1785
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
ZAMONAVIY O‘ZBEK LEKSIKASIDA TRANSFORMATSIYA JARAYONLARI:
NEOLOGIZMLAR, JARGON VA INTERNET TILI TA’SIRI
Salimova Mohinur Axmadjonovna
Navoiy shahar, Karmana tuman 11-umumiy o’rta ta'lim maktabi ona tili va adabiyoti fani
o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15559032
Annotatsiya. Tadqiqotda zamonaviy o‘zbek leksikasida yuz berayotgan o‘zgarishlar —
neologizmlar, internet tili va jargonlar tahlil qilinadi. Yangi til birliklarining kelib chiqishi,
adabiy tilga ta’siri va funksional vazifalari o‘rganiladi. Shuningdek, tilni me’yoriy asosda
tartibga solish zaruriyati asoslab berilib, amaliy tavsiyalar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar: neologizm, internet tili, jargon, o‘zbek leksikasi, til o‘zgarishi, adabiy til,
lingvistika.
Abstract. This study analyzes the ongoing changes in modern Uzbek vocabulary, focusing
on neologisms, internet language, and jargon. It examines the origin, impact on the literary
language, and functional roles of new lexical units. The necessity of normative regulation of the
language is justified, and practical recommendations are proposed.
Keywords: neologism, internet language, jargon, Uzbek vocabulary, language change,
literary language, linguistics.
Globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari zamonaviy dunyoda ijtimoiy
hayotning barcha jabhalarini qamrab olmoqda. Bu o‘zgarishlar til tizimida, xususan o‘zbek tilida
ham sezilarli leksik yangilanishlarga sabab bo‘lmoqda. Xususan, yangi so‘zlar, xorijiy atamalar,
internet tarmog‘i orqali kirib kelayotgan jargon va internet tili (ijtimoiy tarmoqlar tili) orqali
o‘zbek tilining leksik boyligi boyib bormoqda [1:3].
Mazkur o‘zgarishlar natijasida tilning leksik tarkibi o‘zgarib, yangi qatlamlar
shakllanmoqda, mavjud birliklarning semantik ko‘lamida o‘zgarishlar yuz bermoqda. Biroq bu
hodisalar hali lingvistik jihatdan chuqur tahlil etilmagan, ayniqsa ularning normativ adabiy tilga
ta’siri, rasmiy-yozma nutqda qo‘llanish xususiyatlari va barqarorlashuvi dolzarb ilmiy muammo
bo‘lib qolmoqda [4:7].
Zamonaviy o‘zbek leksikasidagi o‘zgarishlarni o‘rganish — tilning hozirgi rivojlanish
bosqichini anglash, yangi birliklarning til tizimidagi o‘rnini aniqlash, ularning jamiyat hayotiga
ta’sirini baholash nuqtai nazaridan dolzarb hisoblanadi [8]. Ayniqsa, davlat tilining rasmiy
maqomini mustahkamlash, adabiy til me’yorlarini saqlash va zamon bilan uyg‘un til siyosatini
olib borish uchun bu tadqiqot muhimdir.
Zamonaviy o‘zbek leksikasida yuz berayotgan transformatsion jarayonlarni —
neologizmlar, jargon va internet tili ta’siri doirasida — tahlil qilish, ularning kelib chiqish
sabablari, funksional roli va adabiy tilga ta’sirini aniqlash.
Tadqiqotning vazifalari:
1.
O‘zbek tiliga kirib kelayotgan neologizmlar turlarini va ularning manbalarini aniqlash;
2.
Internet tili va yoshlar jargonining tarkibiy va funksional xususiyatlarini tahlil qilish;
3.
Yangi birliklarning rasmiy adabiy til bilan munosabatini ko‘rsatish;
4.
Til transformatsiyasining ijtimoiy-lingvistik omillarini aniqlash;
5.
Til madaniyatini saqlash va rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab
chiqish.
1786
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Tadqiqotning
ilmiy
yangiligi.
Tadqiqot
zamonaviy o‘zbek tilidagi leksik
transformatsiyani tizimli tarzda o‘rganadi. Yangi paydo bo‘lgan leksik birliklar — neologizmlar,
ijtimoiy va internet jargoni turlari lingvistik nuqtai nazardan tavsiflanadi. Ularning o‘zbek adabiy
tiliga integratsiyalashuvi, semantik va morfologik xususiyatlari, kommunikativ funksiyasi
chuqur tahlil qilinadi [10:13].
Bundan tashqari, tadqiqotda quyidagilar ham yoritiladi:
•
Leksik o‘zgarishlarning ijtimoiy va texnologik omillar bilan bog‘liqligi;
•
Neologizmlarning barqarorlashuvi va normativ tilga mosligi;
•
Jargon birliklarining funksional uslublar bilan aloqasi;
•
O‘zbek tilining zamonaviy kommunikatsion ehtiyojlarga moslashuvi.
Zamonaviy o‘zbek tilidagi leksik o‘zgarishlar — bu til tizimining tabiiy evolyutsiyasi,
ya’ni tilning jamiyat ehtiyojlariga, texnologik taraqqiyotga, global kommunikatsion muhitga
moslashuvi jarayonidir. Neologizmlar, internet jargonlari va ijtimoiy tarmoq tili lingvistik hodisa
sifatida nafaqat til birliklari tizimiga yangi elementlarni olib kiradi, balki mavjud strukturalarni
ham qayta shakllantiradi [3:6].
Tilshunoslikda bu jarayonlar dinamik tizim konsepsiyasi bilan izohlanadi, ya’ni til
doimiy o‘zgarishda bo‘lib, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq
[8:10]. Shu nuqtai nazardan qaralganda, o‘zbek leksikasidagi transformatsiya — bu til rivojining
tabiiy bosqichi bo‘lib, uni inkor etish emas, balki ilmiy asosda tartibga solish muhimdir.
Ushbu transformatsion jarayonlar nafaqat lingvistik, balki sotsiolingvistik kontekstda
ham o‘rganilishi zarur. Tilga kirib kelayotgan yangi birliklar (masalan, “kontent”, “like”, “feyk”,
“vayner”, “trending”, “podkast” va boshqalar) ko‘plab yoshlar orasida faol ishlatilayotgan
bo‘lsa-da, ularning barchasi hali adabiy til darajasiga ko‘tarilmagan. Shuning uchun bu
birliklarning barqarorlik darajasi, uslubiy maqomi va normativlik imkoniyatlari alohida tahlil
etilishi lozim [7:13].
Zamonaviy
lingvistika
amaliyotida
“kod
almashtirish”
(code-switching),
“transliteratsiya”, “interferensiya” kabi tushunchalar aynan internet tili doirasida o‘z ahamiyatini
oshirmoqda. Shu sababli, ushbu birliklarni ilmiy jihatdan tasniflash, leksik-morfologik tavsif
berish, semantik tahlil qilish muhim ilmiy vazifa hisoblanadi. Quyida amaliy tavsiyalar beriladi:
1.
Neologizmlar lug‘atini tuzish:
O‘zbek tiliga kirib kelayotgan yangi so‘zlar va
atamalarni tizimli ro‘yxatga olish va tavsiflash asosida “Zamonaviy o‘zbek neologizmlari”
lug‘ati ishlab chiqilishi lozim. Bu lug‘at akademik va amaliy tilshunoslik uchun asos bo‘lib
xizmat qiladi [5:10].
2.
Rasmiy tilda ishlatilish me’yorlarini ishlab chiqish:
OAV, rasmiy hujjatlar va ta’lim
tizimi uchun yangilangan leksik birliklardan foydalanish bo‘yicha stilistik me’yorlar ishlab
chiqilishi zarur. Bu me’yorlar davlat tili maqomini mustahkamlashga xizmat qiladi [8:14].
3.
Ijtimoiy tarmoqlarda til madaniyatini targ‘ib qilish:
Blogerlar, kontent yaratuvchilar,
ommaviy axborot vositalari orasida o‘zbek tilining adabiy me’yorlariga rioya qilish bo‘yicha
ijtimoiy kampaniyalar o‘tkazilishi lozim. Bu orqali til madaniyatining keng targ‘iboti
ta’minlanadi.
4.
Ta’lim tizimida zamonaviy leksik o‘zgarishlarni aks ettirish:
Filologiya, jurnalistika
va axborot texnologiyalari yo‘nalishlarida o‘qitilayotgan fan dasturlariga zamonaviy til
o‘zgarishlari, neologizm va internet tili bo‘yicha alohida mavzular kiritilishi kerak [2:9].
5.
Monitoring tizimi joriy etish:
Internet va OAV leksikasini monitoring qilish orqali
yangi birliklarning muomaladagi holatini aniqlab borish, ularning turg‘unlashish darajasini
1787
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
baholash va kerak bo‘lsa rasmiy atamalar ro‘yxatiga kiritish bo‘yicha davlat til siyosati doirasida
maxsus tizim joriy etilishi mumkin [12:15].
6.
Lingvistik platformalar yaratish:
Onlayn platforma va mobil ilovalar orqali
foydalanuvchilarga zamonaviy neologizmlar, ularning tarjimalari va me’yoriy shakllari haqida
ma’lumot beruvchi interaktiv xizmatlar ishlab chiqish lozim.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy o‘zbek leksikasida kechayotgan o‘zgarishlar
tilshunoslik uchun yangi ilmiy yondashuvlarni talab etmoqda. Til — tirik organizm sifatida —
zamon bilan uyg‘un rivojlanishi zarur, biroq bu rivojlanish adabiy til me’yorlarini buzmasdan,
aksincha ularni boyituvchi yo‘nalishda olib borilishi lozim. Ushbu tadqiqot shunday uyg‘unlikka
erishish yo‘lida ilmiy asoslangan takliflar beradi.
REFERENCES
1.
Alimov, Sh. "O‘zbek tilining leksikasi va frazeologiyasi". – Toshkent, 2017.
2.
Komilov, N. "Til va jamiyat". – Toshkent, 2020.
3.
Bobojonov, O. "Global jarayonlar va o‘zbek tili". – O‘zR FA Nashriyoti, 2019.
4.
Norman, B. "Internet tilining xususiyatlari". – Moscow, 2015.
5.
To‘xtasinov, M. "Neologizmlar va ularning lingvistik tahlili". – Toshkent, 2021.
6.
Ismatullaeva, D. "Zamonaviy jargonlar va yoshlar tili". – Andijon, 2022.
7.
Crystal, D. "Language and the Internet". – Cambridge University Press, 2006.
8.
Saidov, A. "Davlat tili va til siyosati". – Toshkent, 2018.
9.
Xamidova, M. "Adabiy til me’yorlari". – Toshkent, 2019.
10.
Karimov, A. "Tilshunoslik asoslari". – Toshkent, 2015.
11.
Qodirova, N. "Raqamli davrda tilning o‘zgarishi". – Buxoro, 2023.
12.
Oxford Internet Institute. "Digital Language Shifts". – London, 2021.
13.
Turdiyev, Sh. "Lingvistik innovatsiyalar". – Toshkent, 2022.
14.
Qosimov, U. "Til va taraqqiyot". – Toshkent, 2020.
15.
UNESCO Report on Linguistic Diversity in the Digital Age. – Paris, 2021.
