2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
917
IJTIMOIY HIMOYA TIZIMI VA ULARNING TURLARI
Pozilova Kamola Xabibulla qizi
Fargʻona yuridik texnikumi Davlat-huquq faoliyati ta`limy o‘nalishi 39/23- guruh oʻquvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15569780
Annotatsiya. Mazkur tezisda ijtimoiy himoya tizimining mazmuni, asosiy vazifalari va
turlari keng yoritilgan. Ijtimoiy himoya tizimi — aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini qo‘llab-
quvvatlash, ularning yashash sharoitlarini yaxshilash, ijtimoiy tenglik va barqarorlikni
ta’minlashga qaratilgan muhim tizim sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada davlat tomonidan
ko‘rsatiladigan yordam, ijtimoiy sug‘urta, ijtimoiy xizmatlar, favqulodda yordam va faol
himoya choralari kabi turlar alohida tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy ijtimoiy siyosatda
raqamlashtirish va tizimning samaradorligini oshirish bilan bog‘liq dolzarb masalalarga ham
e’tibor qaratiladi. Ushbu material ijtimoiy soha, ijtimoiy siyosat va davlat boshqaruvi
sohalarida tahsil olayotgan talabalar, tadqiqotchilar hamda sohaga qiziquvchilar uchun
foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Ijtimoiy himoya, ijtimoiy yordam, ijtimoiy sug‘urta, kam ta’minlangan
aholi, nogironlar huquqlari, pensiya tizimi, ijtimoiy xizmatlar, davlat yordami, favqulodda
yordam, kambag‘allikni kamaytirish, mehnat bozori, faol ijtimoiy siyosat, inson huquqlari,
ijtimoiy xavfsizlik, aholi farovonligi.
SOCIAL PROTECTION SYSTEM AND ITS TYPES
Abstract. This article provides a comprehensive overview of the content, main tasks and
types of the social protection system. The social protection system is considered as an important
system aimed at supporting socially vulnerable groups of the population, improving their living
conditions, ensuring social equality and stability. The article separately analyzes such types of
assistance provided by the state, as social insurance, social services, emergency assistance and
active protection measures. Attention is also paid to current issues related to digitization and
increasing the efficiency of the system in modern social policy. This material may be useful for
students studying in the social sphere, social policy and public administration, researchers and
those interested in the field.
Keywords: Social protection, social assistance, social insurance, low-income
population, rights of the disabled, pension system, social services, state assistance, emergency
assistance, poverty reduction, labor market, active social policy, human rights, social security,
population welfare.
Kirish.
Bugungi kunda har qanday rivojlangan yoki rivojlanayotgan davlatning ijtimoiy
siyosatida ijtimoiy himoya tizimi muhim o‘rin tutadi. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan
jamiyatda ayrim ijtimoiy guruhlar – nogironlar, keksa fuqarolar, ishsizlar, kam ta’minlanganlar,
yolg‘iz onalar va bolalar – hayotiy ehtiyojlarini o‘z mustaqil daromadlari bilan to‘liq ta'minlay
olmaydilar. Shuning uchun davlat tomonidan bu toifadagi fuqarolarni qo‘llab-quvvatlash,
ularning minimal yashash darajasini kafolatlash, inson huquqlari va ijtimoiy adolatni ta’minlash
maqsadida ijtimoiy himoya tizimi tashkil etiladi.
Ijtimoiy himoya – bu fuqarolarning ijtimoiy xavfsizligini, ularning turmush sifatini va
barqarorligini ta'minlovchi chora-tadbirlar, mexanizmlar va institutlar majmuasidir.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
918
U davlat, nodavlat tashkilotlar va jamiyat tomonidan tashkil etiladi va moliyaviy,
huquqiy hamda tashkiliy vositalar orqali amalga oshiriladi.
Adabiyotlar tahlili va muhokama.
Ijtimoiy himoya tizimining asosiy maqsad va vazifalari
Ijtimoiy himoya tizimi quyidagi asosiy maqsad va vazifalarni bajaradi:
- Aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash;
- Nogironlar, keksa yoshdagi fuqarolar, yolg‘iz onalar va bolalarga ijtimoiy yordam
ko‘rsatish;
- Kambag‘allik va ijtimoiy chetlab qolishni kamaytirish. Daromadi yetarli bo‘lmagan
oilalarga moddiy yordam ko‘rsatish orqali ularni jamiyatga integratsiyalash;
- Favqulodda holatlarda himoya qilish. Pandemiya, tabiiy ofatlar, iqtisodiy inqiroz
paytida aholining zarar ko‘rgan qatlamlarini tezkor ravishda qo‘llab-quvvatlash;
- Mehnatga layoqatli aholining bandligini ta’minlash. Ishtirokchilarni qayta tayyorlash,
malakasini oshirish va mehnat bozoriga moslashtirish orqali ularni ish bilan ta’minlash;
- Inson huquqlarini kafolatlash. Har bir fuqaroning munosib yashash, tibbiy yordam
olish, ta’lim va ijtimoiy xizmatlardan foydalanish huquqini ta’minlash.
Ijtimoiy himoya tizimi turlari
Ijtimoiy himoya tizimi o‘z funksiyalariga qarab quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
1. Davlat ijtimoiy yordami
Davlat byudjeti hisobidan aholining ehtiyojmand qatlamlariga ko‘rsatiladigan yordam
turidir. Bu yordam quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:
-
Moddiy yordam (kam ta’minlangan oilalarga beriladigan pul mablag‘lari);
-
Ovqatlanish, kiyim-kechak, energiya xarajatlari uchun subsidiyalar;
-
Kommunal to‘lovlar uchun imtiyozlar;
-
Ijtimoiy nafaqalar (yolg‘iz onalar, yetim bolalar, nogironlar uchun).
2. Ijtimoiy sug‘urta
Bu tizim majburiy va ixtiyoriy asosda tashkil etilishi mumkin. Sug‘urta asosida
fuqarolar quyidagi holatlarda himoya qilinadi:
-
Mehnatga layoqatsizlik (kasallik, homiladorlik, tug‘ish);
-
Pensiya yoshiga yetganlik;
-
Nogironlik holatlari;
-
Ishsizlik;
-
Mehnatga oid baxtsiz hodisalar.
Majburiy ijtimoiy sug‘urta – ish beruvchi va xodim tomonidan to‘lanadigan sug‘urta
badallari asosida ishlaydi.
Ixtiyoriy ijtimoiy sug‘urta – fuqarolar o‘z istagiga ko‘ra xususiy kompaniyalar orqali
ijtimoiy xavflardan sug‘urtalanadi.
3. Ijtimoiy xizmatlar
Ijtimoiy xizmatlar – aholining muayyan ehtiyojlariga yo‘naltirilgan gumanitar yordam
shaklidir. Bu xizmatlar quyidagilardan iborat:
-
Uyda parvarish qilish (yolg‘iz yoki harakatsiz fuqarolar uchun);
-
Reabilitatsiya va psixologik yordam;
-
Muassasalarda xizmat ko‘rsatish (keksalar uylari, nogironlar markazlari);
-
Bolalar uchun tarbiya va rivojlantirish markazlari.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
919
4. Favqulodda yordam
Bu yordam tabiiy ofatlar, urushlar, epidemiya yoki boshqa falokatlar vaqtida aholiga
tezkor ko‘rsatiladi. U davlat zaxiralari yoki xalqaro tashkilotlar tomonidan moliyalashtiriladi.
Misol uchun, COVID-19 pandemiyasi paytida ishsiz qolgan fuqarolarga ajratilgan
yordamlar bunga misol bo‘ladi.
5. Faol ijtimoiy himoya choralari
Bu chora-tadbirlar fuqarolarning o‘z mehnati orqali hayotini yaxshilash imkoniyatlarini
yaratishga qaratilgan bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
-
Kasb-hunar o‘rgatish va qayta tayyorlash kurslari;
-
Mehnat bozoriga integratsiya dasturlariIsh o‘rinlari yaratish siyosati;
-
Imtiyozli kreditlar va kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash.
1
Zamonaviy yondashuvlar va muammolar
Bugungi kunda ijtimoiy himoya tizimini samarali yuritish uchun raqamlashtirish,
ma’lumotlar bazalarini yagona tizimda birlashtirish, sun’iy intellekt asosida ehtiyojmandlarni
aniqlash va resurslarni optimallashtirish kabi zamonaviy yondashuvlar muhim ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, tizimda ayrim muammolar ham mavjud:
-
Mablag‘larning yetishmasligi;
-
Noto‘g‘ri maqsadli guruhlarni tanlash;
-
Yordamlarning sust va kechikkan ko‘rinishda yetkazilishi;
-
Nizom va qonunlarning yangilanmasligi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy himoya tizimi har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy
barqarorligini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tizim fuqarolarning ijtimoiy
xavfsizligini ta’minlab, zaif qatlamlarning hayot sifatini yaxshilash, ularni kambag‘allikdan
chiqarish va jamiyatga integratsiyalashga xizmat qiladi. Davlat tomonidan ko‘rsatiladigan
yordam, ijtimoiy sug‘urta, ijtimoiy xizmatlar va favqulodda yordam kabi turlar orqali aholining
turli ehtiyojlari qamrab olinadi.
Zamonaviy sharoitda ijtimoiy himoya tizimini samarali tashkil etish uchun
raqamlashtirish, manzilli yordam, shaffoflik va ehtiyojmandlik mezonlarining aniq belgilanishi
muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, aholining ijtimoiy faolligini oshirish va mehnat
bozoriga moslashishini ta'minlash orqali faol ijtimoiy siyosat yuritilishi lozim.
Kelajakda ushbu tizimni yanada takomillashtirish, aholining keng qatlamlarini qamrab
olish va ularning hayot sifatini oshirish orqali ijtimoiy adolat va barqaror taraqqiyotga erishish
mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
2.
“Aholini ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. – 2021-
yil, 29-dekabr.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 1-martdagi PF–81-son Farmoni
“Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida”.
1
Xo‘jayev, Sh. va boshqalar. Ijtimoiy himoya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
920
4.
Xo‘jayev, Sh. va boshqalar. Ijtimoiy himoya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
5.
Karimov, I.A. O‘zbekiston – kelajagi buyuk davlat. – Toshkent: O‘zbekiston, 1999.
6.
G‘aniyev, B. Ijtimoiy soha iqtisodiyoti. – Toshkent: Moliya, 2018.
7.
International Labour Organization (ILO). World Social Protection Report 2021–2022:
Social protection at the crossroads – in pursuit of a better future. – Geneva: ILO, 2022.
8.
United Nations Development Programme (UNDP). Human Development Report
2023/24. – New York: UNDP, 2023.
9.
Mishra, R. The Welfare State in Capitalist Society: Policies of Retrenchment and
Maintenance in Europe, North America and Australia. – London: Harvester Wheatsheaf,
1990.
10.
Barr, N. The Economics of the Welfare State. – Oxford: Oxford University Press, 2020.
