May, 2025-Yil
973
O‘ZBEKISTON HUDUDIDA SEYSMIK FAOLLIK VA ZILZILAGA TAYYORGARLIK
DARAJASI
Turdiqulov Anvar Abdijamilovich
Samarqand viloyati Favqulodda vaziyatlar boshqarmasi,
Hayot faoliyati xavfsizligi o’qitish markazi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15568104
Annotatsiya. Ushbu bo‘limda O‘zbekiston hududida seysmik xavf va zilzilalarga
tayyorgarlik darajasi batafsil tahlil qilinadi. Aholining seysmik xavf haqida bilimlari, favqulodda
vaziyatlarda o‘zini tutish ko‘nikmalari, mashg‘ulotlar va treninglarning ahamiyati yoritiladi.
Shuningdek, tayyorgarlik sohasidagi muammolar, xususan axborot yetishmovchiligi, xavfsizlik
qoidalariga beparvolik va maxsus tayyorgarlik dasturlarining kamligi ko‘rib chiqiladi. Bo‘limda
hukumat va nodavlat tashkilotlarning seysmik xavfsizlikni oshirish borasidagi sa’y-harakatlari
ham ta’kidlanadi. Ushbu tahlil seysmik ofatlarga tayyorlikni oshirish va jamiyat xavfsizligini
ta’minlash uchun muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar: seysmik xavf, zilzila tayyorgarligi, favqulodda vaziyatlar, seysmik xavfsizlik,
aholi xabardorligi, mashg‘ulotlar va treninglar, favqulodda tayyorgarlik, hukumat siyosati,
xavfsizlik qoidalari, O‘zbekiston.
Zilzilalar – bu yer qobig‘i ichidagi kuchlanishlarning to‘planib, ma’lum bir vaqtda keskin
energiya ajralishi natijasida yuzaga keladigan tabiiy ofat bo‘lib, inson hayoti va jamiyat xavfsizligi
uchun katta tahdid hisoblanadi. O‘zbekiston geografik joylashuvi jihatidan Markaziy Osiyodagi
seysmik faolligi yuqori hududlardan birida joylashgan. Bu esa respublika aholisi, infratuzilmasi,
arxitektura va muhandislik tizimlarining zilzilalarga tayyor bo‘lish zaruratini oshiradi.
O‘zbekiston hududida bir necha bor kuchli zilzilalar ro‘y bergan bo‘lib, ularning ayrimlari
katta talafot va insoniy yo‘qotishlarga sabab bo‘lgan. Masalan, 1966-yilgi Toshkent zilzilasi
nafaqat poytaxtni, balki butun respublika miqyosidagi xavfsizlik tizimlarini tubdan qayta ko‘rib
chiqishga turtki bo‘lgan.
Mazkur maqolada O‘zbekiston hududidagi seysmik faollik darajasi, mavjud xavf-xatarlar,
tayyorgarlik choralari, rasmiy organlar faoliyati, qurilish me’yorlari, aholi ongini oshirishga
qaratilgan ishlanmalar va texnologik yondashuvlar ilmiy asosda yoritiladi.
Zilzilalar – bu yer qobig‘ida to‘plangan mexanik kuchlanishlarning birdaniga ajralib
chiqishi natijasida yuzaga keladigan yer silkinishlari bo‘lib, ularning paydo bo‘lish sabablari
asosan geologik jarayonlarga bog‘liq. Bu tabiiy hodisa quyidagi asosiy omillar tufayli yuzaga
keladi:
Yer yuzasining eng muhim xususiyatlaridan biri – uning qatlamli tuzilmasidir. Yer
po‘stlog‘i bir necha yirik va o‘nlab kichik tektonik plitalardan tashkil topgan. Bu plitalar
harakatlanib, bir-biriga uriladi, bir-birining ustiga chiqadi yoki bir-biridan uzoqlashadi.
Bu harakatlar natijasida:
Qatlamlar o‘rtasida kuchlanish to‘planadi;
Bu kuchlanish ma’lum bir vaqtda to‘satdan ajralib chiqadi;
Zilzila to‘lqinlari hosil bo‘ladi va yer qobig‘ini silkitadi.
May, 2025-Yil
974
O‘zbekistonning joylashuvi ham aynan Tienshan
va
Pomir-Oloy tog‘li sistemalari
kesishgan qismida bo‘lib, u yerda Arab, Hind va Evroosiyo plitalari bir-biriga yaqinlashadi. Bu
esa mintaqani seysmik jihatdan faollashtiruvchi omildir.
Zilzilalarning eng ko‘p uchraydigan joylari – bu fayllar zonasi, ya’ni yer po‘stlog‘idagi
yoriqlar bo‘lib, ular bo‘ylab plitalar harakatlanadi.
O‘zbekistonda:
Farg‘ona vodiysi,
Toshkent viloyati,
Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari,
Andijon–Namangan tog‘ etaklari kabi hududlarda faol geologik yoriqlar mavjud. Bu
joylarda tez-tez yoki periodik tarzda yer qimirlashi yuz beradi.
O‘zbekiston hududida faol vulqonlar mavjud emas, ammo unga yaqin joylashgan
mintaqalarda (masalan, Tog‘li Tojikiston, shimoliy Afg‘oniston) vulkanik jarayonlar va magma
harakatlari ham ba’zida yer silkinishlariga sabab bo‘lishi mumkin.
Texnologik taraqqiyot bilan birga ayrim yirik sanoat jarayonlari ham kichik magnitudali
yer silkinishlariga sabab bo‘lishi mumkin:
Gidrotexnik inshootlar (katta suv omborlari);
Shaxtachilik ishlari;
Yerosti portlashlari;
Neft va gaz konlarini eksploatatsiya qilish.
Bu kabi inson faoliyatlari zilzilani sun’iy tarzda qo‘zg‘atishi mumkin bo‘lsa-da, ular tabiiy
seysmik jarayonlarga nisbatan past xavfli hisoblanadi.
Tarixiy zilzilalar va ularning oqibatlari
O‘zbekiston hududi uzoq tarix davomida ko‘plab zilzilalarga guvoh bo‘lgan. Ushbu tabiiy
ofatlar nafaqat geografik holatga, balki iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Eng yirik tarixiy zilzilalar
1966-yil Toshkent zilzilasi
26-chi april kuni yuz bergan ushbu zilzila magnitudasi 7,5 ballga yetgan va poytaxt
Toshkent shahri deyarli vayron bo‘lgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, qurilishlarning 80 foizi
zarar ko‘rgan, minglab odamlar jarohat olgan, va qariyb 15 ming kishi uy-joysiz qolgan. Ushbu
zilzila nafaqat respublika, balki butun sobiq Ittifoq miqyosida seysmik xavfsizlikka e’tiborni
oshirdi.
1902-yil Andijon zilzilasi
Bu zilzila Farg‘ona vodiysining Andijon shahrida kuchli shikast yetkazgan, ko‘plab binolar
qulagan va odamlar halok bo‘lgan.
1885-yil Toshkent zilzilasi
Ushbu zilzila ham Toshkent shahrida katta zarar yetkazgan, ko‘plab binolar vayron
bo‘lgan.
Zilzila natijasida:
Uy-joylar vayron bo‘lib, aholi vaqtincha boshpana izlashga majbur bo‘ladi;
Infratuzilma (yo‘llar, ko‘priklar, elektr tarmoqlari) shikastlanadi;
Iqtisodiy faollik to‘xtab qoladi yoki sekinlashadi;
May, 2025-Yil
975
Psixologik ta’sir: aholi orasida qo‘rquv, stress, ruhiy tushkunlik yuzaga keladi.
Ushbu zilzilalar O‘zbekistonda seysmik xavfsizlikni oshirish, qurilish me’yorlarini
kuchaytirish va favqulodda vaziyatlarga tayyorlik tizimini joriy etish zaruratini aniq ko‘rsatdi.
Masalan, Toshkent zilzilasi so‘nggi yillarda qurilgan binolarda seysmik himoya
standartlari kuchaytirildi, favqulodda xizmatlar faoliyati takomillashtirildi.
Aholining zilzilaga tayyorgarlik darajasi, zilzilalar kabi tabiiy ofatlar oldidan
himoyalanishning eng samarali usullaridan biri — aholi va jamiyatning puxta tayyorgarligi
hisoblanadi. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi seysmik jihatdan faol hududlarda aholining zilzilaga
tayyorlik darajasi nafaqat insonlarning hayot xavfsizligini, balki mamlakat infratuzilmasining
barqarorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Ushbu bo‘limda mamlakatimizdagi
aholining seysmik xavf haqida bilim darajasi, favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik, mashg‘ulotlar
hamda yuzaga kelayotgan muammolar haqida batafsil tahlil qilinadi.
Aholining seysmik xavf haqidagi bilimlari va xabardorligi, so‘nggi o‘n yilliklarda
O‘zbekiston Respublikasi hukumati va nodavlat tashkilotlar mamlakat aholisini seysmik xavf va
favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik borasida muntazam ravishda xabardor qilish bo‘yicha faol
ish olib bormoqda. Ushbu ishlar orasida televidenie va radioeshittirishlarda maxsus dasturlar
tashkil qilish, internet va ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ibot kampaniyalari olib borish, maktab va oliy
o‘quv yurtlarida mavzuga oid ma’ruzalar o‘qish muhim o‘rin tutadi.
Bu targ‘ibot orqali aholi:
Zilzila vaqtida o‘zini qanday tutish, xavfsiz joylarga qanday harakat qilishni o‘rganadi;
Favqulodda holatlarda yordam chaqirish va birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish usullarini
biladi;
Favqulodda ehtiyot choralari uchun zarur bo‘lgan zaxiralarni (ochiq oziq-ovqat, suv, dori-
darmon va boshqalar) tayyorlashga undanadi.
Ammo bu ishlarning samaradorligi hududlarga qarab farq qiladi. Shaharlarda, ayniqsa yirik
markazlarda aholi xabardorligi yuqori bo‘lsa, qishloq joylarda, ayniqsa tog‘li va chekka
hududlarda bu daraja ancha past. Bundan tashqari, yoshlar va kam ta’minlangan qatlamlar orasida
ham seysmik xavf haqida bilim yetarli emas.
Mashg‘ulotlar va favqulodda tayyorgarlik treninglari, aholining tayyorgarlik darajasini
oshirish maqsadida mamlakat bo‘ylab turli xil mashg‘ulotlar va treninglar o‘tkaziladi. Bu
mashg‘ulotlar maktablarda, oliy o‘quv yurtlarida, davlat va xususiy tashkilotlarda muntazam
amalga oshiriladi. Ularning asosiy maqsadi — aholiga seysmik ofatlar vaqtida qanday harakat
qilish, evakuatsiya yo‘llaridan foydalanish va birinchi yordam ko‘rsatish ko‘nikmalarini
o‘rgatishdir.
Mashg‘ulotlar davomida ishtirokchilar:
Binoda zilzila paytida xavfsiz joyni aniqlash va u yerga harakat qilishni mashq qiladilar;
Evakuatsiya yo‘llari va boshpana joylarini o‘rganadilar;
Shaxsiy va oilaviy favqulodda zaxiralarni tayyorlashni o‘zlashtiradilar;
Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatish va aloqa vositalarini ishlatishni o‘rganadilar.
Bunday treninglar aholining ruhiy tayyorgarligini oshirib, favqulodda vaziyatlarda stressni
kamaytirishga yordam beradi.
Tayyorlov darajasidagi muammolar va kamchiliklar
May, 2025-Yil
976
Shu bilan birga, mamlakatning ayrim hududlarida seysmik xavfsizlik sohasidagi ishlar
yetarlicha samarali olib borilmayapti. Bu quyidagi muammolar bilan bog‘liq:
Axborot yetishmovchiligi: Chekka qishloqlarda va kam rivojlangan hududlarda aholiga
seysmik xavf haqida yetarlicha ma’lumot yetkazilmaydi. Bu esa odamlarning favqulodda
vaziyatlarda noto‘g‘ri harakat qilishiga olib keladi. Xavfsizlik qoidalariga beparvolik: Ayrim
odamlar zilzila xavfi haqida xabardor bo‘lsa-da, xavfsizlik qoidalarini jiddiy qabul qilmaydi yoki
ularga rioya qilmaydi. Bu, ayniqsa, yoshlar va kam ta’minlangan oilalar orasida ko‘proq
kuzatiladi. Maxsus tayyorgarlik yetishmasligi: Ayollar, bolalar, keksalar kabi jamiyatning nozik
qatlamlari uchun mo‘ljallangan favqulodda tayyorgarlik dasturlari kam ishlab chiqilgan yoki
yetarli darajada amalga oshirilmayapti. Tibbiy va psixologik yordam yetishmasligi: Favqulodda
vaziyatlarda zarar ko‘rganlarga birinchi tibbiy yordam va psixologik yordam ko‘rsatish tizimi
yetarli darajada rivojlanmagan.
Hukumat va nodavlat tashkilotlarning roli
O‘zbekiston hukumati aholini seysmik xavfsizlikka o‘rgatish va tayyorlash borasida keng
ko‘lamli ishlarni amalga oshirmoqda. Ularning asosiy vazifalari quyidagilar:
Xabardorlik oshirish: Milliy va hududiy miqyosda seysmik xavf va xavfsizlik bo‘yicha
targ‘ibot tadbirlarini tashkil etish; Ta’lim dasturlarini joriy etish: Maktab va oliy o‘quv yurtlarida
seysmik xavfsizlik bo‘yicha maxsus kurslar tashkil qilish; Favqulodda tayyorgarlik markazlari:
Favqulodda vaziyatlarga tayyorlov va mashg‘ulotlarni tashkil etuvchi markazlar faoliyatini
kuchaytirish; Qurilish standartlari: Seysmik xavf hududlarida bino va inshootlarni qurishda
maxsus me’yor va talablarni joriy etish; Jamiyat bilan hamkorlik: Nodavlat tashkilotlar, jamoat
birlashmalari va xalqaro tashkilotlar bilan birgalikda seysmik xavfsizlik bo‘yicha dasturlar ishlab
chiqish va amalga oshirish.
