ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1641
BIOFARMASEVTIKADA YANGI POLIMER ASOSLI DORIVOR MODDALAR.
SINTEZ XOSSALARI VA QO`LLANILISHI
Baxshullayeva Donoxon G`ayratovna
Osiyo Xalqaro Universitet talabasi
baxshilloyevadonoxon@icloud.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15552037
Annotatsiya. Ushbu maqolada biofarmatsevtika sohasida yangi avlod dorivor
moddalarni yaratishda polimer asosli materiallardan foydalanish asoslari yoritiladi.
Polimerlarning farmatsevtik faol moddalar tashuvchisi sifatidagi afzalliklari — ya’ni ularning
biokompatibiligi, biodegradatsiyalanuvchanligi, dori moddasining organizmga nazoratli va uzoq
muddatli yetkazilishini ta’minlash kabi xususiyatlari chuqur tahlil qilinadi. Maqolada tabiiy va
sintetik polimerlar asosida yaratilgan dorivor tizimlarning sintezi, tarkibi, farmakokinetik
xususiyatlari hamda ularning davo samaradorligini oshirishdagi roli muhokama qilinadi.
Shuningdek, polimer asosli dori shakllarining hozirgi zamon tibbiyotida qo‘llanilishi, ularni
ishlab chiqishdagi dolzarb yo‘nalishlar va muammolar tahlil qilinadi.
Xususan, nanostrukturalar, mikrokapsulalar, gidrogellar va plyonkalar ko‘rinishidagi
polimer bazasidagi dori tashuvchi tizimlar hamda ularning sintezida qo‘llaniladigan kimyoviy
va biologik usullar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so`zlar: Biofarmatsevtika, polimer dorivor tizimlar, nazoratli dorilar, biokompatibli
polimerlar, biodegradatsiyalanuvchi, sintetik polimerlar, tabiiy polimerlar, mikrokapsulalar,
innovatsion dori shakllari, farmakokinetika, polimer sintezi, antitana, rekombinant oqsillar,
immunogenlik, farmakogenomika, ekologik, sintetik polimerlar,xitosan, alginat, jelatin, harorat,
ph qiymat, ichak, DNK, RNK, transdermal,ibuprofen, saraton, nazoratli eruvchanlik, kraxmal.
Kirish:
Biofarmatsevtika — bu fan va sanoat sohasi bo‘lib, u tirik organizmlar, ularning
hujayralari yoki biomolekulalari asosida dorivor moddalarni ishlab chiqish, ishlab chiqarish va
baholash bilan shug‘ullanadi. Bu sohaga aloqador dori vositalari
biofarmatsevtik preparatlar
deb ataladi va ular ko‘pincha yuqori biologik faollikka ega, an’anaviy kimyoviy dori
vositalaridan farqli murakkab tuzilmali bo‘ladi. Ular o`z navbatida 5 ga bo`linadi.
➢
Molekulyar darajadagi muvofiqlik.
Biofarmatsevtik vositalar, masalan, antitanalar, rekombinant oqsillar yoki gen terapiyasi
mahsulotlari, maqsadli hujayralar bilan yuqori darajada molekulyar "muvofiqlik" asosida o‘zaro
ta’sirga kirishadi.
➢
Immonogenlik muammosi.
Kam muhokama qilinadigan, ammo biofarmatsevtika uchun dolzarb masala — bu
immonogenlik, ya’ni dori moddaning organizm immun tizimi tomonidan yot modda sifatida
tanilishi va unga qarshi immun javob shakllanishi.
➢
Glykoenjenering (Glikozillanish modifikatsiyasi)
Oqsil asosli dorilarning faolligi, barqarorligi va yarim parchalanish davri ularning
glikozillanish darajasi bilan bevosita bog‘liq.
➢
Individualizatsiyalangan (shaxsga xos) biofarmatsevtika
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1642
Kelajakdagi yo‘nalish — farmakogenomika bilan bog‘liq bo‘lib, bemorning genetik
profili asosida mos biofarmatsevtik dori tanlanadi. Masalan, faqat ma’lum gen mutatsiyasiga ega
bemorlarga mo‘ljallangan terapiyalar ishlab chiqilmoqda. Bu “bir bemorga – bir dori” tamoyiliga
asoslangan yondashuvdir.
➢
Ekologik va bioxavfsizlik jihatlari.
Biofarmatsevtik vositalarning ishlab chiqarish jarayonlari ekologik nozik bo‘lib, transgen
hujayralar, virusli vektorlar yoki genetik modifikatsiyalangan organizmlar bilan ishlashni talab
qiladi. Har bir sohaning o`ziga yarasha salbiy va ijobiy tomonlari mavjud. Huddi shuningdek
Biofarmasevtik vositalarning ham.
Afzalliklari:
✓
Yuqori selektivlik va samaradorlik
Maqsadli (targeted) ta’sir ko‘rsatadi, ya’ni dori faqat kerakli hujayra yoki retseptorlarga
ta’sir qiladi, bu esa yon ta’sirlarni kamaytiradi.
✓
Biologik moslik (biokompatibil)
Oqsil, peptid yoki DNK asosli bo‘lgani uchun inson organizmi bilan yaxshi moslashadi,
aksariyat holatda organizm tomonidan rad qilinmaydi.
✓
Moslashtirilgan (personalizatsiyalangan) davolash imkoniyati
Bemorning genetik xususiyatlariga qarab individual dori tanlash imkonini beradi
(farmakogenomika asosida).
Salbiy tomonlari
:
▪
Yuqori narx va ishlab chiqarish murakkabligi
Biotexnologik ishlab chiqarish juda murakkab, maxsus sharoitlar va yuqori
texnologiyalar talab etadi, bu esa narxni oshiradi.
▪
Saqlash va tashish muammolari
Odatda sovuq zanjir (cold chain) talab qilinadi — ya’ni muayyan haroratda saqlanmasa,
dori faoliyatini yo‘qotadi.
Yangi texnologiyalarga asoslanganligi sababli, ba’zilarining uzoq muddatli salbiy ta’siri
hali to‘liq o‘rganilmagan.
Bularning har bittasi o`ziga yarasha tuzilishi va xosslari mavjud.
Polimer dorivor tizimlar
— bu dori moddalarini tashish, himoyalash va organizmga
nazoratli tarzda yetkazib berishga mo‘ljallangan maxsus polimer asosli strukturalardir.
- biotibbiyot,
- farmatsevtika,
-nanomeditsina va regenerativ tibbiyot kesishgan nuqtada rivojlanmoqda.
Polimer dorivor tizimlar nafaqat dori vositasi, balki dori shaklining o‘ziga xos
“intellektual” qismidir — ya’ni ular tashqi muhit (pH, harorat, ferment) o‘zgarishlariga “javob”
bera oladi.
Polimer dorivor tizimlar tuzilishi ,holati, va funksiyasiga qarab turlarga bo`linadi.
Tuzilishi bo`yicha turlari:
✓
Mikrokapsulalar va nanokapsulalar – dori moddasi polimer qobiq ichida
joylashgan.
✓
Mikrosferalar va nanosferalar – dori moddasi polimer matritsasiga kiritilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1643
Faollik mexanizmi bo‘yicha:
✓
Diffuziyaga asoslangan tizimlar – dori modda polimerdan asta-sekin tarqaladi.
✓
Stimuli-responsive (aqlli) tizimlar – atrof-muhitdagi o‘zgarishlarga (pH, ferment,
nur, harorat) reaksiya bildiradi.
Tabiatiga ko‘ra:
▪
Tabiiy polimerlar - (xitosan, alginat, jelatin, kraxmal)
▪
Sintetik polimerlar - (PLGA, PEG, PVA, )
▪
Gibrid (kompozit) polimerlar – tabiiy va sintetik polimerlarning birikmasi.
Polimer dorivor tizim farmasevtikada ham ishlatiladi.
✓
Yon ta’sirlarni kamaytiradi
Polimer vositalar dori moddasining to‘g‘ri joyda va kerakli vaqtda ajralishini
ta’minlagani uchun sistematik yon ta’sirlar kamayadi.
✓
Individual davolashga moslashuvchanlik.
Polimer struktura va chiqish profilini bemorning individual farmakokinetikasiga
moslashtirish mumkin, bu esa shaxsga xos dori ishlab chiqish imkonini beradi.
Kimyoviy polimerizatsiya orqali:
Monomerlar tanlanadi (masalan, sut kislotasi, glikol kislotasi, PEG).
Zanjir polimerizatsiyasi (radikal, ionik yoki kondensatsion mexanizmlar orqali)
bajariladi.
Fizik-kimyoviy xossalar:
Biodegradatsiyalanuvchi
– tana ichida muayyan vaqtda parchalanib yo‘qoladi.
Termostabil yoki haroratga sezgir
– ba’zi polimerlar faqat 37 °C da eriydi (tanada
faollashadi).
Molekulyar og‘irligi va zichligi sozlanadi
– dori moddasining tarqalish tezligini
boshqarish uchun.
Farmatsevtik xossalari:
Barqarorlikni oshiradi – dori moddasi kislotali muhitda (oshqozonda) yemirilmaydi.
Tashuvchi sifatida xizmat qiladi – dori kerakli a’zoga yetkaziladi (masalan, o‘pka, jigar,
miya).
Xulosa:
Bugungi biofarmatsevtika fanining jadal rivojlanishi dorivor moddalarning samaradorligi,
xavfsizligi va individuallashtirilgan ta’sirini ta’minlash yo‘lida yangi yondashuvlarni talab
qilmoqda. Ana shunday ilg‘or yo‘nalishlardan biri — polimer asosli dorivor tizimlar bo‘lib, ular
sintezi, fizik-kimyoviy xossalari va farmatsevtik qo‘llanilishi bilan ajralib turadi.
Ushbu tizimlarning asosiy ustunligi — dorilarni nazoratli ajralish, maqsadli yetkazish va
uzoq muddatli ta’sir bilan ta’minlay olishidir. Shuningdek, biofarmatsevtik polimerlar orqali
transdermal plastirlar, enterik kapsulalar, hamda gen terapiyasiga mo‘ljallangan doriviy
tashuvchilar ishlab chiqilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1644
REFERENCES
1.
Yo‘ldoshev M.M. – Farmatsevtik texnologiya asoslari. – Toshkent: TTA nashriyoti,
2020.
2.
Nazarova Z.M., Inoyatova F.I. – Biofarmatsevtika. – Toshkent: TTA, 2021.
3.
Yusupova M.T., Soliyeva G.M. – Farmatsevtik kimyo va dori shakllari texnologiyasi. –
Toshkent: TTA, 2019.
4.
Karimov S.K. – Dorivor moddalarning organizmga ta’siri va dori yetkazish tizimlari. –
Toshkent: TTA, 2022.
5.
Hamidova R.A. – Farmatsevtik polimerlar: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan, 2020.
