Tarix

Қадим ва илк ўрта асрларда Нахшаб номи остида алоҳида тарихийгеографик вилоят ёки ҳукмдорлик (мулклик) сифатида билинган Қарши Суғд воҳасининг таркибий бир қисми бўлиб, Кеш билан бирга Жанубий Суғд ҳукмдорликларидан бири бўлган. Ривожланган ўрта асрларда Насаф номи билан танилган ушбу тарихий-географик вилоят Чиғатой улуси, Темурийлар, Шайбонийлар, Аштархонийлар ва Бухоро амирлиги даврида асосан Қарши номи билан юритилган. Шу билан бирга, ўрта асрларга тегишли араб, форс ва туркий тилли тарихий ва адабий асарларда Насаф номи билан ҳам тилга олингани кўзга ташланад

Мазкур мақолада Қайта қуриш йилларида Ўзбекистонда аграр соҳадаги йилар мобайнида совет иқтисодий модели асосида олиб борилган сиёсат ва унинг салбий оқибатлари, соҳадаги муаммолар ва уларни келтириб чиқарган омиллар ҳамда аграр соҳадаги мавжуд муаммоларни даврий матбуот саҳифаларида ёритиш масалалари очиб берилган.

Инсонлар бўладики, ўзининг комиллиги, меҳнатсеварлиги, фидоийлиги, бағрикенглиги, ватанпарварлиги, дилкашлиги, одамохунлиги, оилапарварлиги, фикрлаш доирасининг теранлиги, юксак дидлилиги ҳамда ўзига хос дунёқараши билан бошқалардан ажралиб туради.

Жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий ва маданий жиҳатидан турли тарихий тараққиёт босқичларида ривожланиш жараёнини шаҳарсозлик маданияти ёрқин тасирлайди. Ўтроқ ҳаёт, суғорма деҳқончилик, хўжалик соҳасидаги барча билимларнинг тараққиёти асосида вужудга келган шаҳарлар жамиятнинг ижтимоий иқтисодий ва маданий-этник жиҳатидан қудратини, далатчилик масалаларини намоён этади

Жанубий Ўзбекистон ҳудудидан ўтган қадимги йўллар масаласига турли тадқиқотлар бағишланган. XIX асрнинг 70-йилларидан бошлаб, ўрта асрлар муаллифларининг маълумотларига таянган ҳолда, Амударё кечувлари ҳамда Балхдан Кеш ва Самарқандга олиб борувчи йўллар таърифланган [1]. Шунингдек, юнон-рим манбалари асосида Македониялик Александрнинг Бақтрия шаҳридан Мароқандага юришлари ёритилган [2]

Тарих – ижтимоий ҳаёт тарзини ўзида акс эттирувчи кишилик жамиятининг ўтмишидир. Тарих бўлган воқеаларнинг ёритибгина қолмай, ундан сабоқ чиқаришга ва келажакни башорат қилишга ҳам имкон беради. Шу жиҳатдан қараганда, тарихни объектив ва ҳаққоний ўрганиш хар бир даврнинг долзарб масаласи бўлиб келган

Ҳозирги вақтда Ўрта Осиёнинг қадимги аҳолиси ҳисобланган орийлар тарихи долзарб бўлиб келмоқда. Уларнинг милоддан аввалги II минг йилликнинг охирида Ҳинд ва Ганга дарёлари оралиғидаги ҳудудга бостириб кириши, Мохенжо Даро ва Хараппа маданиятлари инқирозидан сўнг қадимги Ҳинд цивилизациясини янгидан ривожланишига сабабчи бўлган эди.

Қадимги давр меъморчилиги тарихини ўрганишда иншоотларнинг реконструкция моделлари ҳам муҳим илимий аҳамиятга эга. Мазкур реконструкция моделлари тадқиқотнинг энг муҳим хулосаларини ўзида акс эттириши ҳамда барча соҳа вакиллари учун тушунарли бўлиши билан ҳам ўзига хос ўринга эга

Ғузор беклигининг географик ўрни Ҳисор тоғ тизмасининг ғарбий ён бағридаги адирларга тўғри келади ва Қаршидан 45 верст жанубий шарқда жойлашган[1:663]

Тадкикрт объектлари: Ғарбий Турк хокрнлигининг шакиланиши; давлаг тузумининг ўзига хос хусузиятлари; маъмурий-худудий тузилиши, вассаллар бошкаруви.
Ишнинг мақсади: Марказий Осиеда милодий VI - VIII асрларда хукм сурган Ғарбий Турк хокрнлигининг давлаг тузуми, маьмурий тизими, вассаллар бошкаруви хамда бошкарувда кўлланилган усул ва воситаларини тадқиқэтишдан ибораг.
Галки кот методлари: тизимли ёндашув ва тизимли тахлил, тадрижийлик, обьективлик, тарихий-киёсицдаврий-муаммовий варетреоспективтахдил.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Ғарбий Турк хоюнлиги давлаг тузумининг ўзига хос жиҳатлари кўрсатиб берилиб, унинг хдрбий-маьмурий бошкарувига хос “Ўн Ўқ” тузилмасинининг генезиси ёритидди. Хусусан, ушбу хоконликнинг ўз “давлаг улуси” бўлгани хдмда у Шаркий Турк хоқонлиги каби ўнг ва сўл ўларок, 5 тадан кабилани ўз ичига олган 2 та харбий-маьмурий қанотга таксимланиб бошкарилгани асосида айнан кандай омиллар ётиши тахлил қилинди. Ғарбий Турк хокрнлигининг ўзига хос танга-пул тизими бўлгани, хоқонлар ўз номлфидан (“жабғу”, “жабғу-хокон”, “хокрн” унвонлфи, этносиёсий ном сифагида “Турк-хокрн” ва “Тарду хоқон”, ‘Тун жабғу-хоюн” каби хукмдор исмлари билан) Чоч вохасвда ўз тангаларини зарб қиддиргани ва уларда хоқонликка хос хокимият рамзлари ўрин олгани аниқланди. Ёзма манбалар ва нумизмагик магериаллар асосида ушбу хоконликнинг давлаг сифагида шаклланиш жараёнида Ябгулик, Ябгу-хоқрнпик, Хоқонлик паллалари каби уч боскични босиб ўтганлиги кўрсатиб беридди. Бир неча ўнлаб кабила бошкарувлари хдмда 20 дан ортик воха хукмдорликларини ўз таркибига олгани хоконлик вассаллар бошкаруввда ўзига хос усул ва воситалар кўллагани ёритидди.
Амалий ахамияти: Диссертациядаги ғоя, хулоса ва фикрлардан ёш тадқикотчилф, грантлар иштирокчилари, ўкув кўлланмалар ва дарсликларни тайёрлэвчи мутахассислар, маьнавият ва маърифаг тарғиботчилари, ўкув юртлари ходимлари фовдаланиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва икпкодий самарадорлиги: Тадқиқот мавзу:и бўйича 3 та монография, 3 та рисола ва илмий журналларда 26 та мақола, Республика ва халкаро миқёсцца ўтказилган илмий конференцияларда 54 та макола ва тезис хамда “Ziyonet” интсрнстпортали сайтида 2 та мақола эълон килинган.
Қўлланилиш (фойдаланиш) сохаси: Тадкикрт натижаларидан олий ўқув юртларвда махсус ваумумий курслар ўқиш жараёнцда, ўкув кўлланмалари ва дарсликлар хамда минтака тарихининг тегишли бўлимлфини ёзищда фовдаланиш мумкин.

Инсоният тарихида савдо йўлларининг аҳамияти жуда муҳим ўрин эгаллайди. Кишилик жамиятининг бронза давридан, баъзи жойларда ундан ҳам анча аввал, маълум ихтисослашган йўллар пайдо бўлганлигини биламиз. Уларнинг пайдо бўлишида қабилалар, халқлар ва давлатлараро алоқалардан келиб чиққан иқтисодий, этник, сиёсий ва маданий эҳтиёжлар сабаб бўлди. Дастлаб Ўрта ва Яқин Шарқда Бадахшоннинг лаъл(лазурит)ига бўлган эҳтиёж “лазурит йўли”нинг вужудга келишига олиб келган. Милоддан аввалги VI-IV асрларда эски йўллар асосида Эронда (Ахамонийлар империяси даврида такомиллашиб борган) “шоҳ йўли” таркиб топади. Кейинчалик бу йўллар негизида Буюк ипак йўли ва бошқалар такомиллашиб боради.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ўтган аср охири - XXI аср бошларида жахон геосиёсий харитасида юз берган сиёсий, ижтимоий-иқтисодий, ғоявий мафкуравий жараёнлар халқаро муносабатларнинг трансформациясига олиб келди ва бу борада кўплаб янги қараш ва ёндашувларнинг юзага келишига сабаб бўлди. Бугунги глобаллашув шароитида дунёнинг бир минтақасида содир бўлаётган турли сиёсий карама-қаршиликлар, молиявий-иктисодий инқироз ва қуролли тўқнашувлар дунёнинг бошқа бир худудига жуда тез тарқалмоқда. Натижада миллий, этник, диний, ҳудудий, сиёсий ва ҳарбий ахамият касб этган минтақавий можароларнинг сони ортиб, минтақавий хавфсизликка тахдид ва хавф-хатарлар кучаймокда.
Узбекистан мустақилликнинг илк давриданоқ минтақавий хавфсизлик ва баркарорликни таъминлаш, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенгликни мустаҳкамлашни ўз ташқи сиёсатининг устувор йўналишларилан бири сифатида белгилаб олди. Бу йўналишда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти, Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги, Шанхай ҳамкорлик ташкилоти, Ислом хамкорлик ташкилоти каби йирик халқаро ва минтақавий ташкилотлар доирасида фаол иштирок этиб келмокда. Тарихан ҳудудий ва диний жиҳатдан якин бўлган Яқин Шарк давлатлари билан халкаро терроризм ва диний экстремизмга қарши кураш, ислом динини дунёда нотўғри талқин этишга йўл қўймаслик, Афганистан ва Яқин Шаркдаги этник-диний можароларни тинч йўл билан ҳал этиш каби долзарб масалалар юзасидан минтақадаги энг нуфузли ташкилотлардан бири бўлган - Ислом хамкорлик ташкилоти доирасидаги кўптомонлама муносабатларини олиб бормокда. “Бугун террорризм ва экстремизмга қарши курашишда саъй-харакатларни бирлаштириш, тобора авж олаётган қарама-қаршиликларни бартараф этиш, тинчлик ва барқарорликка таҳдид солаётган хавфларга карши биргаликда курашиш муҳим аҳамият касб этмокда”1. Сўнгги йилларда мамлакатимизда хавфсизлик, миллатларо тотувлик ва диний бағрикенгликни таъминлаш, чукур ўйланган, ўзаро манфаатли ташқи сиёсатни юритиш масалаларига алоҳида эътибор каратилиб, “2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси”да алоҳида бешинчи устувор йўналиш сифатида белгилангани ҳам ушбу масаланинг долзарб аҳамиятини яна бир бор тасдиқлайди.
Бугунги кунда дунёда миллий ва минтакавий хавфсизликни таъминлаш, миллий-этник ва диний зиддиятлар, уларнинг келиб чиқиш сабаб ва омилларини ўрганишга бағишланган кўплаб илмий-тадкиқот ишлари олиб борилмокда. Шу нуктаи назардан, беқарорлик ўчоғи ҳисобланган Якин Шаркдаги этносиёсий муаммоларни чукур таҳлил этиш, минтақа давлатларидаги этносиёсий муносабатларни тартибга солишнинг хам назарий, хам амалий жиҳатларини тадқиқ этиш масаласи ушбу диссертация мавзусининг долзарблигини белгилаб беради.
Ўзбекистон Республикасининг “Ўзбекистон Республикасининг Ташқи сиёсий фаолияти концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Қонуни (2012 й.), Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги (2017 й.) ва “Миллатлараро муносабатлар ва хорижий мамлакатлар билан дўстлик алокаларини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги (2017 й.) Фармонлари ҳамда соҳага тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Яқин Шаркдаги этносиёсий муаммоларнинг келиб чиқиш сабаблари ва шарт-шароитлари, ташқи ва ички омилларининг минтақа хавфсизлигига таъсирини очиб бериш, шунингдек, уларни бартараф этишга каратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
этносиёсий омил хавфсизликни таъминлаш концепцияларининг муҳим категорияси экани назарий-методологик жиҳатдан очиб берилган;
Якин Шаркдаги этносиёсий муаммоларни тартибга солиш борасидаги халкаро ҳукукий хужжатларни этник озчиликка нисбатан умумий таърифнинг киритилиши хамда унинг сиёсий-ҳукуқий макоми белгилаб берилиши орқали такомиллаштириш зарурияти асослаб берилган;
Якин Шарк давлатларидаги этник озчиликнинг давлат ва жамият хаётидаги иштирокини адолатли таъминлаш, уларнинг ўз хак-хукуклари ва миллий хусусиятини сақлаб қолишга зарур шарт-шароитлар яратиш, шунингдек, ижтимоий-иқтисодий ва маданий жиҳатдан кўллаб-кувватлаш этник кўпчилик ва озчилик манфаатлари мувозанатини таъминлашнинг муҳим шарти сифатида кўрсатилган;
Якин Шаркдаги этносиёсий муаммоларни ҳал этишда минтақа давлатларининг Ислом ҳамкорлик ташкилоти ва Араб давлатлари Лигаси ташкилотлари доирасидаги ўзаро ҳамкорлигини кучайтириш, уларнинг мазкур муаммолар ечими юзасидан караш ва ёндашувларини мувофиклаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган.
Хулоса
Тадкиқот ишида Якин Шарк минтакаси давлатларидаги этносиёсий жараёнларни тахдил этиш, уларнинг минтака хавфсизлигига таъсирини ўрганиш ҳамда мавжуд этносиёсий муаммоларни бартараф этиш юзасидан қуйидаги хулосаларга келинди:
Биринчидан, этник омил ҳозирги кунда нафақат шахс, жамият ва давлат хавфсизлигига, балки минтақавий ва халқаро даражадаги хавфсизликка ҳам жиддий таъсир кўрсатувчи омилга айланиб, давлатлар ички сиёсий аҳволининг барқарорлиги ва ижтимоий-иқтисодий ривожланиш динамикаси, аксарият холларда кўп миллатли давлатда яшаётган бошқа миллат вакилларининг сиёсий хайрихохлигига ҳамда этносиёсий муносабатларнинг мўътадиллигига боғлиқ бўлиб колмокда. Шу сабабли бугунги кунда кўп миллатли мамлакатларда истиқомат қиладиган асосий миллат вакиллари ва этник озчилик гуруҳлари ўртасидаги ўзаро муносабатлар ички сиёсий барқарорлик ва миллий хавфсизликнинг ҳал қилувчи шартларидан бири бўлиб қолмокда.
Иккинчидан, бугунги шиддат билан ривожланиб бораётган глобаллашув шароитида дунёдаги мавжуд турли этник озчиликлар томонидан миллий ўзликни англаш борасидаги саъй-ҳаракатларнинг кучайиши жараёнида этник муносабатларни тартибга солишнинг адолатли халкаро ҳукукий асосларига бўлган эҳтиёж ортиб бормокда. Дунёда мавжуд этносиёсий муаммоларнинг самарали ҳал этилиши, айнан ушбу халқаро ҳукукий меъёрларнинг сифати ва уларга изчил амал килинишига боғлик бўлади.
Учинчидан, ўтган асрнинг бошларида Яқин Шаркда янги мустақил давлатларнинг вужудга келиши билан минтақа давлатларининг деярли барчасида этник хилма-хилликнинг юзага келиши кузатилди. Минтака давлатларида этник кўпчилик ва озчилик манфаатлари мувозанатини таъминлашга қаратилган ички сиёсий механизмларнинг ишлаб чикилмагани, уларнинг аксариятида харбий режимга асосланган сиёсий тизимлар томонидан этник озчиликлар хак-хукуклари поймол этилишининг кучайиши окибатида этник хилма-хиллик борган сари сиёсий тус олиб, нафақат давлатнинг ички ижтимоий-сиёсий баркарорлигига, балки давлатлараро муносабатлардаги сиёсий жараёнларга хам салбий таъсир кўрсатувчи муҳим омилга айланди. Айникса, этник гурухдарнинг диний гурухларга ажралиши янада хавфли характерга эта бўлиб, минтакадаги экстремисток ва террористик гурухлар билан ўзаро ҳамкорлигининг кучайишига олиб келди.
Тўртинчидан, Яқин Шарқ минтақаси давлатларида аҳоли турмуш даражасининг пастлиги, аҳолини қўллаб-қувватлашга қаратилган таълим, соғликни-сақлаш, ижтимоий қўллаб-қувватлаш давлат дастурларини реал хаётга жорий килиш борасидаги сиёсий ислохотларнинг етарли даражада эмаслиги, минтақанинг кўп давлатларида ишсизликнинг юкорилиги аҳоли орасида турли ижтимоий норозилик ва зиддиятларнинг, ҳукуматга карши турли гурухдарнинг шаклланишига туртки бўлмоқда.
Бешинчидан, минтақа аҳолисининг нафақат этник, балки диний жиҳатдан хам хилма-хиллиги, бир этносга мансуб халкларнинг турли дин ёки диний конфессияларга эътикод қилиши, уларнинг ўз эътиқодида мустахкамлиги, сиёсий тизимнинг диний тартиб-тамойиллар асосида ўрнатилгани кўп ҳолларда этник гурухдар ўртасида бахс-мунозараларни келтириб чиқармокда.
Олтинчидан, Узбекистан Республикаси ўз ташқи сиёсатида можароларни, хусусан, этник ва диний зиддиятларни ҳал этишда сиёсий йўллар билан, превентив дипломатия орқали амалга оширишни илгари суради. Миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик тамойилларини хаётга жорий қилиш энг мухим ва амалий аҳамиятга эгалигини таъкидлаб келади. Якин Шаркдаги қарама-қарши томонларнинг ўзаро манфаатдорлигини инобатга олган ҳолда, можароларни тинч йўл билан ҳал этиш, минтақада миллатлараро хамжиҳатлик ҳамда диний бағрикенгликни таъминлашда БМТ ва бошқа халкаро ҳамда минтақавий ташкилотлар роли ва таъсири кучайтириш тарафдори.

Охирги беш йилда Ўзбекистон Республикасида ижтимоий ҳаётнинг барча жабҳаларида Харакатлар стратегияси асосида стратегик аҳамиятга эга бўлган ўзгаришлар амалга оширилди.Жумладан олий таълим ва кадрлар тайёрлаш тизими мамлакат эҳтиёжларидан келиб чиқиб ҳамда жаҳон таълим маконидаги тенденцияларни инобатга олган ҳолда тубдан ислоҳот қилинди.

Мазкур мақолада мамлакатимизда 2017-2022 йилларда алоқа соҳасида малакали кадрлар тайёрлаш борасида амалга оширилаётган ислохотлар билан бир қаторда соҳа ривожи учун қабул қилинган. Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Вазирлар Махкамаси томонидан қабул қилинган қарор ва фармонлар натижасида тизимда мутаҳасисслар тайёрлаш бўйича олиб борилаётган ишларнинг янги босқичга кўтирилиш тарихига эътибор қаратилган

Тарихдан маълумки ҳар қандай жамиятнинг тараққиёти, аввало, одил ҳукмдорга кўп жиҳатдан боғлиқ. Айнан шундай ҳукмдортлар орият, ғурур, садоқат ва олий даражадаги ҳукмдор шаънининг тимсолига айланишган. Ушбу мақола асосида давлатчилигимиз тараққиёти босқичларининг маълум даври аниқ маълумотларга таянган ҳолда асослашдан иборат. Зеро, “миллий ўзликни англаш, Ватанимизнинг қадимий ва бой тарихини ўрганиш, бу борада илмий тадқоқот ишларни кучайтириш...”га алоҳида аҳамият берилмоқда [1].

Современный этап цивилизационного развития, переход к постиндустриальному, информационному обществу требует от системы высшего образования, как социокультурного института, обновления содержания его функций, приведения образовательных программ в соответствии с потребностями современного уровня производства и общества.

Тадқиқот объекти: ўзбек халқи таркибидаги субэтник компонентларнинг ўзига хос этник хусусиятлари, уларнинг шаклланиши ва этник тарихи масалаларини Сурхон-Шеробод водийси материаллари асосида тадқиқ этиш.
Ишнинг мақсади: Этнографик материаллар асосида Сурхон-Шеробод водийси аҳолиси этаик таркибининг хусусиятлари, уруғларга бўлиниш тизими, унинг тарихий динамикаси ва генезиси, турли этник компонентларнинг ўзаро этник-маданий муносабатлари, минтақадаги хўжалик-маданий типларнинг этник жараёнларда акс этиши механизми ва ўзига хос этник дифференциациясини тахдил этиш, унинг ўзбек халқи этник тарихидаги ўрни ва аҳамиятини аникдаш.
Тадқиқот усуллари: тарихийлик тамоили, киёсий-тарихий тахлил ва ҳудудий-муаммовий-хронологик, интервью, шахсий кузатув ҳамда оғзаки тарих каби тадқиқот усулларидан кенг фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилигн: Сурхон-Шеробод водийси аҳолисининг этник таркиби, жумладан, ўзбек халқи этник таркибида яққол ажралиб турувчи этник компонентларнинг, турли этнонимлар, лаҳжа ва диалектларнинг сакданиб қолганлиги ва хўжалик-маданий хусусиятлари этнографик материаллар асосида бошқа минтақалар билан қиёсий тартибда аникланди. Шунингдек, ўрганилган даврда минтақанинг этник ва маданий чегаралари кўп томонлама ўзгарувчан ва ўтказувчан характерга эга эканлиги, хўжалик-маданий типларнинг таъсирида ахолининг турмуш тарзидаги фаркдар, этнонимларга эгалиги ва этник дифференциациясини узок вакд сакданиб колиши тахдил этилди.
Амалий ахамияти: тадқикотнинг натижалари ва хулосалари ўзбек халқининг этник тарихини этниклик, этник-маданий идентиклик билан боғлиқ ҳолда ўрганишда ҳамда хўжалик-маданий типлар таъсирида ўтроқ ва ярим ўтрок ахолининг ассимиляция жараёнларини тадкиқ этишда мухим илмий-амалий аҳамият касб этади.
Татбиқ этиш даражасн ва нқтисодин самарадорлиги: диссертация мавзуси юзасидан жами бўлиб 17 та илмий мақола эълон килинган. Жумладан, республика илмий журналларида 3 та, 14 та - республика ва халқаро илмий анжуманларда хамда “Ziyonet” Интернет порталининг сайтида эълон килинди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: ўзбек халкининг шаклланиши ва этник тарихи борасида комплекс тадқиқотлар олиб боришда, Олий ўқув юртларида «Этнология» мутахассислиги бўйича махсус курс ва амалий машғулотлар ўтишда, бакалавр ва магистрлар учун ўқув-услубий кўлланмалар ва дарсликлар яратишда, миллий-этник муносабатлар, этник-маданий алоқаларни ўрганишда фойдаланилиши мумкин.

Тарихдан маълумки, ҳар бир давлатнинг давлат бошқаруви расмий жараёнларида ўзига хос анъалари мавжуд бўлиб, бу ҳолат дипломатик муносабатлар, хусусан, расмий қабулларда яққол кўзга ташланади. Расмий қабул маросимлари ҳақида қатор тарихий манбалар маълумот бериб ўтган. Хусусан, Бухоро амирлигида бўлган Эрон элчиси Аббосқулихон ўз сафарномасида расмий қабул маросимларида иштирок этувчи амалдорлар, элчиларни қабул қилиш тартиби ҳақида тўхталиб ўтади.

Ўзбекистон тарихан бой маданият маркази, дунё илм фан ўчоқларидан бири бўлиб келган. Мутахассислар томонидан Марказий Осиё минтақасида хонликлар даври (XVI-XIX асрлар) турғунлик, тараққиётдан ортда қолиш, илм-фан ривожидан тўхташ даври сифатида баҳоланади. Аммо, ушбу даврда ҳам мамлакат ривожи, унинг дунё билан савдо-иқтисодий алоқаларини қайта йўлга қўйиш борасида ҳаракатлар бўлган. Шундай уринишлардан бири элчи Эрназар Мақсуд ўғли томонидан амалга оширилган. Шунингдек, Марказий Осиё хонликларида мадраса таълими ривожланишдан тўхтамаган эди. Ҳукмдорлар, йирик амалдорлар, савдогарлар ва катта сармоя эгалари ўз ҳисобидан мадрасалар ва масжидлар қурдирган ҳамда унда таълим ва илмни ёйиш ишларига ҳомийлик қилганлар. Элчи ва йирик савдогар Эрназар Мақсуд ўғли ҳам ўз олдига шундай эзгу мақсадларни қўйган эди.

Преимущества использования электронного портфолио в качестве инструмента оценки заключаются в том, что оно способствует обучению на протяжении всей жизни, поскольку оно помогает собирать, контролировать и изучать опыт обучения студентов, с его помощью преподаватели и студенты могут улучшить метапознание, передать истинную концепцию или новую информацию и использовать анализ данных (Chang, Chou & Liang, 2018); студенты могут использовать мультимедийные артефакты, включая видео и аудио, чтобы сделать портфолио более интересным; кроме того, электронное портфолио более практично по сравнению с обычными методами, потому что оно хранится на флэш- или виртуальных накопителях и не требует большого пространства (Mohamad, Embi & Nordin, 2016)

Ўзбекистоннинг мустақиликка эришганидан сўнг, архив иши соҳасида амалга оширилган ислоҳотларни ва тарихни ёритишда архив манбаларини қўллаш, тасвирий ва аудиовизуал материалларнинг тарихий манба сифатидаги ахамиятини ўрганиш масалаларига эътибор кучайди

Учинчи минг йилликнинг бошланиши муҳим икки тамойил билан характерланади. Биринчидан, ҳозирги цивилизация глобал экологик муаммолар (иқлим ўзгариши, озон қатлами емирилиши, ичимлик суви ифлосланиши ва етишмаслиги, ўрмон ва тупроқ инқирози, биохилма-хиллик қисқариши, ортиқча ҳажмдаги чиқиндилар ҳосил бўлиши ҳамда уларни зарарсизлантириш муаммолари ва бошқалар) билан тўқнаш келди

Ушбу мақолада Шоҳрух мирзо хукмронлиги даврида маданий тараққиёт ва ободончилик ишларига доир айрим фикр-мулоҳазалар билдирилган. Шунингдек, унинг маданий жараёнлардаги шахсий иштироки ва ҳомийлик фаолияти манбалар ҳамда илмий адабиётлар асосида таҳлил қилинган.

Қадимги Бақтриянинг ҳудудий жойлашуви ҳамда географик чегаралари масалаларига қизиқиш XIX асрдаёқ бошланган эди. Ўша вақтда австриялик шарқшунос В.Томашек мил.авв. IV асрга оид бақтриялик зодагон – Сизимитр қўрғонининг Бойсун тоғидаги Темир дарвоза (Дари Оҳанин) атрофида жойлашганлиги хусусида тахмин юритиб: «...Сизимитр қўрғонининг Бақтра вилояти таркибига кириши бизни таажжублантирмаслиги керак; худди кейинчалик Тухара вилояти Темир дарвозадан бошланганидек, қадимги замонларда Бақтра сатраплиги Оксдан шимолга ёйилган бўлиши ва дарё вилояти Тармидани довоннинг қўшни дарвозалари билан бирга ўз ичига қамраб олган бўлиши керак» [1, Б. 27], деган хулосага келган эди. Бу ғояни археология маълумотлари асосида XX асрнинг 50-йилларида М.М. Дьяконов ривожлантирди ва анча кенгайтирди, шунингдек, у биринчи бўлиб «Шимолий Бақтрия» тушунчасини илмий муомалага киритди[2, Б. 128; 3,Б. 22].

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахоннинг ривожланган мамлакатларида бронза даврининг ўзига хос хусусиятларини ўрганишга йўналтирилган кўплаб тадкиқотлар амалга оширилмокда. Айнан шу даврга оид дафн маросимлари ва диний эътиқод юзасидан алоҳида тадқикотлар олиб борилмокда1. биз хали юртимизни, унинг ўзига хос тарихи, маданияти,.... бебаҳо маънавий меросимизни тўлик ўрганганимиз йўқ” . Бундай тадкикотлар эса халқларнинг бир-бири билан диний қадрияти, урф-одати, муносабати ва алокадорлигини ойдинлаштиришга хизмат қилади.
Мустакиллик тарихимизни, миллий қадриятларимизни ўрганиш орқали ўзлигимизни англашга кенг имкониятлар яратди. Шу аснода дафн маросимларига алоҳида эътибор берилиб, Ўзбекистон Республикасининг “Дафн этиш ва дафн иши тўғрисида”ги қонуни3 қабул қилинганлигини алохида таъкидлашимиз мумкин. Бу эса миллий қадриятларимизни қадр топаётганлигидан яна бир нишонадир. “Дарҳакиқат, ота-боболаримиздан қолган бой меросни ўрганиш, уларнинг урф-одатлари, анъаналарини тиклаш - бу тарихни тиклаш демакдир’ .
Жаҳон микёсида олиб борилаётган тадқиқотларда бронза даври цивилизациялар тарихи, хўжалик хаёти, кундалик турмуш тарзи, меъморий уй-жой ва монументал иншоот қолдиқлари, дафн этиш усуллари, диний эътиқод объектларини тадқик килиш вазифаси қўйилади. Айнан шу муаммо устида Шимолий Бақтрияда яшаган аҳолининг диний эътикоди билан боғлиқ қадриятлари ва урф-одатлари, удумлари ва диний карашларини чукур илмий асосда ўрганиш ушбу мавзунинг долзарблигини белгилайди. Шимолий Бақтрия сўнгги бронза даврида учта йирик тарихий ва этномаданий бирликлар алоқа майдонига айланган. Унинг Ўзбекистон кисмида юксак даражада ривожланган ўтроқ дехкончилик маданияти шаклланиб, бу маданият Сополлитепа, Жарқўтон, Кўзали, Мўлали, Бўстон каби ёдгорликлар мисолида ўрганилди. Бу ёдгорликларда минглаб ўтроқ деҳқончилик маданияти аҳолисининг қабрлари очилган. Шимолий Бактриянинг шарқий ҳудудларида кўпроқ чорвадор уруғ жамоаларининг ёдгорликлари ўрганилган бўлиб, улар Ҳисор воҳаси, Вахш дарёсининг ўрта оқими ва Таирсув дарёсининг юқори кисми ҳамда Пархар-Кулоб водийсида жойлашган. Бу ҳудудларда 550 дан ортик қабрлар очилган. Уларда турли диний эътиқод ва урф-одатлар асосидаги дафн маросимлари кузатилган. Мил. авв. II минг йилликнинг ўрталаридан Шимолий Бактрияга Евроосиё даштларидан чорвадор Андроново маданияти қабилалари кириб келадилар. Натижада, бу ҳудуд турли этник гурухдарнинг иқтисодий ва этномаданий алокалар майдонига айланади. Бу хилма-хил этномаданий ва этносиёсий манзара Шимолий Бақтрия бронза даври кабилаларининг дафн маросимлари ва шаклланиб бораётган диний эътиқодида яққол кўзга ташланади. Ammo, Шимолий Бақтриянинг бу уч этник компонентлардан ташкил топган аҳолининг диний эътикоди ва ранг-баранг урф-одатлари хақида илмий адабиётларда жуда қисқа маълумотлар келтирилган, улар махсус тадқиқот объекта сифатида яхлит бир илмий тизимга солиниб тахдил этилмаган ва умумлаштирилмаган.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1993 йил 1 мартдаги “Узбекистан тарихи музейи ашёлари хакида”ги 115-сонли қарори, 1998 йил 27 июлдаги “Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида”ги қарори, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги фармонида белгиланган вазифаларни амалга оширишда ва ўзбек халқининг қадимий урф-одатлари, анъаналари ҳамда эътиқод тарихини ёритишда мазкур диссертация муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Шимолий Бактрия бронза даври аҳолисининг дафн маросимлари ва диний эътикоди билан боғлиқ тарихий жараёнларни тизимли равишда очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Шимолий Бактрия бронза даври аҳолисининг барча маданиятларига (Сополли, Бишкент, Вахш, Андроново) тегишли диний эътикод объектлари ва дафн маросимлари билан боғлиқ урф-одатлари очиб берилган;
Шимолий Бактрия бронза даври деҳқон жамоалари дафн маросимларидаги анъанавий удумлар ва уларнинг заминида рўй берган ўзгаришлар ўзбек халкига хослиги аникланган;
ўзбек халқининг дафн этиш билан боғлиқ урф-одатларининг тарихий илдизлари (кабр курилмаси) бронза даврига бориб тақалиши аникланган;
илк зардуштийлик динининг шакллана бориш жараёни ва унга хос табиатнинг тўрт унсурини илоҳийлаштириш сўнгги бронза даврида ўтрок деҳқончилик маданияти жамоаларида юз берганлиги аникланган;
Жарқўтон ибодатхонаси мисолида илк зардуштийлик дини ва ўзбек давлатчилигининг тарихий илдизлари бронза даврига бориб такалиши очиб берилган.
Шимолий Бактрия бронза даври ўтроқ ва чорвадор жамоаларининг дафн маросимлари ва диний эътикоди билан боглик материаллар яхлит бир илмий тизимга солиниб умумлаштирилган.
Хулоса
Тадқиқотни ўрганиш жараёнида мавзуга оид адабиётларни тахдил этиш ва тўпланган археологик материалларни янгича қарашлар асосида ўрганиш натижасида қуйидаги хулосаларга келинди:
Шимолий Бактриянинг ҳудудий таркибини ташкил этган жанубий Ўзбекистон ва жанубий-ғарбий Тожикистон ўз иклим шароитига кўра, бир томонда дехкончилик, иккинчи томонда эса чорвачиликнинг ривожланишига олиб келди. Дехкон ва чорвадор жамоалар ўртасида ўзаро ижтимоий, иқтисодий ва этномаданий алоқалар ўрнатилиб, бу алоқаларнинг моддий маданиятда акс этиши Сополлитепа, Жарқўтон, Бўстон, Тегузак, Кангурттут, Тандирйўл каби ёдгорликларда якқол кўзга ташланади.
Шимолий Бактриянинг Жанубий Ўзбекистон худудларида деҳқончилик маданияти такрорий суғорма деҳқончилик асосида ривожланди. Тожикистон ҳудудида ёдгорликлар тоғ ва адирликларда жойлашганлиги сабабли, яйлов чорвачилиги ва лалмикор деҳқончилик, боғдорчилик ривож топади.
Бишкент-Вахш маданиятининг шаклланишида Ҳисор, Сополли, Дашли ва Андроново жамоалари таъсири кучли бўлганлиги илмий таҳлил этилди.
Ўтрок деҳқон жамоасида амалда бўлган қабр тузилиши, яъни «айвонли лаҳад» қабрлар ҳозирги замон ўзбек халқи қабр тузилиши учун ҳам хос бўлиб, бу дафн маросимлари билан боғлиқ урф-одатларнинг тарихий илдизлари бронза даврига бориб тақалишини кўрсатади.
Мўлали ва Бўстон босқичларида мурдани кремация қилинганлик ҳолатлари учрайди. Чорвадор кабилалар анъанавий дафн маросимлари орасида кремация қилинган қабиладошларини (кул ва куйган суяк парчаларини) тош яшикларга солиб кўмиш одати мавжуд. Бўстон VI қабристонида ҳамда Жаркўтон “шаҳристони”нинг тепа - 5 манзилгоҳидаги тош кабрлар якинида эса махсус кремация кўралари топилган. Ушбу қурилмани Андроново чорвадорларининг «крематорияси» сифатида талкин этиш мумкин.
Сополли маданияти оташпарастликдан зардуштийлик динига ўтиш даврини характерлайди. Бу жараённи кўрсатувчи муҳим омиллардан бири қабрларда аста-секин митти остадонларнинг пайдо бўлишидир;
Илк Тулхор кабристонида тош плитадан свастика белгиси мавжуд кабрлар учратилади. Бу андроноволикларнинг рамзий белгисидир. Улар (свастика) Сополли маданиятининг сўнгги босқичларига оид қабр сополларида (даштликлар сополларида) хам учрайди. Бу белгининг турли худудларда тез-тез учраши унинг заминида хаёт доимо тўхтовсиз ҳаракатда, диалектик ривожланишда, деган маънони англатганлиги тарихий ҳақиқатдир.
Сополли маданиятининг Жаркўтон боскичида вужудга келган ва кейинги босқичларда хам тўла амалда бўлган Жарқўтон ибодатхонаси, у ердан топилган ашёвий далиллар ушбу ибодатхона «илк зардуштийлик ибодатхонаси» эканлигининг ёрқин далилидир.
Сополлитепадан топилган бир ашёвий далил борки, бу кабрдан топилган мухрдир. Муҳрнинг бир томонида икки ўркачли туя, иккинчи томонида одам акси ўз ифодасини топган. Зардушт номида туя сўзининг мавжудлиги ёки Зардуштнинг Авесто ривоятларига кўра туякашлар авлодидан эканлигини инобатга олишнинг ўзи топилма қанчалар ноёблигини билдиради.
Авестошунос олима М.Бойснинг таъкидлашича53, танадан жон чикиши билан уни ёвуз кучлар эгаллайди. Ёвуз кучлар эгаллаган жасадни эса, мукаддас хисобланган ерга - тупрокқа кўмиш мумкин бўлмаган. Масалан, мархумнинг хумга, кўзага солиб дафн этишлик, жасадни этидан тозалаб кўмишлик, айрим кабрларга хумдонда пиширилмаган митти остодонларни қўшиб кўмишлик каби далиллар илк зардуштийликдан далолат берувчи омиллардир. Буларнинг барчаси Шимолий Бактрия ахолисининг диний эътиқоди ва дафн маросимларида акс этиб, улар айнан зардуштийлик динининг оддий кўринишдаги илк илдизлари бронза даври билан боғликлигини кўрсатади.
Зардуштийлик динининг шаклланиши билан боғлик махсус монументал ибодатхоналар ва оташгохдар бронза даврида кадимги дехкон жамоаларининг илк шаҳарлар таркибида қад кўтаргани, бу дин ўзбек халқи ва илк давлатчилигининг мафкуравий асосини ташкил этганлигини кўрсатмокда. Зардуштийликнинг муқаддас китоби «Авесто»да акс этган жамиятнинг ижтимоий таркиби ва рамзий белгилари бронза даври ибодатхоналарида, айнан Жарқўтон ибодатхонасида ва шу давр дафн маросимлари билан боғлиқ удумларда яккол акс этганлиги билан асосланади.
Ибодатхона вужудга келгунича ва фаолият бошлаган дастлабки кезларда хам ахолининг оилавий ва жамоавий саждагоҳ масканлари ўз ўрнини йўқотмаган. Бошқарувнинг шаҳар-давлат даражасига кўтарилган даврига келганда, марказий монументал ибодатхонанинг пайдо бўлиши юз беради. Демак, оилавий саждагоҳларда катта патриархал оила ва унинг аъзолари билан ўтказиладиган диний маросимлар бажариб келинган бўлса, марказий ибодатхонада бутун шаҳар ахолисининг диний маросим ва байрамлари ўтказилган. Демак, илк зардуштийлик илк давлатчилигимизнинг бошқарувида фаол қатнашган.
Ўзбек давлатчилигининг илк босқичларида дастлаб, жамоанинг бошқарув тизимида диний - илоҳий кудрат катта нуфузга эга бўлганлиги туфайли, махкамачилик ишлари шахар бош ибодатхонаси кошида мужассамлашган. Жамиятни бошқариш хам ибодатхона билан боғлиқ бўлган. Жаркўтон ибодатхонасининг асосида монументал иншоотнинг пайдо бўлиши, Ўзбекистон ҳудудида давлатчилик асослари бронза давридан шаклланганлигини илмий асослайди. Ушбу монументал иншоот Сурхон-Шеробод воҳаси доирасидаги йирик воҳа давлатчилигининг диний бошқарув маркази бўлганлигидан гувоҳлик беради.
Олиб борилган тадкиқот натижасида юзага келган фикр-мулоҳазалар қуйидаги таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқиш имконини берди:
1. Тарихий илдизлари бронза даврига бориб тақалувчи айвонли лаҳад қабр курилмаларини бугунги кунда хам давом этиши максадга мувофикдир.
2. Бронза даври дафн маросимлари, диний эътикод сохасида олиб борилаётган тадкикотларни чуқурлаштириш мақсадида тарих, археология, диншунослик, этнология, антропология, социология каби фанлар доирасида фанлараро илмий ишланмаларни кўпайтириш муҳимдир.
3. Бронза даври аҳолисининг урф-одатлари, диний қарашлари тарихининг бугунги кунгача етиб келган излари, кўринишлари мавжудки, уларни ўзаро боғлиқликда Ўзбекистоннинг хар бир вилояти мисолида тадқикот ишларини олиб бориш максадга мувофикдир.