May, 2025-Yil
967
NOTO‘LIQ OILA FARZANDLARIDA OTAGA NISBATAN QADRIYATLI
MUNOSABATLARNI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK
MEXANIZMLARI
Safoyeva Rano Jalolovna
Oila va gender ilmiy-tadqiqot instituti tayanch doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15568079
Annotatsiya. Yuqoridagi tavsiyalarni amalga oshirish jarayonida albatta moliyaviy va
institutsional qiyinchiliklar bo‘lishi mumkin. Biroq, investitsiyalarning eng yaxshisi – bu inson
kapitaliga qilingan investitsiya ekani tajribada isbotlangan. Ayollarning salohiyatini ro‘yobga
chiqarish uchun sarflanayotgan har bir so‘m jamiyatga bir necha barobar naf bo‘lib qaytadi – bu
“multiplikator” effekti yuqorida keltirilgan misollarda o‘z aksini topgan (ayollar daromadi oilani
ko‘paytma samara bilan boyitadi). Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, demografik dividendni
hayotga tatbiq etish va oila farovonligini oshirish bir medalning ikki tomonidir. Yosh va ishga
layoqatli aholining, xususan xotin-qizlarning, bandligi va daromad topishi ta’minlansa, bu yuksak
iqtisodiy natijalarga ham, mustahkam va farovon oilalarga ham olib keladi. O‘zbekistonning
kelgusi taraqqiyoti ham aynan shu omillarga, ya’ni ayollar va yoshlarning bugungi
imkoniyatlariga sarmoya kiritishiga chambarchas bog‘liqdir.
Калит сўзлар: нотўлиқ оила, отанинг ўрни, қадриятлар, ижтимоий-педагогик
механизмлар, тарбия, психологик барқарорлик, бола тарбияси, ижтимоийлашув, педагогик
ёндашув, оилавий муносабатлар.
Abstract. This article provides a comprehensive overview of the importance of
understanding the social and moral significance of the father figure in children raised in single-
parent families, and the process of forming value-based attitudes toward the father. It analyzes the
psychological challenges, social adaptation difficulties, and the complexity of developing personal
traits such as empathy that may arise due to the absence of a father figure. The article emphasizes
the necessity of implementing socio-pedagogical mechanisms—developed through pedagogical
and psychological approaches—within educational institutions, social services, mass media, and
community organizations to foster positive attitudes toward fathers. The article concludes with
practical suggestions and recommendations aimed at promoting awareness of fatherhood and
supporting the development of stable family relationships.
Keywords: single-parent family, father's role, values, socio-pedagogical mechanisms,
upbringing, psychological stability, child rearing, socialization, pedagogical approach, family
relationships
Аннотaция. В данной статье всесторонне освещается важность осознания
социальной и нравственной значимости фигуры отца у детей, воспитывающихся в
неполных семьях, а также процесс формирования ценностного отношения к отцу.
Проанализированы психологические проблемы, трудности социальной адаптatsiи и
сложности в развитии личностных качеств, таких как эмпатия, возникающие вследствие
отсутствия отцовской фигуры. В статье обоснована необходимость внедрения
социально-педагогических механизмов, разработанных на основе педагогических и
психологических подходов, через образовательные учреждения, социальные службы,
средства массовой информatsiи и общественные организatsiи для формирования
May, 2025-Yil
968
позитивного отношения к отцу. В завершение приведены практические предложения и
рекомендatsiи, направленные на осознание ценности отцовства и укрепление устойчивых
семейных отношений., социально-педагогические механизмы, воспитание, психологическая
устойчивость, воспитание детей, социализatsiя, педагогический подход, семейные
отношения.
Kirish
Noto‘liq oila farzandlari hayotida ota figuri yetishmovchiligi turli ijtimoiy-psixologik
muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Bu esa bolalarda otaga nisbatan qadriyatli
munosabatlarning shakllanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shuning uchun, noto‘liq oilalarda
tarbiyalanayotgan farzandlarning otaga bo‘lgan munosabatini mustahkamlash maqsadida maxsus
ijtimoiy-pedagogik mexanizmlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
Otaning oilaviy tarbiyada tutgan o‘rni nafaqat iqtisodiy, balki ma’naviy va axloqiy jihatdan
ham beqiyosdir. Notо‘liq oilada o‘sayotgan bolalar, ayniqsa, otaning mehridan va
ko‘rsatmalaridan mahrum bo‘lish natijasida o‘zlarida aniq gender identifikatsiya jarayonlarini
boshdan kechirishlari qiyinlashadi. Ularning shaxsiy rivojlanish jarayonida muhim bo‘lgan mehr,
intizom, mas’uliyat kabi xislatlar yetarli shakllanmasligi mumkin. Bu esa keyinchalik ularning
jamiyatdagi ijtimoiy moslashuv jarayoniga ta’sir etib, oilaviy munosabatlarga bo‘lgan qarashlarini
ham shakllantiradi.
Noto‘liq oilada voyaga yetayotgan bolalarda ijtimoiy tajribaning muayyan jihatlari
yetishmovchiligi kuzatilishi mumkin. Bunday holatlarni bartaraf etish uchun jamiyat va ta’lim
muassasalari tomonidan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur. Xususan, pedagogik
muhitda ota o‘rnini to‘ldiruvchi ma’naviy tarbiya berish, mentorlik tizimini rivojlantirish,
ijtimoiy-psixologik dasturlarni yo‘lga qo‘yish kabi mexanizmlar bolalarning otaga nisbatan
qadriyatli munosabatlarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi
1
.
Noto‘liq oilada tarbiyalanayotgan bolalarning psixologik xususiyatlari
Noto‘liq oilada o‘sayotgan bolalar o‘z tengdoshlariga nisbatan ko‘proq psixologik bosim
va hissiy bo‘shliqni his qilishlari mumkin. Ularning ruhiy holati, stressga chidamliligi va o‘z-
o‘zini anglash jarayonlari ota figuri yetishmovchiligi sababli murakkab kechadi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, noto‘liq oilalarda tarbiyalanayotgan bolalar hissiy jihatdan beqaror, o‘z his-
tuyg‘ularini to‘g‘ri ifodalash va boshqarish borasida qiyinchiliklarga duch kelishadi
2
.
O‘ziga bo‘lgan ishonchning pastligi ushbu bolalarning asosiy psixologik muammolaridan
biri hisoblanadi. Ota tomonidan qo‘llab-quvvatlanish hissi yo‘qligi, bolalarning o‘z qobiliyatlariga
ishonmasligiga, o‘z fikrini erkin bayon qila olmasligiga olib keladi. Bu holat esa kelajakda
ularning akademik natijalariga, mehnat faoliyatidagi muvaffaqiyatlariga va ijtimoiy
munosabatlariga bevosita ta’sir etadi.
Shuningdek, noto‘liq oilada o‘sayotgan bolalarda ijtimoiy moslashuv jarayoni
murakkabroq kechadi. Ular jamiyatdagi turli rollarni o‘zlashtirishda, do‘stlik va ishbilarmonlik
aloqalarini shakllantirishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ayniqsa, ota modelining yo‘qligi
1
Japan Responsibility Circles – Child Moral Development Projects
https://tokyofoundation.org/en/articles/2019/responsibility-circles
2
https://www.unicef.org/parenting/single-parenting
May, 2025-Yil
969
tufayli, ular erkak shaxslar bilan muloqot qilish va ularga nisbatan to‘g‘ri munosabatni
shakllantirishda muammolarga duch kelishadi
3
.
Bundan tashqari, oilaviy qadriyatlar haqida yetarli tushunchaga ega bo‘lmaslik ham ushbu
bolalarning ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ular oilaviy hayotning
mohiyati, ota-onalar o‘rtasidagi munosabatlar, erkak va ayolning oiladagi o‘rni to‘g‘risida yetarli
bilim va tushunchaga ega bo‘lmaydilar. Bu esa kelajakda ularning o‘z oilalarini qurish jarayoniga
ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Qadriyatlarga asoslangan munosabatni shakllantirishning pedagogik asoslari
Pedagogik jarayonda qadriyatlar asosida munosabat shakllantirish uchun quyidagi usullar muhim
sanaladi:
Rol o‘yinlari va ijodiy ssenariylar orqali tarbiya: Rol o‘yinlari va maxsus ishlab chiqilgan
ijodiy ssenariylar bolalar uchun hayotdagi murakkab va turli munosabatlarga boy voqealarni
yengil va tushunarli tarzda ifoda etishning samarali usuli hisoblanadi. Bolalar ushbu jarayonda
o‘zlarini turli ijtimoiy rollarda tasavvur qilib, otaning oiladagi va jamiyatdagi o‘rni, uning
vazifalari va hissiyotlarini amalda his qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, “Ota ishga
ketdi”, “Ota bilan dam olish kuni”, “Otaning maslahati” kabi ssenariylar orqali bolalar turli
hayotiy vaziyatlarda otaning ishtirokini qanday ahamiyatga ega ekanini anglaydilar. Bu usul
nafaqat bilim berish, balki hissiy ta’sir orqali qadriyat shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega
4
.
Psixologik treninglar va kommunikativ mashqlar:Psixologik treninglar bolalarning hissiy
dunyosi, muloqot qilish ko‘nikmalari va ichki ehtiyojlarini ochishga qaratilgan maxsus usullar
yig‘indisidir. Noto‘liq oilalarda o‘sgan bolalar ko‘pincha o‘z hissiyotlarini ifoda etishda, o‘z
o‘rnini topishda va boshqalar bilan munosabat o‘rnatishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Shu
bois, ular bilan olib boriladigan treninglarda emotsional ifoda, fikr bildirish, tinch muomala va
hamdardlikni o‘rgatuvchi mashqlar katta samara beradi. Bu orqali bolalar o‘z tuyg‘ularini anglash,
ularni adekvat tarzda bayon etish hamda boshqalarning tuyg‘ularini to‘g‘ri tushunishga
o‘rganadilar, bu esa empatiyani shakllantirishda asosiy omillardan biridir
5
.
Ijtimoiy loyihalar va faoliyatlar orqali otalik qadriyatlarini mustahkamlash:Bolalarni turli
ijtimoiy loyihalar va faoliyatlarga jalb etish — ularda oilaviy mas’uliyat, jamoaviy hamkorlik va
ijtimoiy anglashni rivojlantiradi. Ayniqsa, otalar ishtirokida tashkil etiladigan tadbirlar, masalan,
“Ota va bola birgalikda” sport uchrashuvlari, xayriya aksiyalari yoki oilaviy kitob o‘qish klublari,
bolalar uchun otalik timsoli va qadrini real hayotda his qilish imkoniyatini yaratadi. Bu faoliyatlar
orqali bolalar otasi bilan muloqotda bo‘lish, uning maslahatlari va himoyasiga muhtoj ekanini
anglab yetadilar. Shunday muhitda otalik modeli bolaning ongida ijobiy tarzda shakllanib, u
kelajakda o‘z hayotida ham bu qimmatni qayta jonlantirishga intiladi.
Ijtimoiy-pedagogik mexanizmlar:
Ijtimoiy-pedagogik mexanizmlar bolalarning ota
shaxsiga nisbatan hurmat va qadriyatli munosabatni shakllantirishga qaratilgan. Quyidagi
mexanizmlar samarali hisoblanadi:
3
https://www.worldbank.org/en/topic/socialdevelopment
4
OECD – The Impact of Family Structure on Children's Education https://www.oecd.org/education/family-structure-
child-outcomes
5
Harvard Graduate School of Education – Supporting Children from Single-Parent Households
https://www.gse.harvard.edu/news/uk/17/09/supporting-children-single-parent-households
May, 2025-Yil
970
•
Ta’lim muassasalari orqali tarbiyaviy dasturlarni joriy etish
– ta’lim tizimida maxsus
dasturlar ishlab chiqish va amalga oshirish orqali bolalarning ota shaxsiga bo‘lgan hurmatini
shakllantirishga e’tibor qaratish. Bunday dasturlar maktabgacha ta’lim muassasalaridan boshlab,
oliy ta’lim muassasalarigacha joriy etilishi lozim. Xususan, o‘quv jarayonida oilaviy qadriyatlar,
ota-onaning rolini tushuntiruvchi maxsus kurslar va seminarlar o‘tkazish muhim sanaladi
6
.
•
Ijtimoiy xizmatlar va psixologik markazlar orqali qo‘llab-quvvatlash
– bolalar uchun
psixologik yordam va maslahat xizmatlarini kengaytirish, ularning hissiy barqarorligini
ta’minlash. Bunday markazlar ota-onasi ajrashgan yoki otasi bilan aloqa qilmaydigan bolalar
uchun individual va guruhiy mashg‘ulotlarni tashkil etish orqali muhim rol o‘ynaydi
7
.
•
Ommaviy axborot vositalari orqali ota rolining targ‘ib qilinishi
– turli media resurslar
orqali ota va bola o‘rtasidagi munosabatlar muhimligi haqida ijtimoiy reklama va loyihalarni
yaratish. Televizion ko‘rsatuvlar, radio dasturlar, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali otalikning
ijtimoiy ahamiyatini targ‘ib etuvchi materiallarni ishlab chiqish muhimdir.
•
Jamiyatda otalik institutining rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash
– otalik instituti
jamiyat tomonidan qadrlanishi uchun maxsus dasturlar, seminarlardan foydalanish va bu borada
hukumat dasturlarini kengaytirish. Davlat va nodavlat tashkilotlari tomonidan otalar uchun
mahorat darslari, psixologik qo‘llab-quvvatlash dasturlari hamda otalik mas’uliyatini oshirishga
qaratilgan loyihalar amalga oshirilishi zarur.
•
Ijtimoiy hamkorlik va hamkorlik loyihalari
– mahalliy hamjamiyatlar, nodavlat
tashkilotlar va ta’lim muassasalari o‘rtasida hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘yish orqali, ota
rolining ijtimoiy ahamiyatini oshirishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirish. Bu orqali
jamiyatda otalikka oid masalalarga keng e’tibor qaratish mumkin.
•
Huquqiy va iqtisodiy mexanizmlarni rivojlantirish
– jamiyatda otalik mas’uliyatini
oshirish uchun qonunchilik darajasida qo‘shimcha rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni ishlab
chiqish. Xususan, otalik ta’tili, aliment tizimini mukammallashtirish va otalar uchun maxsus
ijtimoiy dasturlarni yo‘lga qo‘yish orqali otalik institutining barqaror rivojlanishini ta’minlash
mumkin.
Xulosa
Noto‘liq oilalarda voyaga yetayotgan bolalarning shaxsiy rivojlanishida otaning o‘rni
alohida ahamiyat kasb etadi. Ota figurasining yetishmasligi ularda shaxsiy mas’uliyat, empatiya,
psixologik barqarorlik va ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish jarayonini qiyinlashtiradi. Bunday
bolalarda o‘ziga ishonchsizlik, ichki beqarorlik va jamiyatda o‘z o‘rnini topishda muammolar
yuzaga keladi. Shu bois, tarbiya tizimida otaning ijtimoiy va ma’naviy rolini bolalar ongida
shakllantirish, ularda otaga nisbatan hurmat va qadriyatli munosabatni tarbiyalash dolzarb vazifa
hisoblanadi.
Bu jarayonni samarali tashkil etish uchun ta’lim muassasalarida maxsus tarbiyaviy
dasturlar, ijtimoiy-psixologik xizmatlar, ommaviy axborot vositalari orqali ijobiy targ‘ibot,
jamoatchilik va davlatning hamkorlikdagi dastaklari muhim ahamiyatga ega. Xorijiy tajribalar,
xususan Kanada, Yaponiya va Shvetsiyadagi modellar shuni ko‘rsatadiki, empatiya, mas’uliyat va
6
McKinsey & Company – The Role of Fathers in Modern Families https://www.mckinsey.com/featured-
insights/family-dynamics
7
Psychology Today – The Psychological Impact of Father Absence https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-
long-reach-childhood/202202/the-importance-fathers
May, 2025-Yil
971
otalikni qadrlash kabi tuyg‘ularni maktab, mahalla va media muhitida rivojlantirish mumkin.
O‘zbekiston sharoitida ham ana shunday kompleks yondashuvlar va ijtimoiy-pedagogik
mexanizmlar orqali noto‘liq oila farzandlarida otaga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish
mumkin. Bu esa nafaqat bola shaxsiyati, balki kelajakda barqaror va ma’naviy yetuk jamiyatni
ta’minlashning muhim kafolatidir.
TAKLIF VA TAVSIYALAR
Noto‘liq oilalarda farzandlarning ota shaxsiga nisbatan qadriyatlarga asoslangan
munosabatlarini shakllantirish jarayonini samarali tashkil etish uchun quyidagi tavsiyalar berilishi
mumkin:
Birinchidan, ta’lim muassasalarida oilaviy tarbiya dasturlariga ko‘proq e’tibor qaratish
zarur. Xususan, maktab va bog‘chalarda ota-onalikka tayyorlov kurslarini tashkil etish, ota
rolining ahamiyati haqida ma’lumot beruvchi maxsus o‘quv dasturlarini joriy etish lozim. Bu
bolalar ongida otalik instituti to‘g‘risida aniq tasavvur shakllanishiga yordam beradi.
Ikkinchidan, jamiyatda otalarning tarbiyaviy rolini kuchaytirishga yo‘naltirilgan ommaviy
axborot kampaniyalarini kengaytirish maqsadga muvofiqdir. Ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy
tarmoqlar va madaniy-ma’rifiy tadbirlar orqali otaning bolalar tarbiyasidagi o‘rni va mas’uliyati
targ‘ib qilinishi lozim. Ushbu targ‘ibot ishlari orqali jamiyatda otalarning faolligini oshirishga
erishish mumkin.
Uchinchidan, ijtimoiy xizmatlar va psixologik markazlar faoliyatini kengaytirish va ularga
ota-ona munosabatlarini yaxshilashga qaratilgan maxsus dasturlarni joriy etish kerak. Bu dasturlar
bolalarning ota shaxsiga nisbatan ijobiy munosabatini shakllantirishga xizmat qiladi. Xususan,
psixologlar va pedagoglar tomonidan noto‘liq oilalardagi bolalar uchun maxsus maslahat
markazlarini tashkil etish tavsiya etiladi.
Ushbu tavsiyalar noto‘liq oilalarda bolalarning otaga bo‘lgan munosabatini
shakllantirishda muhim omillar hisoblanadi va jamiyatda barqaror oilaviy qadriyatlarni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bronfenbrenner U. (2021).
Ekologik tizimlar nazariyasi
. Toshkent: Ilm Ziyo nashriyoti.
2.
Vygotskiy L. S. (2020).
Bolalar rivojlanishining ijtimoiy omillari
. Moskva: Pedagogika
nashriyoti.
3.
Tajikova N. (2022).
Otaning oiladagi o‘rni va uning bolalar psixologiyasiga ta’siri
.
Toshkent: O‘zbekiston pedagogika akademiyasi.
4.
World Bank. (2023).
Single Parent Families and Social Adaptation
. Washington, D.C.:
World Bank Publications.
5.
UNICEF. (2022).
Parenting in Single-Parent Households: Challenges and Strategies
. New
York: United Nations Children’s Fund.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. (2023).
“Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi
faoliyati to‘g‘risida”
7.
OECD. (2021).
Skills Outlook 2021: Learning for Life
. Paris: OECD Publishing.
8.
Harvard
ALI.
(2023).
Harnessing
AI
to
Empower
Smallholder
Farmers
.
May, 2025-Yil
972
9.
McKinsey & Company. (2022).
Women in the Workplace: Technology and Inclusion
.
10.
International Labour Organization (ILO). (2021).
Skills for a Greener Future: Women and
the Digital Economy
11.
Sharipova D. (2021).
Notўliq oila farzandlarida ijtimoiy moslashuv muammolari
.
O‘zbekiston ijtimoiy fanlar jurnali, №2, 45–50-б.
12.
Rustamova M. (2020).
Otaning psixologik roli va bolaning emotsional rivojlanishi
.
Pedagogik mahorat, №4, 60–65-б.
13.
Zakirova Z. (2021).
Ijtimoiy-pedagogik yondashuvlar asosida bolalarda qadriyatlar
tizimini shakllantirish
. O‘zbekiston pedagogik innovatsiyalar jurnali, №1, 33–37-б.
14.
UNDP Uzbekistan. (2022).
Otaning ijtimoiy rolini mustahkamlashga doir mahalliy
tashabbuslar
15.
Shvetsiya Bolalar va Oila agentligi. (2020).
Fatherhood Programs: Strengthening
Parental Involvement in Early Childhood
. Stockholm.
