“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
132
O‘QUVCHILARNING NUTQ MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISHDA ONA TILI TAʼLIMINING ROLI
Shomurodova Orasta
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU
3- kurs talabasi
@shomurodovaorasta.gmail.com +998979448848
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
o‘quvchilarning
nutq
madaniyatini
shakllantirishda ona tili taʼlimining ahamiyati, uning pedagogik vazifalari va
zamonaviy metodlari ko‘rib chiqiladi. Nutq madaniyati tushunchasi va uning asosiy
elementlari tahlil qilinib, ona tili darslarida nutq madaniyatini rivojlantirish uchun
samarali yondashuvlar taqdim etiladi. Shuningdek, o‘qituvchining o‘quv jarayonidagi
roli va amaliy tajribalar misollar orqali yoritiladi. Maqola taʼlim sohasidagi nazariy
bilimlar va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni mustahkamlashga qaratilgan.
Annotation:
This article examines the importance of native language education
in shaping students' speech culture, its pedagogical functions, and modern methods.
The concept of speech culture and its main components are analyzed, and effective
approaches to developing speech culture in native language lessons are presented. The
role of the teacher in the learning process and practical experiences are also highlighted
through examples. The article aims to strengthen the connection between theoretical
knowledge and practice in the field of education.
Kalit so‘zlar:
Nutq madaniyati, ona tili taʼlimi, pedagogik metodlar,
o‘quvchilarning nutq ko‘nikmalari, o‘qituvchi roli
Keywords:
Speech culture, native language education, pedagogical methods,
students' speech skills, teacher's role.
Nutq madaniyati – bu insonning so‘zlashuv madaniyati bo‘lib, muloqot
jarayonida fikrlarni aniq, ravon va to‘g‘ri ifodalash qobiliyatini anglatadi. Zamonaviy
jamiyatda samarali kommunikatsiya nafaqat shaxsning o‘zini rivojlantirishida, balki
uning ijtimoiy muvaffaqiyati uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan,
o‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish, ayniqsa ona tili taʼlimi orqali amalga
oshiriladigan taʼlim jarayonida katta o‘rin tutadi.
Ona tili taʼlimi nafaqat til qoidalarini o‘rgatish bilan cheklanib qolmay, balki
o‘quvchilarda to‘g‘ri nutq madaniyatini shakllantirish, fikrlarni aniq ifodalash va
kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish vazifasini bajaradi. Shu bois, taʼlim
jarayonida pedagogik metodlar va innovatsion yondashuvlarning samarali
qo‘llanilishi, o‘qituvchining faolligi nutq madaniyatining rivojlanishiga sezilarli taʼsir
ko‘rsatadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
133
Ushbu maqola o‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirishda ona tili
taʼlimining rolini, uning pedagogik ahamiyatini va zamonaviy taʼlim metodlarini tahlil
qilishga qaratilgan. Shuningdek, maqolada o‘qituvchi va o‘quvchilarning taʼlim
jarayonidagi o‘zaro aloqasi va amaliy tajribalar misollari orqali yoritiladi.
Nutq madaniyati insonning ijtimoiy hayotdagi eng muhim vositalaridan biri
bo‘lib, uning shakllanishi va rivojlanishi ta’lim jarayonida ayniqsa ona tili taʼlimi
orqali amalga oshiriladi. Ona tili taʼlimining asosiy maqsadi nafaqat til qoidalarini
o‘rgatish, balki o‘quvchilarda to‘g‘ri, aniq va ifodali nutq madaniyatini yaratishdan
iboratdir. Shu bois, ona tili darslari nutq madaniyatini rivojlantirish uchun eng samarali
maydon hisoblanadi.
1. Nutq madaniyati tushunchasi va uning asosiy elementlari
Nutq madaniyati deganda, birinchi navbatda insonning nutq orqali fikrlarini
to‘g‘ri va aniq ifoda etish qobiliyati tushuniladi. Bu tushuncha faqat grammatik
to‘g‘rilik bilan chegaralanmay, balki muloqotning etiket qoidalari, nutqning
madaniyatli shakllari, ohang va intonatsiya, shuningdek, nutqning mantiqiy tuzilishi va
kontekstga mosligi kabi ko‘plab elementlarni o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, nutq
madaniyati — bu tilni to‘g‘ri, ravon, ma’noli va madaniyatli ishlatish san’atidir.
O‘quvchilarda nutq madaniyatini shakllantirishda quyidagi elementlar muhim
ahamiyatga ega:
Til qoidalarini chuqur o‘zlashtirish: grammatik va leksik xatolarsiz nutq
shakllantirish asosiy vazifa hisoblanadi.
Muloqot madaniyati: so‘zlashuv odoblari, tinglovchilarni hisobga olish, mavzuga
mos ohang va intonatsiyani tanlash.
Fikrni aniq ifodalash: murakkab fikrlarni sodda va ravon shaklda bayon etish.
Nutqning mantiqiy tuzilishi: gap va matnlarning tartibli va izchil qurilishi.
Nutq vositalarining madaniy ishlatilishi: so‘z boyligi, sinonimlar, antonimlar,
frazeologizmlardan to‘g‘ri foydalanish.
2. Ona tili taʼlimining nutq madaniyatini shakllantirishdagi o‘rni
Ona tili darslari o‘quvchilarga tilni nafaqat o‘rganish, balki undan samarali va
madaniyatli foydalanishni o‘rgatadigan asosiy platformadir. Ona tili taʼlimi orqali
o‘quvchilar quyidagi ko‘nikmalarni egallaydilar:
Til qoidalarini chuqur o‘zlashtirish: bu nutqning grammatik jihatdan to‘g‘ri
bo‘lishini ta’minlaydi.
Nutq madaniyatiga oid nazariy bilimlar: nutqning turli janrlari, uslublari, muloqot
madaniyatining nazariy asoslari bilan tanishadilar.
Amaliy mashg‘ulotlar orqali nutqni rivojlantirish: og‘zaki va yozma nutq
mashqlari, debatlar, taqdimotlar, insholar yozish orqali nutq qobiliyatlari oshiriladi.
Madaniyatli so‘zlashuv odatlari: ta’lim jarayonida do‘stona muhitda fikr
almashish, fikrni hurmat bilan bildirish ko‘nikmalari shakllantiriladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
134
Taʼlim jarayonida o‘qituvchining roli juda muhimdir. U nafaqat til qoidalarini
o‘rgatuvchi, balki o‘quvchilarda nutq madaniyatini shakllantiruvchi yetakchi sifatida
faoliyat yuritadi. O‘qituvchi o‘zining metodik yondashuvi, muloqot uslubi va
pedagogik mahorati orqali o‘quvchilarda nutq madaniyati ko‘nikmalarini
mustahkamlaydi.
3. Zamonaviy pedagogik metodlar va nutq madaniyatini rivojlantirish
Bugungi kunda ona tili taʼlimida samarali natijalarga erishish uchun an’anaviy
metodlardan tashqari innovatsion yondashuvlar qo‘llanilmoqda. Ulardan ayrimlari:
Faol o‘qitish metodlari: guruhli muhokamalar, rolli o‘yinlar, muammoli
vaziyatlar orqali o‘quvchilar nutqni amalda qo‘llashga o‘rgatiladi.
Kommunikativ metod: tilni o‘rganish jarayonida o‘zaro muloqot asosida nutq
madaniyati shakllantiriladi, bu esa o‘quvchilarning gapirish, tinglash, fikr almashish
ko‘nikmalarini oshiradi.
Loyihalar asosida o‘qitish: o‘quvchilar mustaqil yoki guruhda loyiha tayyorlash
jarayonida nutq madaniyatini amaliy ravishda rivojlantiradilar.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) qo‘llanilishi: video materiallar,
audio mashqlar, interaktiv dasturlar yordamida nutq ko‘nikmalari mustahkamlanadi.
Refleksiya va tahlil metodlari: o‘quvchilarning nutq faoliyatini tahlil qilib,
kamchiliklarni aniqlash va tuzatish uchun o‘z-o‘zini baholash va o‘qituvchi bahosi
muhimdir.
O‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirishda ona tili taʼlimining roli juda
muhim va zamonaviy taʼlim jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Ona tili taʼlimi
nafaqat til qoidalarini o‘rgatish, balki o‘quvchilarda to‘g‘ri, ravon va madaniyatli nutq
madaniyatini yaratish vazifasini bajaradi. Nutq madaniyatining asosiy elementlari,
pedagogik metodlar va o‘qituvchining faol roli taʼlim jarayonida samarali nutq
ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim omillardir.
Zamonaviy pedagogik yondashuvlar va innovatsion metodlarning qo‘llanilishi
ona tili darslarida nutq madaniyatini rivojlantirishga yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Shu bilan birga, pedagogik jarayondagi qiyinchiliklar, o‘quvchilarning motivatsiyasi
va o‘qituvchilarning malakasini oshirish masalalari dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Ushbu muammolarni hal etish yo‘llarini izlash va amalga oshirish taʼlim sifatini
yanada oshirishga xizmat qiladi.
Natijada, ona tili taʼlimi orqali shakllangan nutq madaniyati o‘quvchilarni nafaqat
taʼlim jarayonida, balki ijtimoiy hayotda muvaffaqiyatli muloqotga tayyorlaydi,
ularning shaxsiy va madaniy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-82, Issue-2, May -2025
135
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov, S. (2018). Ona tili taʼlimida nutq madaniyatini rivojlantirish
metodlari. Toshkent: O‘qituvchi.
2. Ismoilova, G. (2020). Nutq madaniyati va uning o‘quv jarayonidagi o‘rni.
Toshkent: Fan va taʼlim.
3. Karimov, J. (2019). Pedagogik innovatsiyalar va ona tili taʼlimi. Samarqand:
Samarqand universiteti nashriyoti.
4. Mirzaev, D. (2021). “Ona tili darslarida kommunikativ metodlar qo‘llanilishi”.
Taʼlim va taraqqiyot, 4(12), 45-52.
5. Sobirova, N. (2017). Nutq madaniyati va zamonaviy pedagogik texnologiyalar.
Toshkent: Akademiya.
6. Zokirov, M. (2022). “Nutq madaniyatini shakllantirishda o‘qituvchining roli”.
Pedagogika ilmiy jurnali, 6(23), 78-85.
