“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
195
MILLIY QADRIYATLARIMIZNING TARBIYADAGI O‘RNI
Quvondiqov Rustam
Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari agentligi tizimiga qarashli
Hamid Olimjon va Zulfiya nomidagi ijod maktabi tarbiyachisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston xalqining boy madaniy merosi, urf-
odatlari, an’analari, milliy qadriyatlari tarbiya jarayonida qanday o‘rin tutishi
yoritilgan. Milliy qadriyatlar yosh avlodga milliy o‘zlikni anglash, Vatanga sadoqat,
hurmat, insof, vatanparvarlik va mehnatsevarlik kabi fazilatlarni singdirishda muhim
vosita hisoblanadi. Maqolada ayniqsa oilaviy tarbiya, maktab ta’limi va mahalla
institutining bu boradagi roli misollar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, globallashuv
sharoitida milliy qadriyatlarga tahdid soluvchi omillar va ularga qarshi kurashishning
ma’naviy-ma’rifiy yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Milliy qadriyatlar, tarbiya, oila, an’ana, urf-odat, yoshlarga tarbiya,
ma’naviylik, vatanparvarlik, o‘zlikni anglash, globallashuv.
Har bir xalqning o‘ziga xos madaniyati, qadriyatlari va tarixiy tajribasi mavjud.
O‘zbekiston xalqi ham asrlar davomida shakllangan, urf-odatlar, an’analar, axloqiy
me’yorlar tizimini yaratgan. Aynan mana shu qadriyatlar bugungi kunda yosh avlod
tarbiyasida beqiyos o‘rin tutadi. Bugungi globallashuv, axborot oqimi kuchaygan
davrda milliy qadriyatlarning ahamiyatini yoshlarga yetkazish dolzarb vazifalardan
biridir.
Milliy qadriyatlar – bu xalqning tarixiy xotirasi, hayotiy tajribasi, ijtimoiy
hayotdagi munosabatlar tizimidir. Bu qadriyatlar o‘z ichiga halollik, insof, sabr-toqat,
ota-onaga hurmat, mehmondo‘stlik, vatanparvarlik kabi ezgu fazilatlarni oladi.
Tarbiya jarayonida ushbu qadriyatlarni singdirish bolaning shaxs sifatida kamol
topishida asosiy omildir. Oila bu borada asosiy tarbiya o‘chog‘i bo‘lib, har bir ota-ona
o‘z farzandiga milliy qadriyatlar asosida tarbiya berishi lozim. Maktab esa bu
qadriyatlarni mustahkamlovchi, kengaytiruvchi muhim ijtimoiy institut hisoblanadi.
1
Mahalla
institutining
ham
tarbiyaviy
ahamiyati
beqiyos.
Mahallada
o‘tkaziladigan ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar, ota-onalar bilan ishlash, yoshlar bilan
suhbatlar orqali milliy qadriyatlar singdiriladi.
Shuni ham aytish joizki, jamiyatda ta’lim va tarbiya tizimi inson shaxsini har
tomonlama yetuk qilib shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, uning ma’naviy-
axloqiy negizlari ta’limning mazmun va mohiyatini chuqurroq anglashga xizmat
1
Sodiqov A. Oila va tarbiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2016.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
196
qiladi. Ma’naviy tarbiya deganda, eng avvalo, insonning jamiyat oldidagi burchini
anglab yetishi, o‘zining xulq-atvorini ijtimoiy taraqqiyot darajasiga muvofiq holda
boshqarishi tushuniladi. Bu jarayon jamiyat tomonidan qabul qilingan axloqiy me’yor
va talablarni bajarishdagi mas’uliyatni his qilish orqali amalga oshadi.
Bunday tarbiya jarayonida inson nafaqat axloqiy qoidalarni bilib oladi, balki
ularni ichki ishonch — e’tiqod darajasiga ko‘taradi. E’tiqod esa faqatgina bilimga
asoslanmasdan, balki chuqur his-tuyg‘ular va hayotiy tajriba bilan mustahkamlanadi.
Shu bilan birga, o‘quvchilarda jamiyat a’zolariga nisbatan hurmat va ehtirom bilan
munosabatda bo‘lish kabi fazilatlar shakllanadi. Ma’naviy-axloqiy tarbiyaning asosiy
maqsadi — insoniy xislatlarni chuqur singdirish va bu xislatlarni kundalik hayotda
ifoda eta olish qobiliyatini rivojlantirishdir.
So‘nggi yillarda ma’naviy-axloqiy tarbiya yo‘nalishida muhim o‘zgarishlar
kuzatildi. Xususan, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni tiklash masalasi kun tartibiga
jiddiy qo‘yildi. Bu esa ta’lim-tarbiya tizimida tub islohotlar zarurligini ko‘rsatdi. Shu
nuqtayi nazardan qaraganda, ta’lim va tarbiyaning milliy ma’naviy negizlari haqida
fikr yuritganda, avvalo, oila institutining o‘rni va roli e’tibordan chetda qolmasligi
kerak. Zero, inson ilk bor aynan oilada tarbiya oladi, hayotiy qadriyatlar, urf-odatlar va
odob-axloq qoidalari bilan tanishadi.
Asrlar davomida shakllangan an’anaviy qadriyatlarimiz, ota-bobolarimizdan
meros bo‘lib kelayotgan axloqiy tamoyillar yosh avlodni barkamol inson sifatida
voyaga yetkazishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Insonning hayoti yagona va bebaho
bo‘lgani bois, uni mazmunli o‘tkazish, o‘ziga va boshqalarga foydali bo‘lgan hayot
tarzini tanlash milliy va umuminsoniy qadriyatlardagi eng muhim g‘oyalardan biridir.
Shu sababli ham ko‘plab xalq rivoyatlari, hikmatlar, pand-nasihatlar hayot mazmuni
va qadriyatlar haqida chuqur fikr yuritishga undaydi.
Shuningdek, zamonaviy ta’lim muassasalarida ham o‘quvchilarga qadriyat
sifatida yondashish — pedagogik yondashuvning muhim jihatlaridan biri hisoblanadi.
Ta’limning zamonaviy tamoyillari orasida insonparvarlik va demokratlashtirish
g‘oyalari asosiy o‘rinda turadi. Bu tamoyillar o‘quvchiga shaxs sifatida hurmat bilan
qarash, uning fikrini qadrlash, ta’lim jarayonini erkin va ochiq muhitda olib borishni
talab etadi.
Ma’naviy-axloqiy tarbiyada yuksak qadriyatlar qatorida erkinlik alohida
ahamiyatga ega. Erkinlik shaxsiy rivojlanish, o‘z fikrini erkin ifoda etish va tanlov
imkoniyati bilan chambarchas bog‘liq. Ta’lim tizimini demokratlashtirish orqali
o‘quvchining erki va huquqlari hurmat qilinadi. Bu esa, o‘z navbatida, ularda
mas’uliyat hissini uyg‘otadi, ongli ravishda intizomga amal qilish va o‘zini boshqarish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Ya’ni, ma’naviy-axloqiy tarbiya — nafaqat axloqiy fazilatlarni o‘rgatuvchi
vosita, balki jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biridir. Bu tarbiya orqali
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
197
yoshlar nafaqat bilimli, balki yuksak insoniy qadriyatlar egasi sifatida voyaga yetadi.
Demak, ta’lim-tarbiya tizimida ma’naviy-axloqiy yondashuvni chuqurroq anglash va
uni amalda tatbiq etish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridandir.
Globallashuv va internet axborot oqimi natijasida xorijiy madaniyatlarning
yoshlar ongiga salbiy ta’siri kuchaymoqda. Ayrim yoshlar orasida o‘z madaniyatiga
nisbatan befarqlik, xorijiy turmush tarziga taqlid qilish holatlari uchramoqda. Bu holat
milliy qadriyatlarni mustahkamlash, ularni zamonaviy sharoitda targ‘ib qilishni talab
etadi.
Zamonaviy davrda yoshlar ongini mustahkamlash va ularni turli zararli
g‘oyalardan himoyalashda milliy g‘oya alohida o‘rin tutadi. Bu g‘oya yoshlarda
begona mafkuralarga qarshi turish ko‘nikmasini shakllantirish barobarida, ularni milliy
qadriyatlarimizni qadrlashga, asrashga va ularga hurmat bilan yondashishga undaydi.
Shuningdek, yosh avlod bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etishda milliy va
taraqqiyotga xizmat qiluvchi diniy qadriyatlardan foydalanish, ularni zamonaviy
demokratik tamoyillar bilan uyg‘unlashtirish orqali har tomonlama yetuk, barkamol
shaxsni tarbiyalash bugungi kunda yurtimizda dolzarb masalaga aylangan. Shu bilan
birga, yoshlarni ma’naviy jihatdan himoyalashga qaratilgan aniq mexanizmlarni ishlab
chiqish ham muhim yo‘nalishlardan biri sifatida e’tiborga olinmoqda.
Xulosa qilib aytganda, milliy qadriyatlar – bu xalqning ruhiy boyligi va istiqboli
garovi. Yosh avlodga ushbu qadriyatlarni yetkazish orqali sog‘lom, vatanparvar,
ma’naviy yetuk jamiyatni barpo etish mumkin. Shu bois tarbiya tizimida milliy
qadriyatlarning o‘rnini mustahkamlash dolzarb va zaruriy masala bo‘lib qolaveradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sodiqov A. Oila va tarbiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2016.
2.
Xo‘jayev M. Milliy qadriyatlar va tarbiya. – Toshkent: Ma’naviyat, 2015.
3.
A’lamova M. Ma’naviyat va ma’rifat asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021.
4.
Qurbonova D. Mahalla va tarbiya tizimi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020.
5.
Jo‘raev M. O‘zbek xalqining ma’naviy qadriyatlari. – Toshkent: Fan, 2009.
