“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
219
JONDOR TUMANI TOPONIMIYASIDA NOM YASALISH MASALALARI
Narzilloyeva Manzura Shuxrat qizi
Zarmed universiteti o`qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqola Buxoro viloyatining Jondor tumani hududida
joylashgan toponimlarning yasalish masalasiga bag‘ishlangan. Mavzu mazmunini
yoritish uchun toponimlarning vujudga kelishida yangi nom yasash usuli, o‘zga
tillardan nom o‘zlashtirish usuli mavjudligi, ularning morfologik va sintaktik usulda
yasalishi, qo‘shma tarkibli toponim komponentlarining moslashuv, bitishuv,
boshqaruv yo‘li bilan birikishi kabilar haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar
:
Buxoro, Jondor, toponim, mikrotoponim, N.Oxunov,
N.Mingboyev, Z.Do‘simov.
Toponimiya til lug`at tarkibining ajralmas qismlaridan biri sifatida maʼlum
o`zgarishlarga uchrab turadi. Toponimiya jamiyatning ijtimoiy hayoti, mafkurasi va
maʼnaviyatiga yaqin aloqada bo`lgan lug`aviy qatlam bo`lgani uchun millatning
siyosati, jamiyatning dunyoqarashida yuz beruvchi yangilanish va o`zgarishlar mavjud
joy nomlarini doimo baholash, qayta baholashga olib keladi. Bunga yaqqol misol
sifatida O`zbekiston davlatining mustaqillik davrida olib borayotgan toponimik
siyosatini keltirish mumkin . Ushbu siyosat tufayli O`zbekistondagi joy nomlari
tarkibida ulkan o`zgarishlar sodir bo`ldi. Sho`rolar davri g`oyalari bilan bog`liq bo`gan
ko`pgina nomlar isteʼmoldan chiqdi, aksincha, o`sha davrlarda kommunistik mafkura
tazyiqi ostida siqib chiqarilgan, unutilishga yuz tutgan ko`pgina tarixiy, milliy hamda
o`zbekona, xalqona nomlar qayta tiklandi. Shuningdek, o`zbek toponimiyasi tizimi
mustaqillik davri ideallarini, intilishlarni ifoda qiluvchi yangi nomlar bilan boyidi. Har
qanday tilning toponimik tizimi maʼlum bir davrninggina, maʼlum bir ijtimoiy-siyosiy
qarashlarninggina mahsuli emas. Toponimiya tizimi til onomastik sistemasining ko„p
asrlik rivoji mahsulidir. Shu sababli, o`zbek toponimiyasi tizimida eng qadimiy tarixiy
toponimlar, yaqin o`tmish toponimlari, yangi davr toponimlari va tamoman yangi
toponimlar
yonma-yon
yashamoqda.
Ushbu
holat
Qumqo`rg`on
tumani
mikrotoponimiyasi tizimi uchun xam tegishli. Аlbatta, toponimiya tizimidagi barcha
nomlarning qachon paydo bo`lganini aniq belgilashning iloji yo`q. Chunki ko`pgina
nomlarning qachon va kim tomonidan berilgani hozirda unutilgan. Shu sababli joy
nomlarining ijodkori xalq, deb baholanadi hamda bunday nomlar tabiiy toponimlar,
xalqona nomlar deb yuritiladi. Nomlarning paydo bo`lish tarixi va asoslari unutilsa-da,
har qanday toponimning til mahsuli sifatidagi xususiyatlari saqlangan bo`ladi. Bu
ko`pgina nomning yasalishi va grammatik strukturasini tahlil qilish orqali belgilanadi.
Joy nomlarini tizimli ravishda tasniflagan birinchi tadqiqotchilar sifatida toponimikani
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
220
o'rganish bo'yicha yetakchi olimlardan biri bo'lgan Jorj R. Styuartni qayd etishimiz
mumkin. 1954 yilda “Ismlar” jurnalida “Joy nomlarining tasnifi” nomli maqolasi chop
etilgan. Uning "nomlash jarayoni"ga asoslangan tipologiyasi o'nta asosiy toponim
turlarini farqlaydi: 1) tavsiflovchi nomlar va kompas-nuqta nomlari (ob'ektning sifatini
yoki joylashuvini tavsiflovchi va tasniflovchi nomlar; 2) assotsiativ nomlar (turli
ob'ektlar bilan assotsiatsiyani keltirib chiqaradigan nomlar); 3) hodisa nomlari (shaxs
bilan bog'liq voqeadan ismlar, G. Styuart ham bu guruhga Xudoning harakatlari,
kalendar nomlari, hayvonlar nomlari, inson harakatlarining nomlari, his-tuyg'ularni
ifodalovchi ismlar, so'zlardan yasalgan ismlar kiradi); 4) egalik otlari (egalik haqidagi
qandaydir fikrdan kelib chiqqan otlar); 5) esdalik nomlari (ajoyib odamlar xotirasiga
yoki sharafiga qo'yilgan ismlar va mavhum fazilatlarni ifodalovchi ismlar); 6)
ta'riflovchi nomlar (geografik ob'ektning ba'zi jozibali xususiyatlari bilan berilgan
nomlar); 7) xalq etimologiyalari (soxta etimologiyali nomlar); 8) ishlab chiqarilgan
nomlar (boshqa so'zlarning bo'laklaridan ongli ravishda tuzilgan nomlar yoki bosh
harflardan, harflar yoki bo'g'inlarni o'zgartirish yo'li bilan yoki boshqa yo'llar bilan
yaralgan nomlar); 9) xato nomlari (ismlar bir tildan ikkinchi tilga oʻtishda yoʻl
qoʻyilgan xatolik, aytilgan gapni notoʻgʻri eshitmaslik yoki yozuvda tovushlarni
notoʻgʻri talqin qilish natijasida paydo boʻlgan); 10) o'zgartirish nomlari (bir joydan
ikkinchi joyga ko'chirilgan nomlar) Berilgan barcha fikrlarni umumlashtirgan holda
shuni aytish mumkinki, toponimlar barcha mamlakatlarning asrlar davomida insoniyat
tomonidan yaratilgan eng katta til va madaniy-ma’naviy boyligi sanaladi. Ingliz tilida
juda ko'p joy nomlari mavjud. Geografik nomlarning o'ziga xosligi shundan iboratki,
ular o’zlari aks ettirgan obyektlarni nomlash bilan birga, hozirgi kundalik hayotimizda
o’tmishdan mafkuraviy bilimlarni olib kelib, jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy va tarixiy
faktlarni aks ettiradi. Toponimlar dunyodagi joy nomlari va insonlar o’rtasida
munosabat yaratuvchi insoniyat kognitiv faoliyatining mahsuli sanaladi. Аyniqsa,
isteʼmoldan chiqqan nomlar o`rnini to`ldirish, yangi obyektlarga yangi nomlar berish
muayyan lisoniy qonuniyatlar asosida amalga oshadi. Bunda ikki yo`l ko`zga yorqin
tashlanib turadi:
1. Yangi nom yasash usuli.
2. O`zga tillardan nom o`zlashtirish usuli.
Shuningdek, toponimlar orasida turli sinflar ajralib turadi, masalan:
1.Oronimlar — koʻtarilgan relyef shakllari (togʻlar, qirlar, choʻqqilar, adirlar)
nomlari;
2.Speleonimlar - tabiiy yer osti tuzilmalarining nomlari;
3.Horonimlar - har qanday hudud (viloyat, tuman, shtat) nomlari;
4.Tabiiy dafn marosimlari - geografik hududlarning nomlari;
5.Maʼmuriy horonimlar - siyosiy birliklar va davlatlar nomlari (kratonimlar);
6.Urbanonimlar - shaharlararo ob'ektlarning nomlari;
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
221
7.Agoronimlar - kvadratlarning nomlari;
8.Godonimlar - koʻcha nomlari;
9.Dromonimlar - aloqa yoʻllarining nomlari;
10.Oykonimlar - aholi punktlarining nomlari;
11.Astionim - shaharlarning nomlari;
12.Komonimiya - qishloq aholi punktlarining nomlari;
13.Gidronimlar - suv ob'ektlarining geografik nomlari, jumladan:
14.Gelonimlar - botqoq, botqoq yerlarning nomlari;
15.Limnonimlar - koʻllarning nomlari; Agroonimlar ekin maydonlarining
nomlari: ekin maydonlari, dalalar va boshqalar. Drimonimlar (qadimgi yunoncha:
δρυμός „eman, oʻrmon, toʻqay“ + ὄnomo „ism, ism“) — oʻrmonlar, toʻqaylar, qaragʻay
oʻrmonlari nomlari va boshqalar.
Jondor tumaniga oid joy nomlarini tuzilishiga ko`ra quyidagi turlarga bo`linadi:
Tub sodda Jondor toponimlari:
Ochroq;
Chandir;
Alelicha;
Rabot;
Ko`mproq;
Malabek;
Oshriq;
Mirzob;
Chorbog`ti;
Ovg`ir;
Durri;
Miroq;
To`skandisor;
Mohon;
Jetisarim;
Oydin.
Sodda yasama Jondor toponimlari:
Qanali;
Taraqqiyot;
Bog`bonlar;
Sohibkor;
Namozgoh;
Birlik;
Madaniyat;
Maysazor;
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
222
Olmazor;
Zarkent;
O`rikzor;
Archazor;
Ziyolilar;
Osoyishtalik;
Bahoriston;
Mevazor;
Birdamlik;
O`yingoh;
Oromgoh;
Temirchi;
Uzumzor;
Lolazor;
Ezgulik;
Zamondosh;
Tobagar;
Avtomobilchilar;
O`zbekiston.
Qo`shma Jondor toponimlari:
Mohonko`l;
Toshquduq;
Juyimo`min;
Boshtepa;
Yalpoqtepa;
Dag`albosh;
Laylaktepa;
Xo`jaxotin;
Qoraqir;
Chorbog`ti;
Jo`rsaktepa;
Taxyoqir;
Qizilvotko`l.
Xulosa qilib aytish mumkinki, har qanday joy nomlarining kelib chiqish tarixi
bo`lganidek, ularning tuzilishiga ko`ra turlari ham toponimik masalalarning mohiyatini
ochib berish uchun xizmat qiladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
223
Adabiyotlar ro’yxati:
1. Adizova N. “The role of ethnotoponym in the toponym of bukhara District”
International Scientific Journal Theoretical & Applied Science p-ISSN: 2308-4944
(print) e-ISSN: 2409-0085 (online) Year: 2020 Issue: 01 Volume: 81 Published:
30.01.2020 http://T-Science.org 414-416
2. Adizova N. Nominal description of the bukhara district. International Journal
of Recent Technology and Engineering (IJRTE) ISSN:2277-3878 Volume-, Issue-3S,
October 2019.
3. Adizova N. The Main Motives and Objectives of fun genre in folklore.
International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering (IJITEE)
ISSN: 2277 3878, Volume-8, Issue-3S, October 2019. –P.202-207.
4. Adizova N. Rhyme, rhythm in fun genre. International Scientific Journal
Theoretical &Applied Science p-ISSN:2308-4944(print) e-ISSN: 2409-0085(online)
Published: 09.10.2019. –P. 65-67.
5. Adizova N, Adizova N The role of the fun genre in children's spiritual
development. Middle european scientific bulletin ISSN 2694-9970 Published:
09.09.2020. –P.38-40
6. Adizova N, Adizova N The role of oikonyms in microtoponymis of Bukhara
district . Middle european scientific bulletin ISSN 2694-9970. 09.09.2020.-P.41-43
