ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1765
MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNI JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISH
Jakbarova Durdona Abdusamad qizi
Fargʻona Davlat universiteti Sport faoliyati fakulteti o’qituvchisi
Rustamova Maftuna
Fargʻona Davlat universiteti Sport faoliyati fakulteti 1-kurs 08-24 guruh stol tennisi
yoʻnalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572519
Annotatsiya. Mazkur maqolada maktab yoshidagi bolalarning jismoniy sifatlarini
rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Bolalarning kuch, tezlik, chaqqonlik,
bardoshlilik va moslashuvchanlik kabi asosiy jismoniy sifatlari har tomonlama tahlil qilinib,
ularni rivojlantirishning samarali usullari, pedagogik yondashuvlar, sport o‘yinlari va
texnologiyalar asosida tashkil etish yo‘llari bayon etilgan. Shuningdek, ota-onalar va
pedagoglarning hamkorligi, psixologik va ijtimoiy omillarning ahamiyati, jismoniy faollikning
bolalar sog‘lig‘i va o‘quv muvaffaqiyatiga ta’siri ilmiy asoslangan holda ko‘rib chiqilgan.
Maqola umumiy o‘rta ta’lim maktablarida jismoniy tarbiya jarayonini takomillashtirishga
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: maktab yoshidagi bolalar, jismoniy sifatlar, kuch, tezlik, chaqqonlik,
moslashuvchanlik, bardoshlilik, jismoniy tarbiya, sog‘lom turmush tarzi, sport o‘yinlari,
pedagogik yondashuv, rivojlantirish usullari.
Bugungi kunda yosh avlodni har tomonlama rivojlantirish, ayniqsa, ularning sog‘lom va
jismonan barkamol bo‘lib ulg‘ayishlarini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. Jismoniy tarbiya va sport orqali maktab yoshidagi bolalarni sog‘lomlashtirish,
ularning harakat faoliyatini yaxshilash va asosiy jismoniy sifatlarini rivojlantirish pedagogik
jarayonning ajralmas qismidir. Maktab yoshidagi bolalarda jismoniy sifatlarni shakllantirish
ularning
sog‘lom
o‘sishini,
harakat
koordinatsiyasini,
diqqat-e’tiborini,
ijtimoiy
moslashuvchanligini va o‘quv faoliyatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Aynan shu yoshda bola
organizmi faol rivojlanish bosqichida bo‘lganligi sababli, bu davrda to‘g‘ri yondashuv bilan
jismoniy mashqlarni tashkil qilish katta ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada maktab yoshidagi bolalarning jismoniy sifatlarini aniqlash, ularni
rivojlantirish usullari, ta’lim-tarbiya jarayonida jismoniy tarbiya darslarining tutgan o‘rni, sport
o‘yinlari va texnologiyalar yordamida salomatlikni mustahkamlash yo‘llari keng yoritiladi.
Maktab yoshidagi davr – bu bolaning hayotidagi muhim bosqich bo‘lib, organizmning
jadal o‘sishi, nerv tizimining takomillashuvi va harakat ko‘nikmalarining shakllanishi bilan
ajralib turadi. Bu davr asosan 6 yoshdan 12–13 yoshgacha bo‘lgan oraliqni qamrab oladi va bu
bosqichda bolalarning jismoniy faolligi yuqori bo‘ladi.
Ushbu yoshdagi bolalar quyidagi jismoniy rivojlanish xususiyatlariga ega:
•
Suyak va mushak tizimi faol rivojlanadi. Bu davrda suyaklar tez o‘sadi, ammo hali mo‘rt
bo‘lib, yuklamalarni to‘g‘ri taqsimlash talab qilinadi.
•
Mushaklar kuchi ortadi, lekin mushak massasi hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi.
•
Koordinatsiya va muvozanat hislari rivojlanadi. Harakatlar aniqroq, ritmli va maqsadga
yo‘naltirilgan bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1766
•
Asab tizimi sezgir, ya’ni jismoniy yuklamalarga nisbatan bolalar tez charchaydi, ammo
tez tiklanadi.
•
Psixologik o‘sish ham jismoniy rivojlanish bilan chambarchas bog‘liq. O‘ziga bo‘lgan
ishonch, ijtimoiy faollik va o‘rganishga bo‘lgan motivatsiya jismoniy faollik orqali
mustahkamlanadi.
Bu yoshda bolaning to‘g‘ri jismoniy rivojlanishi uchun quyidagi omillar muhim
hisoblanadi:
•
Har kuni yetarlicha harakat faoliyati (kamida 60 daqiqa)
•
Sog‘lom ovqatlanish
•
Yaxshi uyqu rejimi
•
Muntazam jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari
•
Pedagog va ota-onalarning doimiy nazorati
Ushbu omillar maktab yoshidagi bolalarda har xil jismoniy sifatlarning rivojlanishiga
zamin yaratadi.
Jismoniy sifatlar — bu insonning harakat faoliyatidagi asosiy komponentlar bo‘lib, ular
orqali organizmning tayyorlik darajasi aniqlanadi. Pedagogik nazariyada jismoniy sifatlar
quyidagilarga bo‘linadi:
1.
Kuch – mushaklarning qarshilikni yengib o‘tish yoki qarshilik ko‘rsatish qobiliyati.
2.
Tezlik – harakatni iloji boricha qisqa vaqt ichida bajarish qobiliyati.
3.
Chaqqonlik – harakatlarni tez va aniq bajarish, yo‘nalishni o‘zgartirish qobiliyati.
4.
Moslashuvchanlik – tana bo‘g‘imlarining harakat amplitudasini kengaytirish qobiliyati.
5.
Bardoshlilik – jismoniy yuklamalarga uzoq vaqt bardosh bera olish qobiliyati.
Har bir jismoniy sifat bolaning umumiy jismoniy holatiga bevosita ta’sir qiladi. Bu
sifatlar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni birgalikda va tizimli ravishda rivojlantirish maqsadga
muvofiq hisoblanadi.
Kuch – bu mushaklarning qisqarishi natijasida yuzaga keladigan harakat energiyasidir.
Maktab yoshidagi bolalarda kuch sifatini ortiqcha yuklamalarsiz, asta-sekinlik bilan
rivojlantirish zarur.
Rivojlantirish usullari:
•
Oddiy og‘irliklarsiz bajariladigan mashqlar: o‘z tana vaznida bajariladigan mashqlar
(otish-tushish, cho‘zilish, sakrash).
•
To‘siqlardan o‘tish, og‘irliksiz tosh ko‘tarish o‘yinlari.
•
Juftlikda bajariladigan mashqlar (itargancha yurish, arqon tortish).
•
Sport o‘yinlarida faol ishtirok (futbol, voleybol, gimnastika elementlari).
Kuch mashqlari haftasiga 2–3 marta, tana harorati ko‘tarilmagan holatda bajarilishi
lozim. Har bir mashq qisqa muddatli bo‘lib, bola charchamaydi, lekin natija seziladi.
Tezlik bu harakatni iloji boricha qisqa vaqt ichida amalga oshirish qobiliyatidir. Bu sifat
ayniqsa yosh bolalarda tabiiy rivojlanadi, lekin uni maxsus mashqlar bilan yanada
takomillashtirish mumkin.
Mashq turlari:
•
Qisqa masofaga yugurish (10–30 metr).
•
Signal bo‘yicha sakrash va yugurish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1767
•
Tezlikni talab qiladigan estafeta o‘yinlari.
•
Ritmik harakatlar: masalan, “tez-asta-tez” kabi.
Tezlik mashqlari bolalarning harakatchanligini oshiradi, ularda tez fikrlash va harakat
muvofiqligi rivojlanadi. Bu mashqlar juda qisqa, ammo yuqori intensivlikda bo‘lishi kerak.
Chaqqonlik – bu harakat yo‘nalishini va turini tezda o‘zgartirish qobiliyatidir. Maktab
yoshidagi bolalar uchun chaqqonlikni rivojlantirish o‘yin orqali amalga oshiriladi.
Mashq turlari:
•
To‘siqlar orasida yugurib o‘tish.
•
To‘p bilan harakatlar (ushlab olish, uloqtirish, sakratish).
•
O‘yinlar: “quvlashmachoq”, “kim tez yashirina oladi?”, “bo‘rilar va quyonlar”.
•
Slalom yugurish, harakat yo‘nalishini tez o‘zgartirish.
Chaqqonlik harakatni muvofiqlashtirish, reaksiya tezligini oshirishga yordam beradi.
Moslashuvchanlik (harakatchanlik) – bo‘g‘imlar va mushaklarning erkin harakatlanish
qobiliyatidir. Bu sifat odatda gimnastika elementlari bilan rivojlantiriladi.
Mashq turlari:
•
Har xil cho‘zilish mashqlari.
•
Yoga elementlari (asosiy va soddalashtirilgan variantlar).
•
Qorin va orqa mushaklari uchun mashqlar.
•
Ko‘proq bo‘g‘im harakatini talab qiladigan o‘yinlar.
Moslashuvchanlik skelet-mushak tizimi salomatligini saqlash, holsizlik va jarohatlardan
himoyalanish uchun muhim hisoblanadi.
Bardoshlilik – bu jismoniy faoliyatni uzoq vaqt davomida samarali bajarish qobiliyatidir.
Bu sifat bolalarda yurak-qon tomir tizimining mustahkamlanishiga xizmat qiladi.
Mashq turlari:
•
Uzoq masofaga o‘rtacha sur’atda yugurish (300–600 m).
•
Veloergometr mashqlari yoki velosiped minish.
•
Davomiyligi 10–15 daqiqalik jismoniy o‘yinlar.
•
Harakatli estafeta va marsh yurish mashqlari.
Bardoshlilik mashqlari bolalarni charchoqka bardoshliroq qiladi, nafas olish va yurak
urish ritmini barqarorlashtiradi.
REFERENCES
1.
Xasanboeva, N. R. (2019). Jismoniy tarbiya va sport pedagogikasi. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
To‘xtasinov, B. T. (2021). Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Toshkent: “Fan va
texnologiya” nashriyoti.
3.
Mahmudov, A. va boshqalar. (2020). Maktabda jismoniy tarbiya darslarini tashkil etish
usullari. Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti.
4.
Хайрутдинов, Р. М. (2018). Теория и методика физического воспитания детей
школьного возраста. Москва: Академия.
5.
Назаров, Б. Б. (2022). Bola va sport: yoshga xos jismoniy mashg‘ulotlar. Buxoro: Ilm
Ziyo.
