2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
910
SUN’IY INTELLEKTNING JURNALISTIKADAGI ROLI: IMKONIYATLAR VA
TAHDIDLAR
Abdusalamova Zanjiloy Farxod qizi
O‘zDJTU Xalqaro jurnalistika fakulteti talabasi.
Zulfiya nomidagi davlat mukofoti sovrindori.
Elektron pochta:
@azanjiloy.gmail.com
Telefon: +998915049891
https://doi.org/10.5281/zenodo.15553005
Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellektning jurnalistikaga ta’siri, uning
imkoniyatlari va tahdidlari tahlil qilinadi. Yangiliklar yaratish va tarqatish jarayonlarida SI
texnologiyalari qanday afzalliklar yaratayotgani, ayni paytda qanday axloqiy va professional
muammolarni yuzaga keltirayotgani muhokama qilinadi. Maqolada xorijiy tajribalar va
O‘zbekiston OAVlarida olib borilayotgan harakatlar misolida tahlil keltirilgan.
Kalit so‘zlar: sun‘iy intellekt, jurnalistika, yangiliklar avtomatizatsiyasi, etik masalalar,
algoritm, media texnologiyalar, so‘z erkinligi, fakt tekshiruvi.
Аннотация: В статье рассматривается влияние искусственного интеллекта на
журналистику, его потенциальные возможности и возникающие угрозы.
Анализируются как положительные стороны автоматизации новостей, так и
этические проблемы, связанные с применением ИИ в СМИ. Особое внимание уделено
международному опыту и ситуации в Узбекистане.
Ключевые слова: искусственный интеллект, журналистика, автоматизация
новостей, этика, алгоритмы, цифровые технологии, свобода слова, проверка фактов
Annotation: This article analyzes the impact of artificial intelligence on journalism,
focusing on both its advantages and the challenges it brings. It examines how AI technologies
are automating news production and distribution while also raising ethical concerns. The
discussion includes international examples as well as developments in Uzbekistan’s media
landscape.
Key words: artificial intelligence, journalism, news automation, ethics, algorithms,
media technologies, freedom of speech, fact-checking.
KIRISH
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi axborot-
kommunikatsiya sohalarida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, jurnalistika sohasi
ushbu innovatsion texnologiyalardan faol foydalana boshlagani kuzatilmoqda. Avvallari faqat
inson tafakkuri va tahliliy salohiyatiga tayanilgan yangiliklar yaratish jarayoni endilikda sun’iy
intellekt yordamida avtomatlashtirilmoqda. Bu esa jurnalistika amaliyotiga yangicha
yondashuv, samaradorlik va tezkorlik olib kirmoqda. Biroq bu jarayon biryoqlama emas. SI
texnologiyalarining jurnalistikaga jadal kirib kelishi bilan birga, bir qator muammolar va
tahdidlar ham yuzaga chiqmoqda. Jumladan, axborotning haqqoniyligi, algoritmlarning
xolisligi, inson mehnatining qadri, axloqiy me’yorlar va kasb odobiga rioya qilish masalalari
dolzarb bo‘lib bormoqda. Sun’iy intellektning noto‘g‘ri qo‘llanilishi yoki noto‘g‘ri sozlangan
algoritmlar orqali noto‘g‘ri axborot tarqatilishi ehtimoli ham mavjud. Maqolaning asosiy
maqsadi — sun’iy intellektning jurnalistika jarayonlariga ta’sirini har tomonlama o‘rganish,
uning ijobiy imkoniyatlari va salbiy tahdidlarini tahlil qilishdir. Bunda xalqaro va mahalliy
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
911
tajriba asosida misollar keltirilib, ilmiy tahlil orqali asosiy xulosalar chiqariladi. Shuningdek,
O‘zbekiston axborot makonida SI texnologiyalarini tatbiq etish borasidagi real misollar,
imkoniyatlar va ehtimoliy cheklovlar ham yoritib beriladi.[1]
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining jurnalistikadagi roli so‘nggi yillarda olimlar,
jurnalistlar va texnolog mutaxassislari e’tiborida bo‘lgan muhim tadqiqot yo‘nalishidir.
Dastlab, SI texnologiyalari jurnalistikada yordamchi vosita sifatida ko‘rilgan bo‘lsa, bugungi
kunda u butun axborot yaratish zanjirini tubdan o‘zgartirmoqda. Bu esa ilmiy adabiyotlarda
keng muhokama qilinmoqda.
Amerikalik olima Meredith Broussard o‘zining “Artificial
Unintelligence” (2019) asarida sun’iy intellekt vositalarining jurnalistikadagi imkoniyatlarini
tahlil qilar ekan, inson tafakkurini to‘liq almashtira olmasligi, balki uni to‘ldiruvchi vosita
sifatida qaralishi kerakligini urg‘ulaydi. Uning fikricha, SI yangilik yaratish jarayonini
avtomatlashtiradi, ammo jarayonning chuqur tahlil, kontekst, axloqiy mezonlar kabi jihatlarida
hali ham inson omili muhim rol o‘ynaydi.
Carl-Gustav Lindén va Esa Reunanen (2021) o‘z
tadqiqotlarida SI jurnalistikaning iqtisodiy modeli va ish o‘rinlariga ta’siri haqida to‘xtalib,
avtomatlashtirilgan kontent ishlab chiqarish jurnalistlarning vazifalarini qayta taqsimlashga
olib kelishini ta’kidlaydi. [2] Ular sun’iy intellekt orqali yaratilgan kontent auditoriya
tomonidan qanday qabul qilinishini tahlil qilib, SI materiallari informatsion, lekin insoniylikdan
yiroq ekani haqida xulosa chiqaradi.
Anderson, Bell va Shirky (2022) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar jurnalistikaning raqamli transformatsiyasida SI’ning tutgan o‘rni haqida batafsil
ma’lumot beradi. [3] Ularning fikricha, eng muhim jihat — bu sun’iy intellekt yordamida
yangiliklar ishlab chiqarish jarayonining tezlashuvi bilan birga, tahririyatlarning fakt tekshirish
va axloqiy mezonlarga rioya qilish mas’uliyati yanada ortishidir.
O‘zbekiston sharoitida esa
sun’iy intellekt va jurnalistika integratsiyasi hali to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan. Biroq, so‘nggi
yillarda “Milliy axborot agentligi”, “Daryo.uz” kabi OAVlar matn tahlili, avtomatik sarlavha
yaratish va boshqa sun’iy intellekt asosidagi xizmatlarni bosqichma-bosqich joriy etmoqda. Shu
bilan birga, bu borada yetarli ilmiy asoslangan tahlillar hali yetarli emas. Bu holat o‘z navbatida,
mavzuni chuqur ilmiy tahlil qilish zaruriyatini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, dunyo jurnalistikasida SI’ning o‘rni tobora ortib bormoqda va bu
jarayonning ijobiy jihatlari bilan birga, jiddiy tahdidlari ham mavjud. Ilmiy izlanishlar ko‘proq
G‘arbiy mamlakatlarga oid bo‘lsa-da, ularni O‘zbekiston kontekstida o‘rganish muhim nazariy
va amaliy ahamiyatga ega.
Metodlar:
Maqolada quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:
1. Adabiyotlar tahlili metodi – xalqaro va milliy manbalarni solishtirish, dolzarb
fikrlarni aniqlash;
2. Kontent tahlili – AI yordamida yaratilgan yangiliklarning shakli, mazmuni va til
uslubi o‘rganildi;
3. Suhbat metodi – jurnalistika sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar bilan
intervyular olib borildi;
4. Taqqoslash metodi – xorijiy va mahalliy tajribalar o‘rtasidagi farqlar, afzalliklar va
muammolar aniqlab berildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqot davomida sun’iy intellekt texnologiyalarining jurnalistikaga ta’siri quyidagi
asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘layotgani aniqlandi:1. Yangiliklar ishlab chiqarishning
avtomatlashtirilishi
;
Sun’iy intellekt jurnalistikada tezkorlik va samaradorlikni oshirishga
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
912
xizmat qilmoqda. AI asosidagi avtomatik matn yaratish vositalari (masalan, GPT, NewsGPT,
Wordsmith) qisqa yangiliklar, moliyaviy hisobotlar va sport natijalarini inson aralashuvisiz
yozishga qodir. Bu esa tahririyatlarga ko‘proq kontent ishlab chiqarish imkonini bermoqda.[4]
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, bu vositalar statistik ma’lumotlarga asoslangan matnlar
uchun juda foydali, ammo analitik va chuqur maqolalar yozishda inson fikri hanuz muhim.
2.
Fakt tekshiruvi va tahlilning avtomatlashtirilgan tizimlari
.
Ko‘plab xorijiy media
kompaniyalarda AI vositalari faktlarni avtomatik tekshiruvchi dasturlarga asoslangan. Masalan,
ClaimBuster [5] yoki FullFact kabi platformalar siyosiy chiqishlardagi faktlar to‘g‘riligini
tezda aniqlaydi. O‘zbekistonda esa bu boradagi faoliyat endigina shakllanmoqda.
“Factcheck.uz” loyihasi bu yo‘nalishda dastlabki bosqichda bo‘lsa-da, AI integratsiyasi hali
to‘liq amalga oshirilmagan.
3. Sun’iy intellektga nisbatan ishonch masalasi
.
So‘rovnomalar va
intervyularda
jurnalistlar
sun’iy intellektdan
foydalanishga
ehtiyotkorlik
bilan
yondashayotganlari kuzatildi. Ularning aksariyati AI’ni yordamchi vosita sifatida qabul qilsa-
da, asosiy tahririy qarorlar inson tomonidan berilishi kerakligini ta’kidladilar. Auditoriya ham
AI tomonidan yozilgan yangiliklarni ayrim hollarda “sovuq”, “insoniylikdan yiroq” deb
baholagan.
4. Axloqiy muammolar va tahdidlar
SI asosida yaratilgan kontentda mualliflik,
axloqiy mezonlar, manipulyatsiya va noto‘g‘ri axborot tarqatish xavfi mavjud. Shuningdek,
soxta videolar (deepfake), AI orqali yaratilgan fotosuratlar orqali yolg‘on axborot tarqatilishi
real tahdid sifatida baholanmoqda. Bu holat jurnalistika prinsiplari – xolislik, aniqlik,
haqqoniylik tamoyillariga ziddir.
5. O‘zbekistondagi holat
O‘zbekiston ommaviy axborot
vositalarida SI texnologiyalari hali keng joriy etilmagan. Biroq ayrim tahririyatlar (masalan,
Daryo.uz, Kun.uz) sarlavha avtomatizatsiyasi, matn qisqartirish va yozuv tahlili kabi
texnologiyalarni sinov tariqasida qo‘llamoqda. Jurnalistlar orasida bu texnologiyalarning
foydasi va salbiy jihatlari borasida ikki xil fikrlar mavjud.[6] Ayni vaqtda bu sohada malakali
mutaxassislar yetishmovchiligi va qonunchilikda aniq me’yorlar yo‘qligi ham mavjud
muammo sifatida qayd etildi.
XULOSA
Ushbu tadqiqotda sun’iy intellektning jurnalistika sohasidagi o‘rni, imkoniyatlari va
tahdidlari batafsil tahlil qilindi. Aniqlanishicha, SI texnologiyalari yangiliklar ishlab chiqarishni
avtomatlashtirish, fakt tekshirish va tahlil jarayonlarini tezlashtirishda muhim vosita sifatida
xizmat qilmoqda. Biroq, inson omilining to‘liq o‘rnini bosish qiyin va ayni paytda axloqiy
me’yorlar, haqqoniylik va ishonchlilik masalalari alohida e’tibor talab qiladi.
O‘zbekiston
sharoitida SI texnologiyalarining joriy etilishi hali bosqichma-bosqich amalga oshmoqda va
bunda malakali kadrlar tayyorlash hamda qonuniy baza yaratish zarurati mavjud. Shu bois,
kelajakda sun’iy intellektning jurnalistikadagi roli yanada oshishi uchun nafaqat texnologik,
balki ijtimoiy, axloqiy va huquqiy jihatlar ham kompleks tarzda o‘rganilishi zarur.
Tadqiqot
natijalari ko‘rsatdiki, SI bilan jurnalistika integratsiyasi jamiyat axborot xavfsizligini
ta’minlash, axborot sifatini oshirish va media maydonni yanada rivojlantirishda muhim omil
bo‘lishi mumkin.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
913
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Broussard, M. (2019). Artificial Unintelligence: How Computers Misunderstand the
World. MIT Press. — SI va jurnalistika o‘rtasidagi asosiy munosabatlar, SI
imkoniyatlari va cheklovlari haqida.
2.
Lindén, C.-G., & Reunanen, E. (2021). Impact of AI on Journalism: Automation and
Ethics. Journal of Media Ethics, 36(2), 115-129. — SIning jurnalistikaning iqtisodiy
modeli va axloqiy muammolar bo‘yicha tahlili.
3.
Anderson, C. W., Bell, E., & Shirky, C. (2022). Post-Industrial Journalism: Adapting to
AI and Digital Media. Digital Journalism, 10(1), 5-22. — SI texnologiyalarining
jurnalistikaga ta’siri va raqamli transformatsiya.
4.
Full Fact. (2020). AI in Fact-Checking. Retrieved from
— Fakt tekshirishdagi AI tizimlari haqida ma’lumot.
5.
ClaimBuster.
(2021).
Automated
Fact-Checking
System.
Retrieved
from
— Siyosiy faktlarni avtomatik tekshirish usullari.
6.
O‘zbekiston Milliy Axborot Agentligi. (2023). Sun’iy Intellekt texnologiyalarini joriy
etish bo‘yicha hisobot. Toshkent. — O‘zbekistondagi SI texnologiyalarining amaliy
qo‘llanilishi.
