ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1718
ABU TOHIRXO'JANING "SAMARIYA" ASARIDA QO'LLANILGAN
GIDRONIMLAR: LINGVISTIK-ETIMOLOGIK TAHLIL
Arziqulova Aziza G'ayrat qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Filologiya fakulteti 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15555600
Annotatsiya. Ushbu maqolada Abu Tohirxo'janing "Samariya" asarida keltirilgan
gidronimlar lingvistik va etimologik jihatdan tahlil qilingan. Asarda keltirilgan sakkizta asosiy
suv obyekti nomlari tarixiy va zamonaviy manbalarga tayanib o'rganilgan. Tadqiqot natijasida
gidronimlarning kelib chiqishi, ma'no xususiyatlari va hozirgi kundagi ahamiyati aniqlangan.
Kalit so'zlar: Abu Tohirxo'ja, Samariya, gidronim, etimologiya, Samarqand, suv
obyektlari.
ГИДРОНИМЫ, ИСПОЛЬЗОВАННЫЕ В ПРОИЗВЕДЕНИИ "САМАРИЯ" АБУ
ТАХИРХОДЖИ: ЛИНГВИСТИКО-ЭТИМОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ
Аннотация. В данной статье проведен лингвистический и этимологический
анализ гидронимов, упомянутых в произведении "Самария" Абу Тахирходжи. Исследованы
названия восьми основных водных объектов, упомянутых в произведении, на основе
исторических и современных источников. В результате исследования выявлены
происхождение гидронимов, их семантические особенности и современное значение.
Ключевые слова: Абу Тахирходжа, Самария, гидроним, этимология, Самарканд,
водные объекты.
HYDRONYMS USED IN ABU TAHIRKHOJA'S "SAMARIYA": A LINGUISTIC AND
ETYMOLOGICAL ANALYSIS
Abstract. This article presents a linguistic and etymological analysis of hydronyms
mentioned in Abu Tahirkhoja's "Samariya". The names of eight main water bodies mentioned in
the work have been studied based on historical and modern sources. The research reveals the
origin of hydronyms, their semantic features, and their current significance.
Keywords: Abu Tahirkhoja, Samariya, hydronym, etymology, Samarkand, water bodies.
KIRISH
Gidronimlar tilshunoslikning muhim tarmog'i bo'lib, geografik obyektlar tarkibidagi suv
havzalari nomlarini o'rganuvchi soha hisoblanadi. O'zbek tilshunosligida gidronimlar masalasi
yaxshi o'rganilgan bo'lib, bu borada bir qator tadqiqotlar amalga oshirilgan. Abu Tohirxo'janing
"Samariya" asari XIX asrning muhim tarixiy-geografik manbalaridan biri hisoblanib, unda
keltirilgan gidronimlar o'sha davr va undan oldingi tarixiy davrlarning muhim geografik
ma'lumotlarini o'zida aks ettiradi [1].
"Samariya" asarida keltirilgan sakkizta asosiy gidronim mavjud bo'lib, ular Amudaryo
(Jayhun), Zarafshon (Ko'hak va Haromkom), Iskandar ko'li, Darg'om arig'i, Siyohob (Qorasuv)
arig'i va Obi rahmat kabi suv havzalari nomlarini o'z ichiga oladi [2]. Bu gidronimlarning har biri
o'ziga xos etimologik va lingvistik xususiyatlarga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1719
Asarda keltirilgan gidronimlarning aksariyati turkiy, fors-tojik va arab tillaridagi
so'zlardan tashkil topgan bo'lib, bu hol mintaqada yashagan xalqlarning tarixiy-madaniy
aloqalari, til va madaniyatlarning o'zaro ta'sirini ko'rsatadi [3].
Asardagi gidronimlarni o'rganish orqali nafaqat til tarixi, balki xalqimizning tarixiy
geografiyasi, etnografiyasi, madaniyati haqida ham qimmatli ma'lumotlarga ega bo'lish mumkin.
Shuningdek, bu gidronimlar orqali o'sha davrdagi sug'orish tizimi, suv xo'jaligi va dehqonchilik
madaniyati haqida ham tasavvur hosil qilish mumkin.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi quyidagi yo'nalishlarda olib borildi:
•
Asardagi gidronimlarning to'liq ro'yxatini tuzish
•
Har bir gidronimning etimologik tahlilini o'tkazish
•
Tarixiy va zamonaviy manbalarda ularning qo'llanilishini o'rganish
•
Gidronimlarning lingvistik xususiyatlarini aniqlash
Tadqiqot davomida O'zbekiston va xorijiy olimlarning ilmiy ishlari, lug'atlar va tarixiy
manbalar o'rganib chiqildi [4]. Gidronimlarning etimologiyasini o'rganishda qadimgi turkiy,
fors-tojik va arab tillaridagi ma'lumotlarga tayanildi [5].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Amudaryo haqidagi ma'lumotlar asarda ikki nom - Amudaryo va Jayhun shakllari orqali
keltirilgan. "Amu" so'zi qadimgi turkiy tilda "katta" ma'nosini anglatib, "daryo" so'zi bilan
birikib "katta daryo" ma'nosini beradi [6]. Jayhun nomi esa qadimgi fors-tojik tilidagi "jayhan"
so'zidan kelib chiqqan bo'lib, "shiddatli", "kuchli" ma'nolarini anglatadi. Bu daryoning ikki xil
nomlanishi mintaqada yashovchi turli xalqlarning o'zaro madaniy-tarixiy aloqalari natijasi
hisoblanadi.
Zarafshon daryosi asarda uch xil nom bilan keltirilgan: Zarafshon, Ko'hak va Haromkom.
Zarafshon nomi fors tilidagi "zar" (oltin) va "afshon" (sochuvchi) so'zlaridan tashkil
topgan bo'lib, daryo suvining oltinga boy qum zarrachalarini oqizib kelishi bilan bog'liq. Ko'hak
nomi esa fors-tojik tilidagi "ko'h" (tog') so'zidan kelib chiqqan bo'lib, daryoning tog'dan
boshlanishiga ishora qiladi. Haromkom nomi daryoning ba'zan loyqa oqishi bilan bog'liq bo'lib,
xalq orasida qo'llanilgan [7].
Iskandar ko'li nomi tarixiy shaxs - Aleksandr Makedonskiy bilan bog'liq bo'lib, uning
Samarqandga yurishi davriga oid [8]. Bu ko'l tarixiy manbalarda Samarqand shahri atrofidagi
muhim suv havzalaridan biri sifatida tilga olinadi.
Darg'om arig'i nomi ikki qismdan iborat: "darg'" (keng) va "om" (ariq). Bu nom ariqning
kattaligiga ishora qiladi [9]. Darg'om arig'i Samarqand vohasining qadimiy sug'orish
inshootlaridan biri bo'lib, hozirgi kungacha o'z ahamiyatini yo'qotmagan.
Siyohob (Qorasuv) arig'i nomi ham ikki tilda mavjud. Forscha "siyoh" (qora) va "ob"
(suv) so'zlaridan tashkil topgan Siyohob hamda turkiy "qora" va "suv" so'zlaridan yasalgan
Qorasuv bir xil ma'noni anglatadi [7]. Bu ariq nomining ikki tilda parallel qo'llanilishi mintaqada
yashovchi turli xalqlarning o'zaro aloqalarini ko'rsatadi.
Obi rahmat nomi fors-arab tillaridagi so'zlardan tashkil topgan bo'lib, "obi" (suv) va
"rahmat" so'zlarining birikuvidan hosil bo'lgan. Bu nom "rahmat suvi", "marhamat suvi"
ma'nolarini anglatadi [2]. Bu nomning berilishi suvning ahamiyati va muqaddasligi bilan bog'liq.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1720
Tahlillar shuni ko'rsatadiki, "Samariya" asarida keltirilgan gidronimlar asosan uch til -
turkiy, fors-tojik va arab tillariga mansub so'zlardan tashkil topgan. Bu gidronimlarning ayrimlari
parallel ravishda ikki tilda qo'llanilgan bo'lsa (Siyohob-Qorasuv), ayrimlari bir necha nom bilan
yuritilgan (Zarafshon-Ko'hak-Haromkom). Gidronimlarning nomlanishida suv havzalarining
rangi (Siyohob), kattaligi (Darg'om), geografik o'rni (Ko'hak), tarixiy voqealar (Iskandar ko'li)
asos bo'lgan. Shuningdek, gidronimlar orqali o'sha davrdagi suv xo'jaligi tizimi, sug'orish
madaniyati va dehqonchilik an'analari haqida ham muhim ma'lumotlar olish mumkin.
"Samariya" asarida keltirilgan gidronimlar tahlili shuni ko'rsatadiki, suv havzalari
nomlarining shakllanishida bir necha omillar muhim rol o'ynagan. Bu omillarni quyidagi
guruhlarga ajratish mumkin:
Birinchidan, tabiiy-geografik omillar - suv havzasining joylashuvi, ko'rinishi, suv rangi
va boshqa tabiiy xususiyatlari bilan bog'liq nomlanishlar. Masalan, Ko'hak nomi daryoning
tog'dan boshlanishi bilan bog'liq bo'lsa, Siyohob (Qorasuv) suv rangiga nisbat berilgan.
Ikkinchidan, tarixiy-madaniy omillar - tarixiy shaxslar, voqealar va madaniy hodisalar
bilan bog'liq nomlar. Bunga Iskandar ko'li yorqin misol bo'la oladi. Bu nom Aleksandr
Makedonskiyning Samarqandga yurishi davriga borib taqaladi [1].
Uchinchidan, ijtimoiy-iqtisodiy omillar - suv havzasining xo'jalik ahamiyati, uning
atrofida rivojlangan faoliyat turlari bilan bog'liq nomlar. Masalan, Zarafshon nomining "oltin
sochuvchi" degan ma'nosi daryoning iqtisodiy ahamiyatiga ishora qiladi.
To'rtinchidan, lingvistik omillar - turli tillarning o'zaro ta'siri natijasida yuzaga kelgan
nomlar. Bir suv havzasining turli tillardagi parallel nomlari (Siyohob-Qorasuv) yoki bir necha
tildagi so'zlardan tashkil topgan nomlar (Obi rahmat) bunga misol bo'la oladi.
Gidronimlar tahlili shuni ko'rsatadiki, Samarqand vohasi suv havzalari nomlari asosan
ikki yo'l bilan yuzaga kelgan:
1.
To'g'ridan-to'g'ri nomlash - suv havzasining ko'zga ko'ringan xususiyatiga qarab nom
berish (Qorasuv, Ko'hak).
2.
Ko'chma ma'noda nomlash - suv havzasini boshqa tushunchalar orqali ifodalash
(Zarafshon - "oltin sochuvchi").
Asardagi gidronimlarning lingvistik tahlili ularning struktur tuzilishida ham o'ziga xoslik
mavjudligini ko'rsatadi. Ko'pchilik gidronimlar ikki komponentdan tashkil topgan: Obi rahmat
(suv+rahmat), Siyohob (qora+suv), Darg'om (keng+ariq). Bu esa gidronimlar yasalishida
kompozitsiya usuli keng qo'llanilganini ko'rsatadi.
Shuningdek, gidronimlarning paralellik hodisasi ham kuzatiladi - bir suv havzasi bir
necha nom bilan yuritilgan. Bu holat o'sha davrdagi ko'p tillilik va madaniyatlarning o'zaro ta'siri
natijasi hisoblanadi.
XULOSA
Abu Tohirxo'janing "Samariya" asarida keltirilgan gidronimlar o'rta asr Samarqand
geografiyasi va tarixini o'rganishda muhim manba hisoblanadi. Asarda keltirilgan sakkizta asosiy
suv havzasi nomlari etimologik va lingvistik jihatdan tahlil qilinganda, ularning aksariyati turkiy,
fors-tojik va arab tillariga mansub so'zlardan tashkil topganligi aniqlandi. Bu esa mintaqada
yashovchi xalqlarning tarixiy-madaniy aloqalari va tillarning o'zaro ta'sirini ko'rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1721
Asarda keltirilgan gidronimlarning har biri o'ziga xos kelib chiqish tarixiga ega. Masalan,
Zarafshon daryosining uch xil nomi (Zarafshon, Ko'hak, Haromkom) bo'lishi, bu daryoning turli
xalqlar tomonidan turlicha nomlanganini ko'rsatadi. Shuningdek, Iskandar ko'lining nomi tarixiy
shaxs bilan bog'liqligi, Siyohob (Qorasuv) arig'ining nomi suv rangiga nisbat berilganligi, Obi
rahmat nomining esa suvning ahamiyatiga ishora qilishi aniqlandi.
Tadqiqot natijasida asardagi gidronimlarning lingvistik va etimologik jihatdan boy
materiallarni o'zida aks ettirishi, shuningdek, ular orqali o'sha davrdagi suv xo'jaligi, sug'orish
tizimi va dehqonchilik madaniyati haqida qimmatli ma'lumotlar olish mumkinligi aniqlandi. Bu
esa "Samariya" asarining til tarixi, tarixiy geografiya va etnografiya uchun muhim manba
ekanligini ko'rsatadi.
REFERENCES
1.
Абдуллаев, У. (2022). Ўзбекистон гидронимлари тарихи. Тошкент: Фан.
2.
Донийоров, Х. (2020). Қадимги туркий тил элементлари. Самарқанд: СамДУ.
3.
Дўсимов З., Эгамов Х. (1977). Жой номларининг қисқача изоҳли луғати. Тошкент.
4.
Қораев, С. (2017). Топонимика асослари. Тошкент: Университет.
5.
Мадраҳимов З. (2017). Тарихий топонимика. Тошкент.
6.
Нафасов, Т. (2018). Ўзбек тили топонимларининг изоҳли луғати. Тошкент:
O'qituvchi.
7.
Ҳасанов, Ҳ. (2021). Ўрта Осиё жой номлари тарихи. Тошкент: Akademnashr.
8.
Ёқубов Ш. (1994). Навоий асарлари ономастикаси. Тошкент.
9.
Қиличев Б. (2023). Ономастика. Бухоро.
