
oldini olish va asoratlarini tuzatishga qaratilgan.
Ishemik insultda qon aylanishi va shikastlangan hudud antiagregant,
antikoagulyant, neyroprotektor (kavinton va boshqalar) va nootrop (pikamilon)
preparatlar orqali tiklanadi. Zarur bo’lsa, xirurgik davolash amalga oshiriladi.
Miyaning normal faoliyati antioksidantlar, vitaminlar va to’qimalarda modda
almashinuvini (metabolizm) yaxshilash uchun dorilar orqali qo’llab-quvvatlanadi.
Gemorragik insultda angioprotektorlar, vazoaktiv dorilar tayinlandi. Gemorragik
insultni davolashda eng samarali usul jarrohlik aralashuvi hisoblanadi.
Oqibatlari
Insult uzoq muddatli komaga, falajlikka yoki tananing muayyan qismlari
mushaklarining pareziga olib kelishi mumkin. Insult aql va xotirani yo’qotishga olib
keladi. Og’ir insult bemorning o’limiga sabab bo’lishi mumkin.
Insultni oldini olish
Insultning oldini olish qon bosimini muntazam ravishda o’lchash orqali amalga
oshiriladi. Gipertoniya bilan og’rigan kishilar ayniqsa ehtiyotkor bo’lishlari va
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
34
shifokorning buyurgan dori-darmonlarni qabul qilish, muntazam jismoniy mashqlar
bajarish va ovqatlanishga cheklovlar kiritish kabi barcha tavsiyalariga amal qilishlari
kerak. Chekishni to’xtatish va qonda qand darajasini nazorat qilish kasallik rivojlanishi
ehtimolini kamaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Akilov X.S., To'xtasinova M.R. Nevrologiya. O'zbekiston tibbiyot nashriyoti,
Toshkent, 2021.
2. Gafurov B.G'. Ichki kasalliklar propedevtikasi. Toshkent, 2020.
3. Harrison's Principles of Internal Medicine, 20th Edition. McGraw Hill Education,
2018.
4. World Health Organization (WHO). Stroke Fact Sheet. 2022. https://www.who.int
5. American Stroke Association. Understanding Stroke
6.Damulin I.V. - Neyrologiya va neyroxirurgiya asoslari. Moskva, 2019.
7. Siddiqova M. Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari. Toshkent tibbiyot akademiyasi,
2023.
8. O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni Saqlash Vazirligi materiallari va klinik
protokollari, 2024.
