1798
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
INTERNETDAN FOYDALANISHNING IJTIMOIY XULQ VA VIRTUAL
JAMOALARDA ODOB-AXLOQ NORMALARINI SHAKLLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Tilavoldiyev Rasuljon Rahmonali o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti, Jismoniy tarbiya va sport fakulteti, Adaptiv jismoniy tarbiya va
sport nazariyasi Kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15559417
Annotatsiya. Ushbu maqola internetdan foydalanishning inson psixologiyasiga, ijtimoiy
xulq-atvorga va virtual jamoalardagi odob-axloq normalariga ta’sirini psixologik nuqtai
nazardan tahlil qiladi. Maqolada internetning asosiy xususiyatlari – anonimlik, virtual haqiqat,
tezkor
aloqa
va
ijtimoiy
tasdiqlash
mexanizmlari
– ko‘rib chiqilib, ularning
foydalanuvchilarning xatti-harakatlariga qanday ta’sir qilishi o‘rganiladi. Shu bilan birga,
virtual jamoalarda odob-axloq normalarining shakllanishi, ijtimoiy izolyatsiya, kiberbulling va
guruh dinamikasi kabi masalalar psixologik nazariyalar asosida yoritiladi. Maqola internetning
ijobiy va salbiy oqibatlarini muhokama qilib, kelajakda odob-axloq normalarini mustahkamlash
uchun psixologik va texnologik yechimlar taklif etadi. Umuman, internetning insoniyat
hayotidagi o‘rni va uning psixologik ta’siri chuqur tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: internet, ijtimoiy xulq-atvor, virtual jamoalar, odob-axloq normalari,
psixologiya, anonimlik, virtual haqiqat, tezkor aloqa, ijtimoiy tasdiqlash, deindividuatsiya,
konformizm, guruh dinamikasi, kiberbulling, axloqiy ajralish, ijtimoiy izolyatsiya, psixologik
ta’sir.
Abstract. This article analyzes the impact of Internet use on human psychology, social
behavior, and etiquette in virtual communities from a psychological perspective. The article
examines the main features of the Internet - anonymity, virtual reality, instant communication,
and social validation mechanisms - and examines how they affect users' behavior. At the same
time, issues such as the formation of etiquette in virtual communities, social isolation,
cyberbullying, and group dynamics are covered based on psychological theories. The article
discusses the positive and negative consequences of the Internet and offers psychological and
technological solutions to strengthen etiquette in the future. In general, the role of the Internet in
human life and its psychological impact are analyzed in depth.
Keywords: Internet, social behavior, virtual communities, ethical norms, psychology,
anonymity, virtual reality, instant communication, social validation, deindividuation,
conformism, group dynamics, cyberbullying, moral disengagement, social isolation,
psychological impact.
Аннотация. В данной статье с психологической точки зрения анализируется
влияние использования Интернета на психологию человека, социальное поведение и
моральные нормы в виртуальных сообществах. В статье рассматриваются основные
особенности Интернета — анонимность, виртуальная реальность, механизмы
мгновенного общения и социальной верификации — и исследуется, как они влияют на
поведение пользователей. При этом на основе психологических теорий освещаются
такие вопросы, как формирование моральных норм в виртуальных сообществах,
социальная изоляция, кибербуллинг и групповая динамика. В статье рассматриваются
положительные и отрицательные последствия Интернета и предлагаются
психологические и технологические решения для укрепления моральных норм в будущем.
1799
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
В целом глубоко анализируется роль Интернета в жизни человека и его
психологическое воздействие.
Ключевые слова: Интернет, социальное поведение, виртуальные сообщества,
нормы этикета, психология, анонимность, виртуальная реальность, мгновенная
коммуникация, социальное подтверждение, деиндивидуализация, конформизм, групповая
динамика,
киберзапугивание,
моральное
размежевание,
социальная
изоляция,
психологическое воздействие.
Kirish:
Internetning keng tarqalishi va virtual jamoalarning rivojlanishi ijtimoiy
munosabatlar va xulq-atvor normalarini tubdan o‘zgartirdi. Virtual muhitda odamlarning o‘zini
tutishi, odob-axloq qoidalari va ijtimoiy xulq-atvorga ta’sir etuvchi psixologik omillar
zamonaviy tadqiqotlarning muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ushbu maqola internetdan
foydalanishning psixologik jihatlari, virtual jamoalarda odob-axloq normalarining shakllanishi
va ijtimoiy xulqning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rib chiqadi.
Adabiyotlar tahlili
Internet zamonaviy dunyoda inson hayotining ajralmas qismiga aylandi. U muloqot,
axborot almashish, bilim olish va ijtimoiy aloqalarni rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar
yaratdi. Shu bilan birga, internet foydalanuvchilarning ijtimoiy xulq-atvoriga va virtual
jamoalardagi odob-axloq normalariga ta’sir ko‘rsatuvchi murakkab psixologik jarayonlarni ham
keltirib chiqardi. Ushbu maqolada internetdan foydalanishning psixologik xususiyatlari, uning
ijtimoiy xulq-atvorga ta’siri, virtual jamoalarda odob-axloq normalarini shakllantirishdagi roli va
bu jarayonlarning oqibatlari batafsil ko‘rib chiqiladi.
Internet va inson psixologiyasi
Internet inson psixologiyasiga chuqur ta’sir ko‘rsatadigan muhit sifatida o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Ushbu ta’sirni tahlil qilishda bir nechta asosiy psixologik omillarni ko‘rib
chiqish zarur: anonimlik, virtual haqiqat, tezkor aloqa va ijtimoiy tasdiqlash mexanizmlari.
Anonimlik internetning eng muhim xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Foydalanuvchilar
ko‘pincha o‘zlarining haqiqiy shaxsiyatini yashirib, taxalluslar yoki soxta profillar orqali
muloqot qilishadi. Psixologik nuqtai nazardan, bu holat “deindividuatsiya” deb ataladi – ya’ni
shaxs o‘zini guruhning bir qismi sifatida his qilib, individual mas'uliyatni kamroq sezadi.
Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda yoki onlayn forumlarda tajovuzkor xatti-harakatlar
ko‘rsatuvchi “trollar” ko‘pincha anonimlik tufayli o‘zlarini erkin his qilishadi. Bu esa ularning
ijtimoiy normalardan chetga chiqishiga va axloqsiz xatti-harakatlarga yo‘l qo‘yishiga sabab
bo‘ladi.
Virtual haqiqat insonning o‘zini boshqa bir muhitda tasavvur qilish imkonini beradi. Bu
muhitda odamlar real hayotdagi o‘zlaridan farqli tarzda harakat qilishadi. Psixologiyada bu
jarayon “o‘zini boshqacha ko‘rsatish” (self-presentation) deb ataladi. Masalan, Instagram yoki
Facebook kabi platformalarda foydalanuvchilar o‘zlarining hayotidagi eng yaxshi lahzalarni
namoyish etishga intilishadi. Bu esa virtual shaxsiyatning ideallashtirilgan tasvirini yaratadi,
lekin ko‘pincha haqiqiy hayotdan farq qiladi. Shu sababli, odamlar o‘zlarining haqiqiy his-
tuyg‘ularini yashirib, boshqalarga yoqishga urinadilar.
Tezkor aloqa imkoniyati esa internetning yana bir muhim xususiyati bo‘lib, u
muloqotning tezligini oshiradi. Biroq, bu tezlik odamlarning o‘z xatti-harakatlarini o‘ylab
ko‘rish (refleksiya) uchun vaqt qoldirmaydi. Natijada, impulsiv javoblar, g‘azabli sharhlar yoki
nizoli vaziyatlar ko‘payadi.
1800
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Psixologik jihatdan, tezkor aloqa emotsional nazoratni pasaytiradi va odamlarning o‘zaro
munosabatlarida keskinlikni oshiradi. Masalan, X (sobiq Twitter) platformasida qisqa va tezkor
xabarlar tufayli foydalanuvchilar o‘z fikrlarini to‘liq tushuntirishga ulgurmaydi, bu esa noto‘g‘ri
tushunchalar va janjallarga olib keladi.
Ijtimoiy tasdiqlash mexanizmlari, ya’ni “layk”, “repost” va “follouer” kabi tushunchalar
ham psixologik ta’sir ko‘rsatadi. Bu mexanizmlar odamlarda boshqalardan tasdiq olish istagini
kuchaytiradi. Psixologiyada bu “mukofot tizimi” (reward system) deb ataladi – har bir “layk”
miyadagi dopamin darajasini oshirib, foydalanuvchiga zavq bag‘ishlaydi. Natijada, odamlar
ko‘proq e’tibor jalb qilish uchun o‘z xatti-harakatlarini o‘zgartiradi, bu esa ijtimoiy xulq-atvorda
sun’iylikni oshiradi.
Ijtimoiy xulq-atvorning transformatsiyasi
Internet foydalanuvchilarning ijtimoiy xulq-atvorini tubdan o‘zgartiradi. Bu jarayonni
tushunish uchun ijtimoiy ta’lim nazariyasi (Social Learning Theory) va guruh dinamikasi kabi
psixologik yondashuvlardan foydalanish mumkin. Virtual jamoalar odamlarga o‘zaro ta’sir qilish
orqali yangi xulq-atvor namunalarini o‘rganish imkonini beradi.
Transformatsiyaning asosiy yo‘nalishlari
Ijtimoiy xulq-atvorning transformatsiyasi bir nechta muhim sohalarda yaqqol ko‘rinadi:
Individualizmning kuchayishi: Kollektivizmga asoslangan jamiyatlarda, masalan,
O‘zbekistonda, individual xohish-istaklar va shaxsiy maqsadlarga e’tibor ortib bormoqda. Bu,
ayniqsa, yosh avlod orasida sezilarli.
Ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri: Ijtimoiy media platformalari nafaqat muloqot vositasi,
balki yangi ijtimoiy me’yorlar va trendlar shakllantiruvchi omil sifatida ham xizmat qilmoqda.
Bu esa “ko‘rinish madaniyati” (culture of visibility) va o‘zini namoyon qilish istagini
kuchaytirdi.
Gender rollarining o‘zgarishi: Ayollarning ijtimoiy hayotdagi faolligi ortishi va gender
tengligi haqidagi global diskurs an’anaviy oilaviy rollarni qayta ko‘rib chiqishga olib keldi.
Ekologik ongning yuksalishi: Iqlim o‘zgarishi va atrof-muhit muammolari haqidagi
xabardorlik odamlarning iste’mol odatlari va ijtimoiy faolligiga ta’sir qilib, mas’uliyatli xulq-
atvor shakllarini rag‘batlantirmoqda.
Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda “layk” va “sharh” kabi mexanizmlar ijtimoiy tasdiqlash
tuyg‘usini oshiradi. Foydalanuvchilar ko‘pincha o‘zlarining haqiqiy qiziqishlari yoki
qadimiyatlaridan voz kechib, boshqalarga yoqadigan kontent yaratishga intilishadi. Bu jarayon
psixologiyada “konformizm” deb ataladi – ya’ni odamlar guruhning umumiy qoidalari va
talablariga moslashadi. Masalan, bir mavzu bo‘yicha ommabop fikr paydo bo‘lsa,
foydalanuvchilar o‘zlarining shaxsiy fikrlarini bildirmasdan, ko‘pchilikning fikriga qo‘shilishga
urinadilar.
Guruh dinamikasi ham internetdagi ijtimoiy xulq-atvorga katta ta’sir ko‘rsatadi. Virtual
jamoalarda “biz” va “ular” degan tasavvur shakllanadi, bu esa guruh ichidagi birdamlikni va
tashqi guruhlarga qarshi adovatni kuchaytiradi. Psixologiyada bu “guruh ichidagi tarafkashlik”
(in-group bias) deb nomlanadi. Masalan, siyosiy yoki diniy mavzularda o‘tkazilgan
munozaralarda foydalanuvchilar o‘z guruhlarining pozitsiyasini himoya qilish uchun tajovuzkor
xatti-harakatlar ko‘rsatishi mumkin. Bu holat ko‘pincha virtual muhitda haqiqiy muloqotdan
ko‘ra keskinroq bo‘ladi, chunki odamlar o‘zlarining his-tuyg‘ularini nazorat qilishga kamroq
harakat qilishadi.
1801
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Internetning yana bir ta’siri – ijtimoiy izolyatsiyaning kuchayishi. Garchi virtual jamoalar
odamlarni bir-biriga yaqinlashtirsa-da, ko‘p foydalanuvchilar real hayotdagi munosabatlardan
uzoqlashib, faqat onlayn muhitga qaram bo‘lib qolmoqda. Bu holat psixologik jihatdan
yolg‘izlik, depressiya va ijtimoiy ko‘nikmalarning zaiflashishiga olib keladi. Masalan,
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tarmoqlarda ko‘p vaqt o‘tkazadigan yoshlar real hayotda
muloqot qilishda qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Global qamrov va madaniy farqlar
Internet global platforma bo‘lib, turli madaniyat va qadriyatlar tizimiga ega bo‘lgan
odamlarni birlashtiradi. Bu esa odob-axloq normalarining turlicha talqin qilinishiga olib keladi.
Masalan, bir madaniyatda qabul qilinadigan xatti-harakat boshqa madaniyatda nomaqbul
sifatida qabul qilinishi mumkin. Bu holat virtual jamoalarda nizolar va noto‘g‘ri tushunishlarni
keltirib chiqaradi.
Virtual jamoalarda odob-axloq normalari
Virtual jamoalar o‘ziga xos odob-axloq normalarini shakllantiradi, lekin bu normalar real
hayotdagidan farq qiladi. Psixologik nuqtai nazardan, bu jarayonni tahlil qilishda ijtimoiy norma
nazariyasi va axloqiy rivojlanish modellari, masalan, Kohlbergning axloqiy rivojlanish
nazariyasi qo‘llaniladi.
Internetdagi odob-axloq normalari ko‘pincha jamoaning madaniyati va qoidalari bilan
belgilanadi. Masalan, Discord yoki Reddit kabi platformalarda har bir guruhning o‘ziga xos
qoidalari mavjud bo‘lib, foydalanuvchilar ularga rioya qilishga majbur. Biroq, bu qoidalar
universal emas va ko‘pincha subyektiv tarzda qo‘llaniladi. Shu sababli, bir jamoada odobli deb
qabul qilingan xatti-harakat boshqa jamoada axloqsiz sifatida baholanishi mumkin. Masalan,
hazil yoki kinoya bir guruhda qabul qilinsa, boshqa guruhda haqorat sifatida qaralishi mumkin.
Anonimlik va mas'uliyatning pastligi virtual jamoalarda odob-axloq normalarini buzishga
olib keladi. “Kiberbulling” (onlayn zo‘ravonlik) kabi hodisalar ko‘pincha foydalanuvchilarning
o‘z harakatlari uchun javobgarlikni his qilmasligi bilan bog‘liq. Psixologiyada bu “axloqiy
ajralish” (moral disengagement) deb ataladi – odamlar o‘z xatti-harakatlarining oqibatlarini
e’tiborsiz qoldirib, ularni oqlashga urinadilar. Masalan, kimdir boshqa foydalanuvchini haqorat
qilsa, buni “faqat hazil” deb oqlashi mumkin.
Virtual jamoalarda odob-axloq normalarini shakllantirishda ijtimoiy ta’sir muhim rol
o‘ynaydi. Agar jamoada tajovuzkor muloqot odatiy hol sifatida qabul qilinsa, yangi a’zolar ham
shunga moslashadi. Bu jarayon psixologiyada “ijtimoiy yuqtirish” (social contagion) deb ataladi.
Masalan, agar guruhda haqoratli so‘zlar ishlatish odat tusiga kirsa, bu xatti-harakat tezda
boshqa a’zolarga ham tarqaladi.
Psixologik ta’sirning ijobiy va salbiy tomonlari
Internetdan foydalanishning ijtimoiy xulq va odob-axloqqa ta’siri ham ijobiy, ham salbiy
jihatlarga ega. Ijobiy tomondan, virtual jamoalar odamlarga o‘zlariga o‘xshash odamlarni topish
va qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi. Masalan, ruhiy kasalliklardan aziyat chekuvchilar uchun
maxsus guruhlar foydalanuvchilarga o‘z tajribalarini baham ko‘rish va yolg‘izlikdan xalos
bo‘lishga yordam beradi. Bu psixologik salomatlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va odamlar o‘zlarini
jamiyatning bir qismi sifatida his qilishadi.
Salbiy tomondan, internetdagi axloqsiz xatti-harakatlar ijtimoiy barqarorlikka tahdid
soladi. Nafrat so‘zlari (hate speech), yolg‘on axborot tarqatish va kiberbulling kabi hodisalar
foydalanuvchilarda stress, xavotir va ishonchsizlikni oshiradi.
1802
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Psixologik jihatdan, bu holat odamlarning o‘zaro munosabatlariga salbiy ta’sir qiladi va
virtual jamoalarni zaharli muhitga aylantiradi.
Internetdan foydalanishning kelajakdagi ta’siri
Internetning ijtimoiy xulq va odob-axloqqa ta’siri kelajakda yanada kuchayishi mumkin.
Texnologiyaning rivojlanishi, masalan, sun’iy intellekt va virtual reallikning kengayishi,
psixologik jarayonlarni yanada murakkablashtiradi. Masalan, virtual reallikda odamlar o‘zlarini
butunlay boshqa shaxs sifatida tasavvur qilishi mumkin, bu esa ularning real hayotdagi xulq-
atvoriga ta’sir qilishi ehtimoldan xoli emas.
Shu bilan birga, internetdagi odob-axloq normalarini tartibga solish uchun yangi
yondashuvlar ishlab chiqilishi zarur. Masalan, ijtimoiy tarmoqlar axloqsiz xatti-harakatni
aniqlash uchun sun’iy intellektdan foydalanishi mumkin. Biroq, bu jarayonda shaxsiy maxfiylik
va so‘z erkinligi o‘rtasidagi muvozanatni saqlash muhim bo‘ladi.
Xulosa
Internetdan foydalanish ijtimoiy xulq-atvor va virtual jamoalarda odob-axloq normalarini
shakllantirishda muhim psixologik xususiyatlarga ega. Anonimlik, virtual haqiqat, tezkor aloqa
va ijtimoiy tasdiqlash kabi omillar inson psixologiyasiga ta’sir qilib, yangi xulq-atvor
namunalarini vujudga keltiradi. Bu jarayon ijobiy va salbiy oqibatlarga olib keladi: bir
tomondan, odamlar o‘zlarini ifoda etish va qo‘llab-quvvatlash imkoniyatiga ega bo‘lsa, boshqa
tomondan, axloqsiz xatti-harakatlar, ijtimoiy izolyatsiya va zaharli muhit kabi muammolar paydo
bo‘ladi.
Virtual jamoalarda odob-axloq normalarini mustahkamlash uchun psixologik ta’lim,
mas'uliyatni oshirish va texnologik yechimlar zarur. Foydalanuvchilar o‘z harakatlarining
oqibatlari haqida ko‘proq o‘ylashi va virtual muhitda ham real hayotdagi ijtimoiy normalarga
rioya qilishi muhimdir. Faqat shu yo‘l bilan internet insoniyat uchun nafaqat texnologik, balki
axloqiy jihatdan ham foydali vositaga aylanishi mumkin.
REFERENCES
1.
Тилаволдиев, Р. (2024). Психологическая подготовка спортсменов к
соревнованиям.
Research and implementation
,
2
(6), 127-135.
2.
Tilavoldiyev, R. (2024). Zamonaviy sportda sport psixologiyasining ahamiyati va sport
psixologining vazifasi.
Research and Implementation
, 124-128.
3.
Tilavoldiyev, R. R. (2024). SPORTCHI GAVDA TIPINING HARAKTER VA
TEMPERAMENTGA TA'SIRI.
Экономика и социум
, (5-2 (120)), 700-703.
4.
Qovlonbekov, A. (2024). Yangi O'zbekistonda tadbirkorlikning ijtimoiy-psixologik
xususiyatlari.
Tadqiqot va amalga oshirish
,
2
(7), 174-178.
5.
Ergashov, U., & Sulaymonov, M. (2023). Sportchilar dasxatlarining funksional
ahamyati va xoslanishining bugungi kundagi o’rni.
Gospodarka i Innowacje.
,
32
, 1-4.
6.
Эргашов,
У.
(2024).
ВЛИЯНИЕ
ЯЗЫКА
НА
КОГНИТИВНЫЕ
И
ПОВЕДЕНЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ.
Research and
implementation
,
2
(6), 146-150.
7.
Baumeister, R. F., & Exline, J. J. (1999). Virtue, personality, and social relations: Self-
control as the moral muscle.
Journal of Personality, 67
(6), 1165-1194.
8.
Latané, B. (1981). The psychology of social impact.
American Psychologist, 36
(4), 343-
356.
1803
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
9.
Matias, J. N. (2019). Preventing harassment and increasing group participation through
social norms in online communities.
Proceedings of the ACM on Human-Computer
Interaction, 3
(CSCW), 1-28.
10.
Suler, J. (2004). The online disinhibition effect.
CyberPsychology & Behavior, 7
(3),
321-326.
