2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
16
DAVLAT VA INVESTOR O‘RTASIDAGI NIZOLARDA MEDIATSIYANING
AFZALLIKLARI VA UNDAN FOYDALANISHDAGI CHEKLOVLAR
Shodmonov Davron Mamatmurod o’g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti Xalqaro tijorat huquqi
yo’nalishi talabasi, Toshkent, Oʻzbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605530
Annotatsiya. Tezis davlat va investor o‘rtasidagi investitsion nizolarni mediatsiya orqali
hal qilishning afzalliklari va cheklovlarini tahlil qiladi. Maqsad – mediatsiyaning samaradorligini
baholash va O‘zbekistonda qo‘llanilishi uchun takliflar berish. Mediatsiya tejamkorlik, maxfiylik
va moslashuvchanlikni ta’minlaydi, ammo ixtiyoriy xarakteri va ijro etishning yo‘qligi uni
cheklaydi. O‘zbekistonda mediatsiya qonunchiligi mavjud, lekin investitsion nizolarda kam
qo‘llaniladi. Singapur va ICSID tajribasi tahlil qilinadi. Takliflar qonunchilikni takomillashtirish
va mediatorlar malakasini oshirishni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: Investitsion nizolar, mediatsiya, O‘zbekiston qonunchiligi, xalqaro arbitraj,
tejamkorlik, maxfiylik, moslashuvchanlik, investitsion iqlim.
ADVANTAGES AND LIMITATIONS OF USING MEDIATION IN DISPUTES
BETWEEN THE STATE AND THE INVESTOR.
Abstract. This thesis analyzes mediation’s advantages and limitations in resolving investor-
state disputes. It aims to evaluate mediation’s effectiveness and propose recommendations for
Uzbekistan. Mediation offers cost-efficiency, confidentiality, and flexibility, but is limited by its
voluntary nature and lack of enforceability. In Uzbekistan, mediation is regulated, yet rarely used
in investment disputes. Experiences from Singapore and ICSID are examined. Recommendations
include improving legislation and mediator training to enhance mediation’s role in strengthening
Uzbekistan’s investment climate.
Keywords: Investor-state disputes, mediation, Uzbekistan legislation, international
arbitration, cost-efficiency, confidentiality, flexibility, investment climate.
ПРЕИМУЩЕСТВА И ОГРАНИЧЕНИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕДИАЦИИ В
СПОРАХ МЕЖДУ ГОСУДАРСТВОМ И ИНВЕСТОРОМ
Аннотация. Тезис исследует преимущества и ограничения медиации в разрешении
инвестиционных споров. Цель – оценить эффективность медиации и предложить
рекомендации
для
Узбекистана.
Медиация
обеспечивает
экономичность,
конфиденциальность и гибкость, но ограничена добровольным характером и отсутствием
обязательной силы решений.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
17
В Узбекистане медиация регулируется законом, но редко применяется в
инвестиционных спорах. Анализируется опыт Сингапура и ICSID. Рекомендации включают
совершенствование законодательства и повышение квалификации медиаторов.
Ключевые слова: Инвестиционные споры, медиация, законодательство
Узбекистана, международный арбитраж, экономичность, конфиденциальность,
гибкость, инвестиционный климат.
Kirish
So‘nggi yillarda global iqtisodiy integratsiya va xorijiy investitsiyalarning o‘sishi davlat va
investor o‘rtasidagi nizolarni ko‘paytirdi. Ushbu nizolar ko‘pincha investitsion shartnomalar,
ekspropriatsiya yoki davlatning tartibga solish choralari bilan bog‘liq bo‘lib, ularning samarali hal
qilinishi mamlakatlarning investitsion iqlimi uchun muhim ahamiyatga ega
1
. An’anaviy ravishda
investitsion nizolar xalqaro arbitraj [masalan, ICSID yoki UNCITRAL] yoki milliy sudlar orqali
hal qilinadi, ammo bu jarayonlarning yuqori xarajati, uzoq muddatlari va qarama-qarshi xarakteri
muqobil yechimlarni izlashni talab qilmoqda. Mediatsiya, uchinchi mustaqil shaxs yordami bilan
taraflarni kelishuvga olib keladigan ixtiyoriy va moslashuvchan jarayon sifatida, ushbu
muammolarga yechim sifatida e’tibor qozonmoqda.
Ushbu tezisning maqsadi davlat va investor o‘rtasidagi investitsion nizolarni mediatsiya
orqali hal qilishning afzalliklari va cheklovlarini tahlil qilish, O‘zbekistonda uning qo‘llanilishi
imkoniyatlarini o‘rganish va amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning predmeti
mediatsiya jarayonining huquqiy va amaliy jihatlari, obyekti esa investitsion nizolar, xususan,
O‘zbekistonning milliy tajribasi va xalqaro amaliyotdir. Tadqiqotda xalqaro tajriba, masalan,
Singapur Mediatsiya Markazi va ICSID doirasidagi holatlar tahlil qilinadi. Kutilgan natijalar
mediatsiyaning O‘zbekistonning investitsion iqlimini yaxshilashda strategik ahamiyatini
ko‘rsatish va uni rivojlantirish uchun aniq takliflar taqdim etishni o‘z ichiga oladi.
Asosiy qism
Mediatsiya investitsion nizolarni hal qilishda bir qator afzalliklarga ega, jumladan,
tejamkorlik, tezkorlik, moslashuvchanlik, maxfiylik va taraflar o‘rtasidagi munosabatlarni
saqlash.
Tejamkorlik va tezkorlik
. Xalqaro arbitraj, masalan, ICSID orqali olib boriladigan
jarayonlar o‘rtacha 4-6 million AQSh dollari xarajat talab qiladi va 2-5 yil davom etadi.
1
Dolzer, R., & Schreuer, C. [2012].
Principles of International Investment Law
. Oxford University Press. [pp. 235-
240]
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
18
Mediatsiya esa ancha arzon va tezroq bo‘lib, odatda bir necha oy ichida yakunlanadi.
Masalan, Singapur Xalqaro Mediatsiya Markazi [SIMC] ma’lumotlariga ko‘ra, mediatsiya
arbitrajga nisbatan 60-80% tejamkor. O‘zbekistonda mediatsiya xarajatlari “Mediatsiya
to‘g‘risida”gi qonun asosida tartibga solinadi, bu esa mahalliy investorlar uchun qulay imkoniyat
yaratadi
2
.
Moslashuvchanlik
. Mediatsiyada qat’iy protsessual qoidalar yo‘q, bu esa taraflarga o‘ziga
xos ehtiyojlariga mos keladigan yechimlarni topish imkonini beradi. Masalan, davlat-xususiy
sheriklik [DXSh] loyihalarida shartnomalarni qayta muzokara qilish orqali nizolarni hal qilish
mumkin.
Maxfiylik va munosabatlarni saqlash
. Mediatsiya yopiq jarayon bo‘lib, tijoriy sirlar va
davlat manfaatlarini himoya qiladi. Shuningdek, u qarama-qarshi xarakterga ega bo‘lmagani
uchun taraflar o‘rtasidagi hamkorlikni davom ettirishga yordam beradi. Masalan, 2016-yilda
SIMC orqali Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatidagi infratuzilma loyihasiga oid nizo mediatsiya
orqali muvaffaqiyatli hal qilinib, investorning loyihani davom ettirishiga imkon yaratdi.
Mediatsiyaning afzalliklariga qaramay, uning cheklovlari ham mavjud: ixtiyoriy xarakter,
majburiy ijro etishning yo‘qligi, malakali mediatorlarning yetishmasligi va davlatlarning
ishonchsizligi.
Ixtiyoriylik prinsipi
. Mediatsiya faqat taraflarning roziligi bilan amalga oshiriladi. Agar
bir tomon qat’iy pozitsiyada tursa, jarayon muvaffaqiyatsiz yakunlanadi. Masalan, ICSID
doirasidagi
Italba Corporation v. Oriental Republic of Uruguay
[ARB/16/9] ishida mediatsiya
2016-yilda 5 soat davomida sinab ko‘rilgan, ammo Urugvay hukumatining qat’iy pozitsiyasi
tufayli muvaffaqiyatsiz bo‘lib, arbitrajga o‘tgan
3
.
Majburiy ijro etishning yo‘qligi
. Mediatsiya kelishuvlari majburiy huquqiy kuchga ega
emas, bu esa ijro etish xavfini oshiradi. O‘zbekistonda kelishuvlarni notarial tasdiqlash imkoniyati
mavjud bo‘lsa-da, bu investitsion nizolar uchun yetarli emas.
Malakali mediatorlarning yetishmasligi
. Investitsion nizolar bo‘yicha mediatsiya
xalqaro huquq va moliya bo‘yicha chuqur bilimlarni talab qiladi. O‘zbekistonda ixtisoslashgan
mediatorlar soni cheklangan, bu esa jarayonning samaradorligini pasaytiradi.
Davlatlarning ishonchsizligi
. Davlatlar mediatsiyani suverenitetga putur yetkazuvchi
zaiflik sifatida qabul qilishi mumkin, bu esa O‘zbekistonda ham kuzatiladi.
2
O‘zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to‘g‘risida”gi qonuni [2018].
3
INTERNATIONAL CENTRE FOR SETTLEMENT OF INVESTMENT DISPUTES ITALBA CORPORATION,
CLAIMANT, V. THE ORIENTAL REPUBLIC OF URUGUAY, RESPONDENT. ICSID CASE NO. ARB/16/9
CLAIMANT’S MEMORIAL September 16, 2016. [pp.4].
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
19
O‘zbekistonda mediatsiya “Mediatsiya to‘g‘risida”gi qonun [2018] bilan tartibga solinadi,
ammo investitsion nizolarda qo‘llanilishi cheklangan. Asosiy muammolar orasida ixtisoslashgan
mediatorlarning yetishmasligi, huquqiy madaniyatning pastligi va davlat idoralarining
ishonchsizligi turadi. Masalan, DXSh loyihalarida nizolar odatda sud yoki muzokaralar orqali hal
qilinadi. Biroq, O‘zbekistonning 2017-yildan beri amalga oshirayotgan investitsion iqlimni
yaxshilash islohotlari mediatsiyani rivojlantirish uchun imkoniyatlar yaratmoqda. DXSh
loyihalarining ko‘payishi mediatsiyaga ehtiyojni oshiradi, chunki bu loyihalar uzoq muddatli
hamkorlikni talab qiladi.
Quyida ushbu sohani yanada takomillashtirish uchun takliflar keltiriladi.
1.
Qonunchilikni takomillashtirish
: “Mediatsiya to‘g‘risida”gi qonunga investitsion
nizolarga xos bo‘lim qo‘shish, mediatorlar malakasini va kelishuvlarning ijro etilishini aniq
belgilash.
2.
Malaka oshirish
: ICSID va Singapur tajribasi asosida mediatorlar uchun maxsus
sertifikatlash dasturlari tashkil etish.
3.
Pilot loyihalar
: DXSh loyihalarida mediatsiyani majburiy dastlabki bosqich sifatida joriy
etish.
4.
Xalqaro hamkorlik
: ICSID Mediatsiya Qoidalarini [2022] O‘zbekiston qonunchiligiga
integratsiya qilish.
5.
Huquqiy madaniyat
: Biznes hamjamiyati va davlat xodimlari uchun mediatsiya bo‘yicha
seminarlar tashkil qilish.
Xulosa
Mediatsiya investitsion nizolarni hal qilishda tejamkorlik, moslashuvchanlik va maxfiylik
kabi afzalliklarni taqdim etadi, ammo ixtiyoriy xarakteri va ijro etishning yo‘qligi uning
samaradorligini cheklaydi. O‘zbekistonda mediatsiya rivojlanmoqda, lekin investitsion nizolarda
qo‘llanilishi uchun qonunchilik islohotlari va malaka oshirish zarur. Xalqaro tajriba, masalan,
Singapur Mediatsiya Markazi va ICSID misollari, O‘zbekiston uchun muhim namuna bo‘la oladi.
Mediatsiyani keng joriy etish O‘zbekistonning investitsion jozibadorligini oshiradi va
nizolarni samarali hal qilishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan manbalar
1.
Dolzer, R., & Schreuer, C. [2012].
Principles of International Investment Law
. Oxford
University Press. [pp. 235-240].
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
20
2.
Salacuse, J. W. [2010].
The Law of Investment Treaties
. Oxford University Press. [pp. 156-
160].
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to‘g‘risida”gi qonuni [2018]. Available at:
4.
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”gi qonuni [2019].
Available at:
5.
World Bank. [2020]. “Doing Business 2020: Uzbekistan.” [pp. 45-50].
6.
INTERNATIONAL CENTRE FOR SETTLEMENT OF INVESTMENT DISPUTES
ITALBA CORPORATION, CLAIMANT, V. THE ORIENTAL REPUBLIC OF
URUGUAY, RESPONDENT. ICSID CASE NO. ARB/16/9 CLAIMANT’S MEMORIAL
September 16, 2016. [pp.4].
