“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
239
AUTOCAD VA BOSHQA CAD DASTURLARINING
FUNKSIONAL IMKONIYATLARI
Qarshi davlat texnika universiteti
“Axborot texnologiyalari va tizimlari” kafedrasi dotsenti
i.f.f.d
Ibragimov Nodir Nusriddinovich
Qarshi davlat texnika universiteti magistranti
Majidov Alisher Abdusamat O`g`li
Annotatsiya:
ushbu tezisda
inshootlarni gazlashtirish bo‘yicha loyiha hujjatlarini
AutoCAD dasturi yordamida tayyorlashning asosiy prinsiplari, texnik bosqichlari va
ularni amaliyotda qo‘llash jarayonlari tahlil etilgan.
Kalit so`zlar:
modellashtirish, lohihalash, AutoCAD , Fusion 360, Inventor,
SketchUp, T-FLEX, Creo, CATIA dasturlar.
AutoCAD va boshqa CAD (Computer-Aided Design – Kompyuter yordamida
loyihalash) dasturlari hozirgi zamonaviy muhandislik, qurilish, arxitektura,
elektrotexnika, mashinasozlik, hamda kommunikatsiya tizimlarida loyihalash
ishlarining asosiy vositasiga aylangan. Ushbu dasturlar foydalanuvchiga grafik
muharrirda texnik chizmalar yaratish, ularni tahrirlash, o‘lchov berish va natijaviy
loyihani aniq ko‘rinishda ifodalash imkonini beradi.
AutoCAD eng ommabop va ko‘p sohaga moslashgan CAD dasturlaridan biridir.
Dastur 2D (ikki o‘lchamli) va 3D (uch o‘lchamli) loyihalash imkoniyatlarini taqdim
etadi. 2D rejimda foydalanuvchi qurilmaning chizmalarini, o‘lchamlarini, kesimlarini
va konstruktsion detallarini aniq ko‘rsatadi. 3D rejim esa loyihaning hajmli modelini
yaratish, uni burab ko‘rish, vizual baholash va real sharoitga mos holda sozlash
imkonini beradi.
Ko‘pgina CAD dasturlarida avtomatik hisob-kitoblar, yuklama tahlili, harakat
simulyatsiyasi, kesimlar bo‘yicha vizualizatsiya, material tanlash va sinov o‘tkazish
imkoniyatlari ham mavjud. Bu xususiyatlar loyihalash sifati va aniqligini oshirib, inson
omili tufayli yuzaga keladigan xatoliklarning oldini oladi.
Barcha CAD dasturlarining umumiy afzalliklaridan biri — bu loyihani real vaqtda
tahrirlash, natijani ko‘rish, chizmalarni bosib chiqarish yoki raqamli formatda saqlash,
boshqa muhandislik dasturlariga eksport qilish imkoniyatlaridir. Ular ko‘plab
formatlarni qo‘llab-quvvatlaydi: DWG, DXF, STL, PDF, STEP, IGES va boshqalar.
CAD dasturlarining yana bir muhim afzalligi – bu ko‘p foydalanuvchili muhitda
ishlash imkoniyatidir. Aynan katta loyihalarda bir nechta mutaxassislar bir vaqtning
o‘zida loyiha ustida ishlashi, o‘ziga tegishli qismni tahrirlashi va umumiy faylga
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
240
sinxron hissa qo‘shishi mumkin. Bu esa hamkorlikda ishlab chiqilayotgan loyihalarda
vaqtni tejaydi, noto‘g‘ri kelishmovchiliklarning oldini oladi va natijani tezlashtiradi.
Zamonaviy CAD tizimlarining ko‘pchiligi bulutli texnologiyalar bilan
integratsiyalashgan. Bu esa foydalanuvchiga o‘z loyihalarini internet orqali istalgan
joydan ochish, tahrirlash va saqlash imkonini beradi. Shu bilan birga, avtomatik
versiyalarni saqlab borish (version control), hujjatlarni onlayn almashish va real vaqt
rejimida tahlil qilish imkoniyati mavjud.
Bugungi kunda sun’iy intellekt asosidagi yordamchi vositalar ham CAD
dasturlariga joriy etilmoqda. Masalan, ayrim platformalar avtomatik chizma
aniqliklarini tekshiradi, optimal joylashuvlarni taklif qiladi yoki foydalanuvchining
avvalgi ishlariga asoslanib takroriy amallarni tezlashtiradi. Bu esa tajribasiz
foydalanuvchilarga ham professionallar darajasida loyihalar ishlab chiqish imkonini
beradi.
CAD dasturlarining rivojlanib borishi natijasida ular hozirgi kunda faqatgina
chizma yaratish vositasi bo‘lib qolmay, balki raqamli axborot modeli (BIM – Building
Information Modeling) bilan uyg‘unlashgan ko‘p funksiyali platformaga aylanmoqda.
Bu esa birgina chizma bilan cheklanmay, inshoot yoki uskuna haqida to‘liq texnik,
iqtisodiy va ekspluatatsion ma’lumotlarni ham o‘z ichiga oluvchi model yaratish
imkonini beradi. Ayniqsa Revit, ArchiCAD kabi BIMga yo‘naltirilgan dasturlar ushbu
yondashuvni to‘liq qo‘llab-quvvatlaydi.
Bundan tashqari, CAD dasturlari boshqa turdagi texnologiyalar bilan ham
integratsiyalashgan. Misol uchun, GIS (Geographic Information Systems) bilan
uyg‘unlik, ya’ni geolokatsiya asosidagi loyihalash, lazerli skanerlash (LIDAR)
ma’lumotlarini yuklash, dronlar orqali olingan suratlar asosida model yaratish kabi
funksiyalar orqali loyihalash jarayoni yanada interaktiv va aniq bo‘lib bormoqda.
Ko‘p hollarda CAD dasturlarida avtomatlashtirilgan hisob-kitob modullari
mavjud bo‘lib, ular yuklama, harorat, bosim, deformatsiya va boshqa fizikaviy
ko‘rsatkichlarni hisoblash imkonini beradi. Bu funksiya ayniqsa mashinasozlik,
aerokosmik sanoat, qurilish va gidrotexnika sohalarida juda muhimdir. Masalan,
strukturaviy elementlar mustahkamligi yoki gaz bosimi ostidagi quvurning
chidamliligi dastur orqali avvaldan sinovdan o‘tkazilishi mumkin.
CAD texnologiyalarining afzalliklaridan yana biri — bu standartlashtirilgan
hujjat aylanishini ta’minlashidir. Loyihalashtirish jarayonida yaratilgan har bir chizma,
detal, tavsif yoki hisob-kitob qat’iy sanoat me’yorlari va standartlariga muvofiq
tayyorlanadi. Dasturlar foydalanuvchiga ISO, GOST, DIN kabi xalqaro standartlarga
asoslangan chizmalar yaratish imkonini beradi. Bu esa tayyor loyiha hujjatlarining
boshqa tashkilotlar yoki davlat nazorat organlari tomonidan osongina qabul qilinishiga
zamin yaratadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
241
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar bilan bog‘liq har bir soha uchun CAD
bilimlariga ega bo‘lish — bu muhandislar, dizaynerlar va texnik mutaxassislar uchun
zaruriy ko‘nikma hisoblanadi. Bu ko‘nikmalar orqali ular o‘z ish samaradorligini
oshirishi, murakkab tizimlarni loyihalashi, mijoz yoki rahbariyat oldida loyihani aniq
va tushunarli tarzda taqdim etishi mumkin.
CAD dasturlaridan samarali foydalanish, ayniqsa gazlashtirish sohasida muhim
ahamiyat kasb etadi. Chunki bu sohada aniqlik, xavfsizlik, texnik me’yorlarga rioya
qilish hamda ekologik talablarni hisobga olish katta rol o‘ynaydi. AutoCAD kabi
dasturlar yordamida gaz quvurlari yo‘nalishi, ulanish nuqtalari, bosim regulyatorlari,
xavfsizlik klapanlari va boshqa texnik elementlar o‘zaro muvofiqlashtirilgan tarzda
loyihalanadi. Bu esa loyiha yakunida real montaj ishlari chog‘ida xatoliklarni
kamaytiradi, ortiqcha xarajatlarning oldini oladi va tizim ishonchliligini oshiradi.
CAD dasturlarining yana bir foydali jihati shundaki, ular loyihani real maydonga
joylashtirishdan oldin sinab ko‘rish imkonini beradi. Masalan, murakkab quvur
tarmoqlarini avval dasturda yaratib, ularni simulyatsiya qilish, oqim yo‘nalishlarini
tekshirish, texnik xizmat ko‘rsatish zonalarini baholash, avariyaviy holatlarni oldindan
aniqlash mumkin. Bu yondashuv xavfsizlikni ta’minlashda, tizimning barqaror
ishlashini kafolatlashda va mehnat muhofazasiga rioya qilishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Shuningdek, AutoCAD platformasining kengaytmalari (masalan, AutoCAD Plant
3D, AutoCAD MEP) gaz, issiqlik, suv, elektr kommunikatsiyalarini maxsus bloklar va
kutubxonalar orqali tez va samarali loyihalash imkonini beradi. Ayniqsa AutoCAD
Plant 3D dasturi sanoat obyektlarining gaz ta'minoti, quvur liniyalari, armatura
tizimlari va boshqa muhim komponentlarini uch o‘lchamli ko‘rinishda qurishga
moslashtirilgan. Bu esa vizual tahlil, montajda aniqlik, va ishlab chiqarishdan oldingi
optimallashtirish uchun katta afzallik beradi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
242
3.1.1-rasm. AutoCAD platformasining ishchi maydoni
Yana bir e’tiborga molik jihat — bu loyihalarning arxivlanishi va hujjat
aylanishining raqamli shaklda yuritilishi. Avvallari chizmalar qog‘ozda saqlanib,
yo‘qolish yoki zarar ko‘rish xavfi bo‘lgan bo‘lsa, hozirda CAD loyihalari serverlarda,
bulutli texnologiyalarda yoki lokal tizimlarda raqamli arxiv sifatida saqlanadi. Bu esa
yillar davomida istalgan loyiha hujjatini qayta ko‘rib chiqish, yangilash yoki tahlil
qilish imkonini beradi.
3.1.2-rasm. AutoCAD platformasining panellari
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
243
AutoCAD va unga o‘xshash CAD dasturlari yordamida chizmalar chizish,
o‘lcham berish, modellashtirish va tahlil qilish ishlarini aniq, tez va samarali tarzda
amalga oshirish mumkin. Dastur interfeysi oddiy, lekin juda qudratli vositalar bilan
boyitilgan.
AutoCAD dasturining asosiy menyu bo‘limlari:
№ Menyu
bo‘limi
Funksiyasi
1
Home
Chizish, tahrirlash, o‘lchash, blok yaratish
2
Insert
Fayllarni, rasmlarni yoki bloklarni import qilish
3
Annotate
Tekst, o‘lchovlar, izohlar kiritish
4
Parametric
Ob’ektlar orasidagi bog‘liqlikni matematik formulalar bilan
belgilash
5
View
Ko‘rinishlarni o‘zgartirish, UCS sozlamalari
6
Manage
LISP, VBA, va dastur kodlarini boshqarish
7
Output
Chizmalarni chop etish (Plot), PDF yoki dwg saqlash
8
Express Tools Maxsus qo‘shimcha avtomatlashtirish vositalari
AutoCAD dasturida foydalanuvchi menyular orqali turli buyruqlarni bajaradi.
Masalan, chizish uchun “Home” menyusidagi “Line”, “Circle” yoki “Rectangle”
buyruqlaridan foydalaniladi. Har bir buyruq o‘ziga xos matematik ifodaga asoslanadi.
“Status Bar” esa pastki qismda joylashgan va u orqali koordinatalar, SNAP,
GRID, ortogonal chizish va boshqa yordamsiz funktsiyalar yoqiladi yoki o‘chiriladi.
AutoCAD dasturi va boshqa CAD platformalari foydalanuvchiga chizma
yaratish, uni real fizik parametrlar asosida qurish, tahlil qilish va tayyor loyihani chop
etishgacha bo‘lgan barcha bosqichlarni bir joyda bajarish imkonini beradi. Ayniqsa,
qurilish, muhandislik kommunikatsiyalari, mexanik konstruksiyalar va arxitektura
sohalarida bu dasturlar samaradorlikni keskin oshiradi.
Bugungi kunda CAD dasturlaridan samarali foydalanish texnik soha
mutaxassisining asosiy kompetensiyalaridan biri hisoblanadi. Bu dasturlar yordamida
loyihani professional darajada tayyorlash, avtomatik hisob-kitoblar o‘tkazish, vizual
ko‘rinishlarni taqdim etish va hujjatlarni chop etish orqali sifatli natijaga erishish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Asadullayev A.X. "Gaz ta’minoti" Toshkent, o‘quv tashkilotchi, 2008.
2.Tarmoq issiqlik ta’minoti komplekslarining hisoblagichlarini takomillashtirish
[Analysis of Ehisting Solutions for improving Measuring and Somputing Somplehes
of Heat Supply Networks]. Sonstrustion and Geotechniss, 2021, vol. 12, lekin. 1, PP.
18-29. (Russian In). doi: 10.15593/2224-9826/2021.1.02.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
244
3.Muxammadiyeva Yu.Yu. Economic analysis of the region's power to attract
foreign investments. Journal of science-innovative research in Uzbekistan. 239-243
4. Ibragimov N., Mukhammadiyeva Yu.Multifactorial regression in econometric
modeling research of the method in industrial enterprises.
5.Медведева О. Н., Пененко В. Д. Routes of Laying Gas Supply System
Pipeline. Bulletin of the Tomsk Polytechnic University. Geo Assets Engineering, 2021,
вол. 332, но. 1, пп. 153-163. дои: 10.18799/24131830/2021/1/3008
