“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
198
YOSH AVLODNI AXLOQIY TARBIYALASHDA MAKTAB
VA OILANING HAMKORLIGI
Najmidinov Davronbek
Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari agentligi tizimiga qarashli
Hamid Olimjon va Zulfiya nomidagi ijod maktabi tarbiyachisi.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yosh avlodni axloqiy jihatdan yetuk shaxs etib
tarbiyalashda maktab va oilaning o‘zaro hamkorligi, bu ikki muhim ijtimoiy
institutning vazifalari, o‘zaro aloqalari hamda ularning ahamiyati yoritilgan.
Shuningdek, zamonaviy tarbiya jarayonida ota-onalar va pedagoglarning birgalikdagi
harakatlari orqali farzandlarda ijobiy fazilatlarni shakllantirish yo‘llari tahlil qilingan.
Amaliy misollar asosida samarali hamkorlikning afzalliklari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Axloqiy tarbiya, maktab, oila, hamkorlik, yosh avlod, ota-ona,
pedagog, ijtimoiy institut, ijtimoiylashtirish, ma’naviy qadriyatlar.
Zamonaviy jamiyatning tez sur’atlar bilan rivojlanishi, turli sohalardagi
faoliyatlarning tobora murakkablashib borayotgani inson tafakkuri, dunyoqarashi va
ruhiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu holat, o‘z navbatida, inson shaxsining
mavjud bilim va ko‘nikmalari, kasbiy mahorati hamda malakalari yetarli emasligini
namoyon etmoqda. Ayniqsa, bugungi kunda odamlar estetik did, intellektual farosat,
odob-axloq va emotsional madaniyat kabi tarbiyaviy sifatlarga ko‘proq ehtiyoj
sezishmoqda. Bu kabi insoniy fazilatlar esa tasodifiy shakllanmaydi, balki ular eng
avvalo, oilada poydevor topadi.
Shubhasiz, estetik, axloqiy va ma’naviy tarbiya kundalik hayotning ajralmas
ehtiyojiga aylanmoqda. Ushbu tarbiya elementlari aynan oilaviy muhitda shakllanib,
keyinchalik ijtimoiy tarbiya orqali mustahkamlanadi. Oilaviy tarbiya va ijtimoiy
tarbiyaning o‘zaro uyg‘unligi, bir-birini to‘ldiruvchi xususiyati orqali shaxsda komil
inson fazilatlari shakllanadi. Bu esa, albatta, tarbiyada yuksak natijalarga erishishga
xizmat qiladi.
Pedagogik nuqtai nazardan qaralganda, oilaviy tarbiya eng dolzarb va murakkab
muammolardan biri hisoblanadi. Uning murakkabligi shundaki, har bir oila o‘ziga xos
ijtimoiy guruh bo‘lib, u yerda bolani tarbiyalashda aynan o‘sha guruhga xos
xususiyatlar ustuvor ahamiyat kasb etadi. Oila — bu shaxs kamoloti bosqichlarining
ilk maydoni, unda bola birinchi bor mehr, e’tibor, odob-axloq, insoniy qadriyatlar bilan
tanishadi.
O‘zbek xalqi uzoq tarix davomida boy ma’naviy va tarbiyaviy meros yaratgan.
Bu meros bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, balki aksincha, yangi
avlodni insonparvarlik, vatanparvarlik, yuksak axloq va mehr-oqibat ruhida
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
199
tarbiyalashga xizmat qilmoqda. Hozirgi zamonning murakkab va tez o‘zgaruvchan
sharoitida bolalarning zamon talablariga mos bilim olishlari, hunar o‘rganishlari,
mustaqil fikrlay oladigan yetuk shaxs bo‘lib kamol topishlari uchun eng avvalo ota-
onalar javobgardir. Zero, tarbiyaning negizi oiladan boshlanadi. Oila — bu jamiyatning
ilk tayanch nuqtasi, insonparvarlik maktabidir. Shu boisdan, oilaviy tarbiya
mustahkam bo‘lsa, jamiyatning kelajagi porloq bo‘ladi.
Ya’ni. yosh avlod tarbiyasi har doim jamiyatning dolzarb masalasi bo‘lib kelgan.
Ayniqsa, globallashuv va texnologik o‘zgarishlar davrida bolalarning axloqiy
tarbiyasiga alohida e’tibor qaratish zarur. Bu borada maktab va oilaning o‘zaro
hamkorligi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Har ikki muassasa farzand shaxsining
shakllanishida asosiy zamin bo‘lib xizmat qiladi.
Oila – bolaning ilk ijtimoiylashuvi boshlanadigan muhitdir. Bu yerda u mehr-
muhabbat, hurmat, sabr, halollik kabi qadriyatlarni o‘rganadi. Ota-onaning namunali
xulqi, oiladagi sog‘lom muhit farzandning axloqiy yetukligiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Oiladagi salbiy muhit, ya’ni ota-onaning farzandlariga befarqlik bilan
munosabatda bo‘lishi, o‘zaro doimiy nizolar, janjallarning mavjudligi bolalarning
sog‘lom tarbiyasi va psixologik rivojlanishiga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Oila —
bolaning ilk tarbiya maskani bo‘lib, aynan shu muhitda bola ilk bor hayotiy qadriyatlar,
axloqiy me’yorlar va insonlar bilan muomala madaniyatini o‘zlashtira boshlaydi.
Afsuski, ba’zi ota-onalar farzandlariga nisbatan ortiqcha e’tibor va erkalik bilan
yondashib, ularning har qanday istaklarini hech qanday chegaralarsiz qondirishga
harakat qilishadi. Bu esa bolalarda nazoratsizlik, o‘zini tutolmaslik, o‘jarlik va hattoki
mas’uliyatsizlik kabi salbiy fazilatlarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. Vaqt
o‘tgan sari bu holat ularning jamiyatdagi tutgan o‘rniga, atrofdagilar bilan
munosabatlariga ham salbiy ta’sir etadi — bola hayotga tayyor bo‘lmagan, tartib-
intizomdan yiroq, muammoli shaxs sifatida voyaga yetadi.
Shunday salbiy oqibatlarning oldini olish uchun, biz — kattalar, ota-onalar,
tarbiyachilar va ustozlar — yosh avlodga sog‘lom, adolatli va izchil tarbiya berishga
mas’ulmiz. Ularning qalbiga bolalikdanoq halollik, rostgo‘ylik, insof, hurmat va sabr-
toqat kabi umumbashariy fazilatlarni singdirish lozim. Farzandlarimizga mehr-
muhabbat bilan yondashish, ularni tinglash, tushunish, ammo ayni paytda hayotiy
qoidalarga rioya qilishga o‘rgatish — ularning komil inson bo‘lib voyaga yetishida
muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Yaxshi tarbiya — bu faqat yaxshi so‘zlar emas, balki oila a’zolarining o‘zaro
hurmatga asoslangan munosabatlari, bolaga berilayotgan ijobiy namuna va hayotiy
saboqlardir. Har bir bola sog‘lom va mehrli oilaviy muhitda ulg‘ayishga haqli. Shu
bois, kelajak jamiyatining barkamol insonlarini tarbiyalash yo‘lida oila muhitini
yaxshilash, tarbiya jarayonida muvozanatni saqlash eng muhim vazifalarimizdan biri
hisoblanadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
200
Maktab faqat bilim beruvchi emas, balki axloqiy tarbiya beruvchi muhim
muassasadir. O‘qituvchilar o‘quvchilarning jamiyatda munosib o‘rin egallashlari
uchun ularning ongiga ijobiy qadriyatlarni singdiradilar. Dars jarayonida, sinfdan
tashqari ishlarda, maktab tadbirlarida axloqiy mezonlarga amal qilish orqali
o‘quvchilar tarbiyalanadi.
Agar oila va maktab o‘zaro hamkorlikda ishlasa, bola ikki asosiy muhitda bir xil
yo‘nalishda tarbiyalanadi. Bu esa tarbiya samaradorligini oshiradi. Masalan, maktabda
halollik va intizom targ‘ib qilinsa, oilada esa bunga zid harakatlar bo‘lsa, bola ichki
ziddiyatga tushadi. Shu bois maktab va oila bir yo‘nalishda harakat qilishi kerak.
Buyuk donishmandlardan birining quyidagi hikmatli so‘zlari barchamiz uchun
ibrat bo‘lishi kerak: “Agar sen bir yilni o‘ylasang — bug‘doy ek, natijasini kuzda
olasan. O‘n yillikni ko‘zlasang — bog‘ yarat, u senga bir necha yil ichida meva beradi.
Ammo agar sen kelajak haqida chin dildan qayg‘ursang — farzandlarga to‘g‘ri tarbiya
ber”. Bu so‘zlarda chuqur ma’no yotibdi. Ya’ni, inson o‘z kelajagini o‘ylasa, avvalo
nasliga, ya’ni bolalariga mehr, bilim, odob va axloq berishga intilmog‘i lozim. Chunki
bola bugun qanday tarbiya olsa, ertaga aynan shuni hayotda namoyon etadi.
1
Xulosa qilib aytganda, yosh avlodni axloqiy barkamol qilib tarbiyalash – bu butun
jamiyatning kelajagiga asos solish demakdir. Bu mas’uliyatni faqat maktab yoki faqat
oila zimmasiga yuklash noto‘g‘ri. Aksincha, bu ikki muassasaning samarali va uyg‘un
hamkorligigina har tomonlama yetuk, ma’naviy boy avlodni voyaga yetkazishga
xizmat qiladi. Har bir ota-ona va o‘qituvchi o‘z vazifasini sidqidildan bajarsa, kelajak
avlod axloqan pok, ma’naviy yetuk, Vatanga sadoqatli bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedova N. “Pedagogik mahorat”. – T.: O‘qituvchi, 2021.
2.
Xudoyberdiyev A. “Oila va maktab hamkorligi asosida tarbiya jarayonini tashkil
etish”. – Pedagogika jurnali, 2022.
3.
Saidov Z. “Milliy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi”. – T.: Fan va texnologiya,
2020.
1
Saidov Z. “Milliy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi”. – T.: Fan va texnologiya, 2020.
