ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1750
TUG‘RUQDAN KEYINGI PSIXOZ: ONA VA BOLA HAYOTIGA XAVF SOLUVCHI
RUHIY BUZILISH
Sulaymonova Odinaxon Lochinbek qizi
Qoʻqon Universiteti Andijon filiali
Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yoʻnalishi 1-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15556186
Annotatsiya. Tug‘ruqdan keyingi psixoz (postpartum psychosis) - bu perinatal davrda
uchraydigan og‘ir psixiatrik holat bo‘lib, onaning adekvat ong holatini yo‘qotishi,
gallyutsinatsiyalar, deliriy va xatti-harakatlar buzilishi bilan namoyon bo‘ladi. Ushbu maqolada
tug‘ruqdan keyingi psixozning klinik ko‘rinishlari, sabablari, oqibatlari, xalqaro tajriba va
O‘zbekiston Respublikasidagi mavjud qonunchilik doirasidagi yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kirish
Onalarning ruhiy salomatligini saqlash
—
sog‘lom avlodni tarbiyalashda muhim omil
hisoblanadi. Tug‘ruqdan keyingi davrda ayrim ayollarda ruhiy holatning jiddiy buzilishi,
xususan psixotik epizodlar kuzatilishi mumkin. O‘z vaqtida tashxis qo‘yilmasa yoki davolov
choralari ko ‘rilmasa, ona o ‘ziga yoki chaqalog‘iga zarar yetkazishi ehtimoli mavjud.
Tug‘ruqdan keyingi psixoz (postpartum psixoz) ayollar ruhiy salomatligiga tahdid
soluvchi kam uchraydigan, biroq jiddiy asoratlar bilan kechuvchi holat hisoblanadi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma‘lumotlariga ko‘ra, ushbu kasallik global
miqyosda har 1 000 tug‘ruqdan 0,89 dan 2,6 tagacha holatda uchraydi. Bu esa, har yili minglab
ayollar tug‘ruqdan so ‘ng ruhiy izdan chiqish holatiga tushishini anglatadi. Yevropa davlatlari
orasida Buyuk Britaniyada ushbu holat nisbatan keng o‘rganilgan bo ‘lib, statistikaga ko‘ra, har
yili taxminan 1 380 ayol tug‘ruqdan keyingi psixozni boshdan kechiradi. Bu har 1 000
tug‘ruqdan 2 tasiga to‘g‘ri keladi. Daniya tibbiyot tizimi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar esa
0
–
3 oy ichida har 1 000 ayoldan 0,64 nafarining psixiatriya statsionar davolanishga muhtoj
bo‘lishini ko‘rsatgan.
Osiyo davlatlarida esa ko‘proq tug‘ruqdan keyingi depressiya holatlari kuzatiladi, ammo
ularning ba‘zilari psixoz darajasiga yetishi mumkin. Masalan, Janubiy Koreyada postpartum
psixoz 0,82% ni tashkil etgan bo‘lsa, Xitoyda perinatal depressiya darajasi 16,3% atrofida.
Yaponiya, Hindiston kabi davlatlarda ham tug‘ruqdan keyingi ruhiy buzilishlar yuqori
foizda qayd etilgan, bu esa ijtimoiy qo ‘llab-quvvatlov, madaniyati, ayolga nisbatan jamiyat
munosabati bilan bog‘liq.
Afsuski, O‘zbekiston bo‘yicha tug‘ruqdan keyingi psixoz bo‘yicha rasmiy statistik
ma‘lumotlar mavjud emas. Ammo Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2022-yilda qabul
qilingan
“
Perinatal yordam protokollari
”
da onalarning ruhiy holatini baholash muhim bosqich
sifatida belgilangan. Bu esa, ushbu muammo bo‘yicha rasmiy monitoring va tadqiqotlarga
ehtiyoj borligini ko ‘rsatadi.
Tushuncha va klinik tavsif
Tug‘ruqdan keyingi psixoz
—
bu tug‘ruqdan keyin, odatda 48
–
72 soat ichida
boshlanadigan, ba‘zan bir necha hafta ichida rivojlanadigan, og‘ir ruhiy buzilishdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1751
Ushbu holat ICD-10 (Xalqaro kasalliklar tasnifi) bo ‘yicha F53.1 (postnatal ruhiy buzilish,
og ‘ir shakli) sifatida tasniflanadi.
Asosiy simptomlar:
Ong buzilishi (konfuzlik, dezorientatsiya)
Gallyutsinatsiyalar (eshitish yoki ko‘rish)
Retsidivli psixotik epizodlar
Bola haqida noto‘g‘ri tushunchalar (masalan,
“
u menga dushman
”
,
“
jin unda
”
)
Uyqu buzilishi, xavotir, affektiv o ‘zgaruvchanlik
Ehtimoliy sabablar
Biologik omillar: Estrogen va progesteron darajasining keskin pasayishi
Psixiatriya anamnezi: Bipolyar buzilish yoki shizofreniya tarixiga ega ayollar yuqori xavf
ostida
Ijtimoiy-psixologik omillar: Stress, ijtimoiy yordam yetishmasligi, oilaviy qo‘llab-
quvvatlash yo‘qligi
Xavf va oqibatlar
Psixoz holatida ayol bolasini parvarishlay olmaydi, uni e‘tiborsiz qoldirishi, ba ‘zan
jismoniy zarar yetkazishi mumkin. Jahon sog ‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma‘lumotlariga
ko‘ra:
Tug ‘ruqdan keyingi psixozli onalarning 5% o ‘z joniga qasd qilishga uringan;
4% holatlarda bolaga nisbatan tajovuz sodir etilgan.
Jahon amaliyotidan misol: AQShda Andrea Yates nomli ayol tug ‘ruqdan keyingi psixoz
holatida 2001-yilda o‘z besh farzandini cho‘ktirib o‘ldirgan. Sud psixiatrlari uni ruhiy nosog‘lom
deb topgan va u maxsus klinikaga joylashtirilgan.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida ona va bola himoyasi
O‘zbekiston Respublikasi **
“
Aholi reproduktiv salomatligini muhofaza qilish to‘g‘risida
”
gi Qonuni (2000-yil)**da ayollarning ruhiy va jismoniy salomatligi perinatal davrda ham
himoya qilinishi belgilangan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash
vazirligining 2022-yildagi “Perinatal va postnatal yordam standartlar” bo‘yicha yo‘riqnomalarida
psixologik ko ‘mak tizimi kiritilgan.
Shifokor va akusher-ginekologlar quyidagilarga e‘tibor qaratishi lozim:
Ruhiy holatni baholash (EPDS
–
Edinburgh Postnatal Depression Scale)
Zarur hollarda psixiatrga yo ‘naltirish
Ona-bola aloqasini qo ‘llab-quvvatlovchi maslahatlar
Davolash va reabilitatsiya
Tibbiy amaliyotda tug ‘ruqdan keyingi psixoz bo ‘yicha quyidagilar tavsiya qilinadi:
Farmakoterapiya: Antipsixotiklar (olanzapin, risperidon), zarur hollarda antidepresantlar
Psixoterapiya: Kognitiv-behavoral yondashuvlar
Hospitalizatsiya: Onaning o ‘ziga yoki boshqalarga xavfi mavjud bo‘lsa
Oila a ‘zolarining jalb qilinishi: Ayolni ijtimoiy qo ‘llab-quvvatlash muhim
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1752
Xulosa
Tug‘ruqdan keyingi psixoz
—
bu og‘ir va favqulodda holat hisoblanadi. Tibbiy
xodimlarning hushyorligi, erta tashxis, ijtimoiy yordam va qonuniy yondashuvlar bu holatni
nazorat ostiga olishga xizmat qiladi. Ginekolog sifatida nafaqat jismoniy sog‘lom tug‘ruq, balki
ruhiy salomatlikka ham e‘tibor qaratish lozim. Bu - sog‘lom avlod va sog‘lom jamiyat
kafolatidir.
REFERENCES
1.
American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
(DSM-5). 5th ed. Washington, DC: American Psychiatric Publishing; 2013.
2.
World Health Organization. Maternal mental health and child health and development in
low and middle income countries. Geneva: WHO Press; 2008.
3.
URL: https://www.who.int
4.
Heron, J., O ‘Connor, T.G., Evans, J., Golding, J., Glover, V. The course of anxiety and
depression through pregnancy and the postpartum in a community sample. Journal of
Affective Disorders. 2004;80(1):65
–
73.
5.
Jones, I., & Craddock, N. Bipolar disorder and childbirth: The risk of relapse. British
Journal of Psychiatry. 2001;179:220
–
221.
6.
Sit, D., Rothschild, A.J., Wisner, K.L. A review of postpartum psychosis. Journal of
Women ‘s Health. 2006;15(4):352
–
368.
7.
NHS UK. Postpartum Psychosis: Symptoms, Causes, and Treatment.
8.
URL: https://www.nhs.uk/mental-health
9.
Andrea Yates Case Study. ABC News Archive.
10.
URL: https://abcnews.go.com/US/story?id=92662&page=1
11.
Vesga-Lopez, O., Blanco, C., Keyes, K., et al. Psychiatric disorders in pregnant and
postpartum women in the United States. Archives of General Psychiatry. 2008;65(7):805
–
815.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. Perinatal yordam standartlari
bo‘yicha klinik protokollar. Toshkent, 2022.
13.
DAAD Research Clinics
–
Germany. Maternal Mental Health Program Guidelines, 2020.
