1841
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
MULLO YOR MUHAMMAD NAMANGONIY VA “TUHFAT UL-OBIDIN”
ASARINING TOVUSH XUSUSIYOTI
Tuyg’un Sayed Hussamuddin
Jawzjon universiteti, O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi Katta o‘qituvchisi.
Barlas Hayratullah
Javzijon davlat universiteti
Jawzjon universiteti, Turk tili va adabiyoti kafedrasi Katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15569851
Annotatsiya. Ushbu maqolada tekshirishga loyiq deb bilingan “Tuhfat ul-Obidin” nomli
asar asosan 19. asrda Namangonda tugʻilgan Molla Yar Muhammad Namangoniyning
sheʼrlaridan tashkil topgan asardir. Asarda koʻplab shoirlarning sheʼrlari ham bor, lekin 188
sahifadan iborat bu asarning 108 sahifasi shoirimiz Namangoniga tegishli ekani aniqlanib, bu
sahifalarga eʼtibor qaratilgan. She’rlarda shoir taxallusi Muhlis deb yuritiladi. Asar hozirgi
Afg‘oniston chegarasida joylashgan Badaxshon viloyatining Xo‘shxam qishlog‘idan topilgan.
Asardagi matnlar lotin alifbosiga o‘tkazilgan. Asarning til xususiyatlari ko‘rib chiqildi; Imlo
xususiyatlari, fonetik va xususiyatlari hisobga olinib, Turkiya Turk tiliga ko‘chirilgan.
Kalit so‘zlar: Molla Yar Muhammad Namangoniy, Tuhfat ul-Obidin, fonologiya,
tovushlar.
Abstract. As a master degree graduate thesis, we selected the Tuhfetul-Abidin. It is a
collection of the poems written by Maulana Yar Muhammed Nemengânî who was born in 19
th
century in Nemengân. There are many poems from different poets in the book which consisting
of 188 pages, but 108 pages belong to our poet Nemengânî and this study focused on these
pages. In the poems, poet was known by his surname, Muhlis. The text was found in Khushkham
village in Badakhshan province, which is located on the borders of Afghanistan. The texts of the
book have been transcribed and translated into Latin alphabets. Considering language
characteristics, writing characteristics, phonetic features and shape characteristics, the texts
were studied and translated into Turkey Turkish language.
Keywords: Maulana Yar Muhammed Namangânî, Tuhfetüʾl-ʾÂbidîn, phonology,
phonemes.
Kirish
O‘tmish qadriyatlarini kelajakka olib borish, ilm-fan olamida bardavomlikka erishish
tadqiqotchi sifatidagi burchimizdir. O‘tmishning chang sahifalarida qolgan va o‘rganilmagan
“Tuhfat ul-Obidin” nomli asar 19 asr oxirida vujudga keldi. U bugungi Afg‘oniston
chegarasidagi Badaxshonda saqlanib qolgan va qish kechalari xuftondan keyin o‘qiy oladigan
kishi tomonidan o‘qib, izohlangan va bugungi kungacha yetkazilgan.
188 varaqdan iborat bu matnda Molla Yar Muhammad Namangoniyning 108 betgacha
boʻlgan sheʼrlari jamlangan. Tadqiqotimizga zikr etilgan shoirning she’rlari kiritilgan. Kirish
qismida shoir hayoti, nomi, ijodining ahamiyati, mazmuni kabi mavzular bayon etilgan.
Asarning fonetik xususiyatlari, aski O‘zbek tilining xususiyatlari berilgan asarlar asosida
oʻrganildi. Matnning transkripsiyasi prosodiya naqshlarini hisobga olgan holda amalga oshirildi
va tadqiqotning xulosasi xulosa qismida keltirilgan.
1842
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Molla Yar Muhammad Namangoni Shoirning Nomi
Asli vatani Namangon boʻlgan va tugʻilgan yili haqida maʼlumot yoʻq Molla Yor
Muhammad Buxoroda taʼlim olgan va umrining koʻp qismini sayohatlarda oʻtkazgan. Buxoro
amiri Nasrulloh hukmronligi davrida oʻzining “Labiy Havzi Devon Begiy” nomli maydonida
xutba va nasihatlar berdi. “Tazkiray Qayumiy”da keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, shoir XIX
asrning oxirida yashagan, ammo shoir umrining katta qismi sayohatda oʻtganligi sababli uning
vafoti haqida maʼlumot yoʻq.
1
“Tuhfat ul-Obidin”ning ko‘chiruvchisi shoirning maqtovlarini
dastlab Molla Yor Muhammadning shogirdi Hassamuddin Hafizdan eshitgan va unga bo‘lgan
qiziqishi tufayli uning ijodidan she'rlar tanlagan. Ko‘chiruvchining biz qulga olgan asar boshida
bergan ma’lumotlariga ko‘ra, shoirdan birgina asar qolgan.
Tuhfat ul-Obidin Asari
Asar nomi
Ahmet Maxdum Buxoriy turli shoirlarning sheʼrlarini yangilah usuli boʻyicha toʻpladi va
Molla Yâr Muhammad Namangoni ismli shoirning sheʼrlariga toʻxtalib, asarga Tuhfat ul-Obidin
yoki “Anis ul-Oshiqin” nomini berdi. Asarda tilga olingan shoirning she’rlari asosan
Payg‘ambarimizning “Munoqib ul- Oliya” nomli asarida madh etilganligi va odamlarning bu
mavzuni ko‘proq ma’qul ko‘rganligi bilan bog‘liqdir. Bizning tadqiqotimizda asar nomining
faqat Tuhfat ul- Obidin deb berilishiga sabab bu nom asarning yuqori qismida yozilganligidir.
Asar boshidagi tushuntirishga ko‘ra, u asar tayyorlanayotganda Namangoni she’rlarini
108 betigacha yozgan, qolgan sahifalarida esa boshqa shoirlarning she’rlaridan misollar
keltirgan.
Asarning Mazmuni
Asarda Payg‘ambarimiz Muhammad
(s.a.v)
, to‘rt xalifa, abu Hofiz ismli shaxs va Buxoro
haqida she’rlar aytilgan. Bu adabiy asarda g'azal, muxammas, musaddas, mustazod, musama
kabi nazm shaklida yozilgan she'rlar mavjud. Shoir she’rlari ko‘proq tasavifi she’rlardir.
Asarning Ahamiyati
Payg'ambarlar Alloh tomonidan yuborilgani uchun İnsonlar orasida seviladi va hurmat
qilinadi. Islom olamidagi payg'ambarlar, ayniqsa Hz. Muhammadni juda hurmat qilishadi. U
haqidagi kitoblar, maqolalar, risolalar, naatlar katta e’tiborni tortadi. Molla Yar Muhammad
Namangani devonida Payg‘ambarimiz haqidagi na’tlar borligi odamlarning e’tiborini tortdi.
Shoirning yagona devonidan saralangan she’rlari jamlangan ushbu majmuo‘ ham
mavzulari, ham Chag‘atoy Tilidan yangi O‘zbek Turk Tiliga o‘tish davri mahsuli bo‘lishi
jihatidan katta ahamiyatga ega. Asarda Chag‘atoy Tilining grammatik xususiyatlari ko‘proq
uchraydi.
Nusxa Tarixi
Nusxa Nurulhaq va Gulbiddin tomonidan hozirgi Afg'onistonning eski Xuroson
chegaralari ichida joylashgan Bedaxshon viloyatining Xo‘shxam qishlog'ida saqlangan. Qadimgi
Turkiston hududida xufton namozidan keyin Meshreb-i Namangoni, Hofiz Shiraziy, Bidil, Sadi
Shiraziy kabi shoirlarning she’rlari o‘qilib, o‘qiydigan kishilar tomonidan tushuntirilar edi.
Ushbu an'anani davom ettirish g'oyasi bilan biz ishlayotgan nusxa yashiringan.
Yozuvchining Shoir va Asar Haqidagi Fikrlari
Ahmet Maxdum Buxoriy ikkinchi qo‘l kitob sotuvchisi sifatida otasining kasbini davom
ettirar ekan, Molla Yar Muhammad Namangonining izdoshlaridan Molla Hussamuddin bilan
uchrashadi.
1
Folad Jan, Damolla Qayyumov,
Tazkira-i Qayyumi
.
1843
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Molla Husamuddin Maxdum Buxoriga Namangoni she’rlarini o‘qib beradi, nasihatlari
haqida gapiradi. Shu tariqa Buxori unga yanada qattiqroq bog‘lanib, hurmat va muhabbat bilan
oziqlantirdi. Buxoriy o‘zining yagona devonidan she’r tanlab, “Darmon bo‘lsin dardga, nur
bo‘lsin qorong‘uga”, dedi. Ushbu majmua’a tashkil qildi.
YOZMA XUSUSIYATLAR
Eskiy O‘zbek Tilidagi asarlar asosan Arab alifbosida yozilgan.
2
Biz ko‘rib chiqayotgan
asar XIX asrda Arab alifbosida yozilgan asar bo‘lib, O‘zbek Tiliga xos xususiyatga ega. Bu
asarda Chagʻatoy Tilida koʻrilgan 9 unli ham koʻrinadi. Bu unlilarning xususiyatlari asarda
ko‘ringan misollar bilan isbotlanadi.
Eskiy o‘zbek tilida 9 ta unli bor: a, e, ė, ı, i, o, ö, u, ü. Turkiy so‘zlardagi bu unlilardan
tashqari, arab va fors tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlarida ba’zi cho‘ziq unlilar (ā, î, ū) ko‘rinadi.
Turkiy so‘zlarda qo‘llaniladigan unlilarning beshtasi ingichka (e, ė, i, ö, ü), qolgan
to‘rttasi (a, ı, o, u) esa qalin. Bu unlilarning beshtasi orta keng‘ (a, e, ė, i, i) va toʻrttasi (o, ö, u, ü)
yuqori tor. Bu unlilarning beshtasi keng (a, e, ė, o, ö), toʻrttasi tor (ı, i, u, ü) unlilaridir.
3
Biz yuqorida tilga olgan barcha unlilarni asarda bo‘lgan o‘rnaklar bilan ko‘rib chiqamiz.
Bu xususiyatlar qulga olgan asarning tavush xususiyatlari ishlatiladi. Turkiye Turkchasi
tavush xususiyati bilan qarshilashtirilgan ve bu tilning xususiyatlari ko‘zga tutilgan.
Unlilarning İmlosi
A/a umlisi
: Bu unli so‘zning boshida, o‘rtasida va oxirida qo‘llangan bo‘lib, qalin, tekis
va keng. Matnda so‘z boshida alif (a ا) yoki madli alif (a آ) bilan ko‘rsatilgan. So‘z o‘rtasida alif
(a ا), so‘z oxirida goh alif (a ا), gohida (h ـه) shaklida qo‘llangan.
"A" harfini so‘z boshida qo‘llanishi:
anlar
(رلانآ),
atı
(یتآ),
açkey
(یاکچآ),
anı
(ینآ),
anda
(ادنا),
arkasıdın
(نیدیساقرا),
andaġ
(غادنا),
añlayup
(پویلاگنا),
aytıp
(پیتیا),
ayaġ
(غایا),
adaşken
(ناکشادا),
arasın dėk
(کیدنسارا),
ara
(ارا),
araġa
(هغارا),
aldıña
( اگنیدلآ),
açḳanda
(هدناقچآ), aña ( اگنآ),
anıñ
(گنینا),
ayġalı
(یلاغیا),
aḫtar
-
(راتخآ).
"A" harfini so‘z o‘rtasida qo‘llanishi:
bitalmay
(یاملاتیب),
yaman
(نامی),
yaḫşı
(یشخی),
taptı
(یتپات),
barmasdın
(نید سمراب),
ḳılġan
(ناغلیق),
başıda
(ادیشاب),
uşla
- ( لاشوا),
yaḫşılik
(کیل یشخی),
uşal
(لشوا),
sarıġa
( هغیرس),
yazdı
(یدزای),
tapmay
(یمپات),
baḳmagay
(یاغمقاب),
çaḳmasun
(نوسمقاچ),
bardur
(رودراب),
ayaġıñ
(گنیغایا),
tamsa
(هسمات),
yasalsa
(هسلاسای),
yatken
(ناکتای),
yañlığ
(غیلگنی) (13/25),
ḳandaġ
(غادنق),
tartıp
(پترات).
A” harfini so‘z oxirda qo‘llanishi:
soñra
(هرگنوس),
aña
( اگنا),
bolsa
( هسلوب),
ara
(ارا),
ḳılsa
(هسلیق),
saḳla
- (هلقاس),
bolma
(هملوب),
anadın
(نید هنآ),
yıġla
- (لاغی),
susaduḳ
(قداسوس),
anda
(ادنا),
ḳara
(ارق),
taşladı
(یدلاشات).
Bazı so‘zlarda aslı uzun bo‘lgan ā ning (ا) yerida bazı tashqi so‘zlarda vaznini
tenglashtirish uchun he (ـه) qo‘llanadi.
āgeh (هگآ) < far. هاگآ, nāgeh (هگان) < far. هاگان, şeh (هش ) < far. هاش.
“E” unlisi mazkur asarda qo‘llanilgan o‘zbekcha so‘zlarning boshida, o‘rtasida va
oxirida ishlatilgan
Bu unli so‘zboshida,
alif
(ا) ve ( ی) bilan ko‘rsatiladi. Misollarni quyidagi matinda ko‘rib
chiqamiz:
( اگیگلیا) (گنین مگیا) .
So‘z o‘rtasida bazan alif va gohida belgisiz keladi:
2
Janos Eckmann,
Çağatayca El Kitab
, Çev. Güney Karaağaç (Ankara: Akçağ Yayınevi, 2005), 223.
3
Mustafa Argunşah,
Çağatay Türkçesi
(İstanbul: Kesit Yayınları, 2014), 77.
1844
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
bilan(نلاب), köpaydı (یدیاپوک), ilgari (یرگلیا), humay-ı şafkat erurman (نم روریا تفش یامه ),
yüregim
(میگاروی),
meni
(ینم),
bölek
( کلوب)
4
,
beri
(یریب),
kerek
(کاریک),
teñrim
(میرگنیت),
körsetey
(یاتسروک).
So‘z oxirida
alif
(ا) bilan gohida ( ه
ـ ) shaklida yozilgan.
İçre
(هرچیا),
birle
(هلرب),
üzre
(ارزوا),
içinde
(هدنیچیا),
dėme
(همید),
kėçe
(هچیک),
özge
(هگزوا),
señe
( اگنس),
tiledi
(هدلیت),
ötse
(هستوا).
Ė/ė nulisi:
Eski Turkchedan hozirgi kungaqadar belgisiz qo‘llanib kelgan unlidir.
Ayniqsa Arab yozuvida bu unlini ifodalovuchi maxsus belgi yo‘q. Bu unli ham (ی) shaklida
beriladi.
5
Biz ustiga tuxtalib kelayotgan matinda /
ė
/ tovushini ko‘rsatish uchun so‘z o‘rtasida ( ی) va
so‘z bashida alif ve ya (یا) hafrlari qo‘llangan. Bu tavush kalimaning bashida ve o‘rtasida
kurilgan. Biz ko‘rib chiqqan matnda so‘z oxirida qullangan ( ی( hafini hich yerda uchratmadik.
So‘z bashida /ė/ tavushi yazilgan so‘zlardan uchun o‘rnaklar:
yoḳ ėrdi
(یدریا قوی),
ėmes
(سمیا),
ėt-
(تیا),
ėy
(یا),
ėşit
- ( تشیا),
ėsrük
( کورسیا),
ėsi
(یسیا),
ėlge
( اگلیا),
ėmdi
(یدمیا)
6
,
ėdiñ
(گنیدیا),
ėrte
(هتریا),
ėylegil
(لیگلایا).
So‘z o‘rtasıda:
Kėldi
(یدلیک),
dėdi
(یدید),
dėk
( کید)
7
,
kėçesi
(یس هچیک),
bėrip
(بیریب),
kėt-
(تیک),
yėr
(ری),
tėgdi
(یدگیت),
ister ėseñ
(گنسیا رتسیا),
dėyüb
( پوید),
yėge
( اگی),
yėne
(هنی),
yėtti
(یتی).
I/ı unlisi:
so‘z boshida umuman
alif+ya
(یا) bilan yazilgan. So‘z o‘rtasida ve oxirida ( ی)
bilan ko‘rsatilgan. Tekshirilgan matinda bu unli uchun ham maxsus belgi ko‘rsatilmagan. Chunki
Arab yozuvida Turk- Ö‘zbek Tili unlilari uchun yetarli darajada belgining o‘zi yo‘qligi aniq. Shu
uchun ham bu unlini ifodalovuchi harf so‘z boshida ham o‘rtasida ham va oxirida ham
ko‘rsatilgan. Misol uchun:
Issıġ (غیسیا).
So‘z o‘z o‘rtasida:
yazıldı
(یدلزای),
ḳılur
(رولیق)
8
,
ḳaḳıl
(یدلیقاق),
sıġındım
(میدنیغیس),
çıḳtı
(یتقیچ) ,
atıñ
(گنیتآ),
aġır
(ریغآ),
sıġmasın
(نسامغیس),
tapılmas
(سملیپات).
so‘z oxirida:
munı
(ینوم),
boldı
(یدلوب),
anı
(ینآ),
yuḳarı
(
اقوی
یر
),
yaḫşı
(یشخی),
sarı
(یراس),
kaysı
(یسیق),
altı
(یتلآ),
toġrı
(یرغوت),
ḳanı
(ینق),
ʿışḳ otı
(یتوا قشع),
taşḳarı
(یراقشت),
doffı
(یفود),
ḳarşı
(یشرق).
İ/i:
bu tovush ham aslida /
ė
/ ga yaqin talafuz bo‘ladigan unlidir. Oldingi tovush bilan bu
tovushni ko‘rsatish uchun Arab yozuvida faqatgina bitta shakil mavjud. Bu ham so‘z boshi,
o‘rtasi va oxirida quyidagicha yoziladi: (یا) ،( ی)
so‘z boshida:
ilgeri
(یرگلیا),
istep
(پتسیا)
9
,
içürdiñ
(گنیدروچیا),
içre
(ارچیا),
içer
(رچیا),
iş
(شیا),
işitip
(پیتیشیا).
So‘z o‘rtasıda:
bilgil
(لیگلیب),
kim
(میک),
üç
miñ
( گنیم چوا),
bitalmay
(یملاتیب),
içinde
(هدنیچیا),
kirip
)پیریک),
tirilip
(پیلیریت).
so‘z oxirida:
4
Uzsozluk, (Erişim Tarihi: 20.05.2021).
5
Argunşah,
Çağatay Türkçesi,
77.
6
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı
, 232.
7
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı
, 230.
8
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı
, 238.
9
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı,
236.
1845
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Yetti
(یتی),
iki
(یکیا).
O/o unlisi:
asarda so‘z boshida
alif+vov
(وا) bilan o‘rtasida
vov
(
و) bilan yozilgan. Bu
tovush mazkur asarda yalg‘uzgina so‘zning boshida va o‘rtasida uchraydi.
so‘z boshida kelishi uchun o‘rnaklar:
ottuz iki
(یکیأ زوتوا),
oturgenler
(رلناگروتوا),
oldı
(یدلوا),
oḳup
(پوقوا),
ol şahġa
(هغ هاش لوا),
oşandaġ
(غادناشوا),
olturur
( وروتلوا
ر
),
otıdın
(ندیتوا).
So‘z o‘rtasıda:
ḳolum
(مولوق),
yoluñ
(گنولوی),
ḳoyaş
(شایوق),
ḳoydı
(یدیوق),
yoḳalgay
(یاگلاقوی),
bozmagey
(یاگمزوب),
tola
(هلوت).
Ö/ö (o‘):
bu unli ham /o/ unlisining yozma xususiyatlarini ko‘rsatadi.
So‘
z boshida
alif +
vov
(وا) bilan o‘rtasida
vov
(
و) bilan yozilgan. Bu tovush mazkur asarda yalg‘uzgina so‘zning
boshida va o‘rtasida uchraydi.
So‘z boshida:
Ötdiñ
( گنیدتوا),
özgeler
(رل هگزوا)
10
,
ötrü
(ورتوا),
örgenip
( پین هگروا),
öy
( یوا),
ölgen
(ناگلوا)
"ölen",
öldürdi
( یدرودلوا),
ornıge
(هگینروا),
öpüp
(پوپوا),
ötker-
(رکتوا).
So‘z o‘rtasıda:
bölek
(کلوب),
ḳıla
kör
(روک هلیق),
körgeç
(چاگروک),
körmedük
(کودامروک),
közge
( هگزوک),
kök
( کوک),
kökdin
(نیدکوک),
tökti
(یتکوت),
söz
(زوس),
söziñiz
(زیگنیزوس),
köterip
(پیراتوک),
köyer
(رایوک).
U/u unlisi
: bu unli ham mazkur asarda so‘z boshida
alif + vov
(وا) so‘z o‘rtasida va
oxirida
vov
(و) shaklida qo‘llanilgan.
Bu unlini so‘z boshida ishlatilishi
uluġ
(غولوا),
uyḳu
(وقیوا),
uçardın
(نیدراچوا),
uşal
(لشوا
)
,
uşbu
(وبشوا) "işte bu",
unutgıl
(لیگتونوا),
üzüp
( پوزوا).
So‘z o‘rtasıda:
buyurdı
(یدرویوب),
yoḳdur
(رودقوی),
munı
(ینوم),
busız
(زیسوب),
ḳoşuldum
(مودلوشوق),
tuman
(ناموت),
tufraġı
(یغارفوت),
tursek
(کاسروت).
So‘z oxirida:
uyḳu
(وقیوا),
uşbu
(وبشا),
ḳayġu
(وغیق),
ḳayu
( ویق).
Ü/ü (u) unlisi
: bu unli
ham mazkur asarda so‘z boshida
alif + vov
(وا) so‘z o‘rtasida va
oxirida
vov
(و) harfi bilan ifodalanadi. Misol uchun so‘z boshida:
üç miñ
(گنیم چوا),
on üçüñde
(هدگنوچوا نوا),
üçi
(یچوا),
üçün
(نوچوا),
üstide
(هدیتسوا),
üstige
(هگیتسوا),
üzre
(ارزوا),
üzüp
(پوزوا).
Bu unlini so‘z o‘rtasida qo‘llanishi uchun misol:
kündüz
(زودنوک),
yüz miñ
(گنیمزوی),
yüziñdin
(نیدگنیزوی),
muḥtac
ėrür
(روریا جاتحم),
sürme
(همرس),
bütün
(نوتوب),
yükleri
(یرلکوی),
külsün
(نوسلوک),
köydürüñ
( گنورودیوک),
kigüzdi
(
یک
وگ
یدز
).
Va so‘z adog‘ida:
Ötrü
(ورتوا).
Cho‘ziq unlilarning yozilishi
Arab va Fors Tilidan kirib kelgan so‘zlarda alif
“ ا” vov “و” va yo “ی”
shakillari aynan
Arab yozuvida shu uchta harf bilan ko‘rsatilgan. Mazkur asarda uchratgan bu so‘zlarni quyida
keltirib o‘tamiz:
Ā/ā
(آ،ا)
İşāret
(تراشا),
sipās
(ساپس),
inkār
(راکنا),
şifā
( افش),
cāri
(یراج),
āmin
(نیمآ).
Ū/ū (وا)
10
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı,
245.
1846
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
maʿbūd
"
kendisine ibādet olunan, tapınılan, Allah
" (دوبعم),
maʿmūr
(رومعم),
ṣūr
(روص),
vücūd
(دوجو).
Ī/î (ی)
zihî
(یهز),
sîmîn
(نیمیس),
dîde
(هدید),
hîç
(چیه),
kürsî
(یسرک),
nebî
(یبن),
tîġ
( غیت),
ṭarîḳat
(تقیرط),
hemîşe
(هشیمه).
Undoshlarning Yozilishi
Eskiy O‘zbek tilidan yangi O‘zbek tili ajralib chiqa yotgan asirda talif etilgan “Tuhfa tul-
Obidin” otli asarda undosh tovushlar uchun unlilarga nisbatan girofiklar yetarli darjada berilgan.
Chunki Arab yozuvi mohiyatan unidosh tovushlar yag‘indisidan iborat bo‘lganligi dir.
Mazkur asarda Arab tilida qo‘llanilmayotgan bir nechata harf ham ishlatilgan jumladan
(p, ç, g, j
)
(ژ ،گ ،چ ،پ) harflarini keng ko‘lamda ishlatilganini uchratish mumkin. Shuningdek
mazkur asarda p va b (ب ،پ) tovushlarining ishlatilishida biz tovush almashish hodisalarini
uchratamiz. Bir qator so‘zlarda p o‘rnida b tovishini ishlatilganini ko‘rishimiz mumkin. Shunga
o‘xshash asrdagi birqatar tovushlar yozilmasini quyida o‘rnak sifatida ko‘rsatishga harakat
qilamiz.
B/b:
harifi umuman b(ب) shaklida yozilgan. Faqat bazi bir yerlarda p ( پ) o‘rnida ham
ishlatilganini ko‘rish mumkin.
B/b: harfi bilan yozilgan so‘zlar:
barurdı
(یدروراب),
bar imiş
(شمیا راب),
bolsa
(هسلوب),
başımızge
( اگزیمیشاب),
başıñ
(گنیشاب).
Metnimizde bir kelimede
b
’nin yerine
f
kullanıldığı görülmüştür:
doffı
<
tobı
(یفود).
Ç/ç:
undoshi gohida noqonuni shakilda ( ج) tovishi shaklida ham namoyon bo‘lgan. Asli
(چ) harfi bilan yozilishi kerak faqat noqonuni shakilda (چ) o‘rnida (ج) harfi qo‘llangan. Misol
uchun:
İcdürmese
(هسامرودجیا),
ḳac
- (جاق),
ac-
(جآ),
kecdiñ
(گنیدجیک).
Ravishdosh qo‘shimchalari bo‘lgan
-ġaç,
-
geç
< -
ḳaç,
-
ḳeç
11
larham
jim
(ج) harfiyle
yazilgandir.
İşitgec
(جاگتیشیا),
körgec
(جاگروک),
tileşgec
(جاگشلیت).
Asli Forscha bo‘lgan چیه kalimasi ham jim (ج) bilan جیه shaklida yozilganligini uchratish
mumkin.
P/p:
parlovchi bu lab undoshini mazkur asarda so‘zlarning boshida yozilganini
uchratmadik. Boshqa asrlarda va O‘zbek Tilida keng qo‘llanilayotgan )p پ) harfi (b ب) shaklida
ham ishlatiladi. Misol uchun bish-/ pish (قام شیب). Bu undosh Turkey so‘zlarning boshida,
o‘rtasida va oxirida ishlatilgan. Ayrim Forscha kalimalarda p o‘rnida b harfi qo‘llanilgan. Misol
uchun ( پگ) o‘rnida ( بگ) kelgan.
P
harfi bilan yozilgan Turkiy so‘zlar:
Tap-
(پات),
tap-ar
(راپات),
köpeydi
(یدیپوک),
yapınmasak
(کاسامنپای),
kiprigiñ
< kirpik
(کنیگیرپک),
öpsek
(کسپوا) ",
tapıban
(نابیپات),
tapken
(ناکپات).
S/s:
porlovuchi unlisi asosan so‘zning boshi, o‘rtasi va adog‘ida qo‘llaniladi. Misollar
uchun:
sol
(لوس),
salıp
(پیلاس),
saç
(چاس),
saçıp
(پیچاس),
savaşımdın
(نیدمیشاوس),
severdim
(میدرویس),
nerse
(هسرن).
11
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı,
107.
1847
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
T/t:
undoshi arab yozuvida mantazam shalilda
( ت) girofigi bilan ko‘rsatiladi. Hosil
bo‘lish o‘rni yaqinligi sabab t harifi bilan gohida d harfi almashadi. Bu harfni so‘z boshida,
o‘rtasida va oxirida ishlatilgan shkillarga misollar beramiz:
bitalmay
(یملاتیب),
teñle
(لاگنات),
tañla
(لاگنات),
ortada
(اداتروا),
taşıdık
(کیدیشات),
köterip
(پیراتوک),
taşladı
(یدلاشات),
ata
(هتآ),
tolay
(یلوت),
toġrı
(یرغوت),
toy üçün
(نوچوا یوت).
Arab yozuvida t tovishi uchun ( ط ،ت) harlari mavjud. Eskiy O‘zbek yozuvida bir qator
Turkcha so‘zlarni ham ( ط) shakli bilan yozishganlar bu isa katta xatodir. Chunkiy (ط) harfi Arab
kalmalariga xos tovush bo‘lib bu tovush Arabcha so‘zlarda ishlatiladi. Turkiy so‘zlar faqatgina
(ت) tovushi bilan yozilishi lozim. Mazkur asarda biz bu kabi xotoliklarni uchratmadik so‘zlar bu
nigohdan to‘g‘ri ishlatilgan. Qarang: toġrı (یرغوت), taġ (غات).
G/g:
undoshi matinda
گ shaklida yozilgan dir.
egem
(مگیا),
örgenip
(پین اگروا),
ilgeri
(یراگلیا),
olgen
(ناگلوا),
yılġılgende
(هدناگلیغی),
kėlgende
(هدناگلیک),
eylegen
( ناگلایا),
tirilgan
(نگلیریت),
kesilgen
(
سیک
ناگل
),
yegünçe
(هچنوگی),
bergü
(وگریب).
Ng
: O‘zbek Tilida keng qo‘llanilayotgan
ng
tovushi Arab yozuvida ( گن) shaklida
beriladi. Mazkur asarda quyidagi shakilda yozilgan:
miñ
(گنیم),
köñil
(لیگنوگ),
soñra
(هرگنوس),
egemniñ
(گنین مگیا),
anıñ-dėk
(کیدگنینآ),
yoluñ
(گنولوی),
yüziñe
( اگنیزوی),
bardıñ
(گنیدراب).
J/j:
yalg’uz bir qator yot so‘zlarda ishlatiladi. Va Arab yozuvida ژ shaklida ishlatiladi.
Quyidagi misllarda ko‘rish mumkin:
ejdehādın
(نیداهدژآ),
jende
(هدنژ),
müjdeniñ
(گنین هدژم),
jāle
(هلاژ).
Shadda yo Tashdid (
-
ّ )
Nusxada birqator so‘zlar no to‘g‘ri o‘qilmasligi uchun Arab yozuvida xos ( ّ
) shadda
belgisidan foydalangan. Masalan رُد (marvarid) so‘zining turli imlolari ko‘rilgan. Baʼzi oʻrinlarda
ّرد/, baʼzi joylarda ّرُد bilan yoziladi. Ikki yerda bu belgidan qo‘llanilmay yozilgan. Quyidagi
misollarni ko‘rib chiqing:
süriyyā
اّیرث,
müleẕẕiz
ذّذلم,
illā
ّلا,
seyyir
رّیس,
ḥallāl
ل ّلاح,
kerremnā
انم
ّرک,
müdevver
ر
ّودم,
muḥarrem
م
ّرحم,
kerr ü fer
رفو
ّرک,
pürr
ّرپ,
sillesiz
زیس هّلس.
Hamza Bilgisini Qo‘llanilishi
So‘zda Hamza odatda asl shaklida yoziladi. Biroq asl nusxada yozilgan matnda misol
topilmadi. Ba'zi joylarda (
ۀ
) shaklida ishlatilgan. Bu shakil she’r vaznini buzilmasligi uchun
o‘qishdan tashlangan.
nāle
ۀلان,
ṭaʿnesidin
نیدیس ۀنعط. Matinda umuman so‘zning oxirida hamza
belgisi alif (ا) va he (ـه) bilan ko‘rsatilgan.
cümle-i eşyā
ۀلمج,
şuʿle᾿-i
ۀلعش,
eşyā᾿
أیشا.
Hemze ikki jumla yoki ikkita soʻzni bogʻlovchi (و) o‘rnida )
ُء(qo‘llanadi .
Yüzige enbiyā᾿ u evliyā᾿ u men berîn muḥtāc
ُءایبنا اگیزوی
جاتحم نیرب نم ُءایلوا
Ba’zi Turkiy soʻzlardagi yā harfi ustida koʻrilgan hamza belgisi faqat bezak belgisidir,
degan fikr bor.
ėtey
ئاتیا,
bolmay
ئاملوب,
ḳılay
ئلایق.
Matnda o‘ttiz ikki raqami yozilgan bo‘lsa, hamza alifning ustiga qo‘yilgan:
otuz iki
ا
یکیأزوتو .
Ovoz Xususiyatlari
Fonologiya bu tovushlardagi o‘zgarishlarni, shuningdek, tilning har bir tekisligida
ko‘rinadigan tovushlarning tuzilishi va tovush qoidalarini o‘rgatadi.
12
12
Günay Karaağaç,
Türkçenin Dil Bilgisi
(Ankara: Akçağ Yayınevi, 2012), 83.
1848
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ma’lumki, vaqt o‘tishi bilan tildagi so‘zlar o‘z tovushlarining bir qismini kamaytiradi,
ba’zi tovushlarni hosil qiladi, ba’zilarini o‘zgartiradi yoki bir-biriga o‘xshatadi. Tilda
gapirilganda, bu tildagi so‘zlar yoki jumlalar eng kam energiya bilan ifodalanadi. Iqtisodiy
qonun doirasida Turkiy Tilning oʻtmishdan hozirgi kungacha boʻlgan rivojlanish jarayonida
tovushlarda maʼlum oʻzgarishlar sodir boʻlganligini kuzatamiz.
Unli tovushlar O‘zgarishi
Imlo xususiyatlari boʻlimida taʼkidlanganidek, toʻqqiz unli (i, ı, o, ö, u, ü, a, e, ė) borligi
aniqlangan. Ularning oʻzgarishlari undoshlarning taʼsiri bilan amalga oshirilgan.
/i/- /e/- /ė/ Holati
Turkologlar orasida munozarali masala bo‘lgan yopiq ė muammosi Temur Ko‘ja
o‘g‘lining “Tarixiy Turk Lahjalari Matnlari Transkripsiyasida Yopiq ė/i Muammosi” sarlavhali
maqolasida qadimgi Turkiy davrida yozilgan matnlarda ė dan foydalanishga urg’u beradi.
13
Unlilar Almashishi
Turkiy Tillarida yozilgan asarlarda bir qator unlilarning almashishini ko‘rish mumkin. Bu
hodisani so‘z negizi va affikslarida ko‘rish mumkin. misol uchun
Tolu >
tola
Ortu >
orta
Bölük >
bölek
Kötür- >
köter
-
Unli Tovushlar Uyg'unligi
Chag‘atoy Tilidagi unlilar uyg‘unligi bu tilga xos xususiyat sifatida tanilgan.
14
Bu
xususiyat qalinlik-noziklik va tekislik-yumaloqlik kabi ikki xil bo‘ladi. Arab alifbosida yozilgan
Chagʻatoy Tilidagi unlilarning qalinlik-ingichkalik uygʻunligini aniqlashning yagona mezoni ġ/ḳ
yoki g/k tovushlarining qarama-qarshiligidir. Kuchli unli ildiz va qoʻshimchalarda orqa unlilar
(ġ/ḳ), past unli ildiz va affikslarda old (g/k) tovushlar mavjud: yol-g‘a, ayla-gay.
Qalinlik-Noziklik Mosligi
Chag'atoylarda qalinlik-noziklik uyg'unligi odatda ishlatilgan.
15
Biz ko‘rib chiqqan asarda
qalinlik-noziklik uyg‘unligi uchun mos ildiz va qo‘shimcha birikmalarining ayrimlari quyida
keltirilgan:
ḳol
+
um
,
sarı
+
ġa
,
bul
-
a
+
lar
,
ḳıl
-
dı
+
lar
,
bol
-
ur
+
mu
,
añ
+
a
,
ḳılġıl
,
ḳoyġıl
,
ḳoy
-
up
,
ḳayġu
+
dın
,
ol
-
ur
+
san
,
aḫtar
-
maġdur
Ayrim qo‘shimchalarning o‘zaro uyg‘unlikdan chiqib ketishi kuzatilgan.
yol
+
ge
,
uçmaḫ
+
ge
,
ol
-
ma
-
gey
,
boz
-
ma
-
gey
,
ḳıl
-
ma
-
gen
+
dėk
,
bol
-
gen
+
de
,
sal
-
gen
+
i
,
otur
-
gen
+
ler
.
Arab va Fors Tillaridan oʻzlashtirilgan soʻzlar odatda qalin unli qoʻshimchalarini afzal
koʻrar edi. Ayrim Turkologlar “Ekmanni” misol qilib olib, bularni unli nomuvofiqlik sifatida
qabul qilganlar va bu nomuvofiqlikni butun soʻzni qalin unli bilan yozish orqali bartaraf etishga
harakat qilganlar. Mustafo Argunshoh bu qarashni majburlash sifatida qabul qiladi. U Kamol
Eraslonning sharqiy Trkiy tildagi qo‘shimchalarning mos kelmasligi haqidagi fikrini qabul qiladi
va uni misol bilan izohlaydi.
13
Timur Kocaoğlu, "Tarihi Türk Lehçeleri Metinlerinin Transkripsiyonlanmasında Kapalı ė/i Meselesi",
Türk
Kültürü
(Sayı: 483-483, Temmuz- Ağustos- 2003), 12.
14
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı
, 27.
15
Eckmann,
Çağatayca El Kitabı,
27.
1849
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Masalan, kitoblar so‘ziga qalin unli qo‘shilsa, bu so‘zni kutb sifatida o‘qish mumkin
emasligini aytadi. So‘zdagi ingichka kof harfi (ک) unga qalin unli qo‘shimchasini qo‘shishni
oldini oladi.
16
Nusxadagi o‘zlashgan so‘zlarga olib kelgan Turkiy qo‘shimchalarning qalinlik-
ingichkalik uyg‘unligi unchalik kuchli emas:
ẕātı
+
ge
,
pāreyetmaḳ
+
lıg
Undosh harflarning oʻzgarishi
b- > p-
Tuhfet-ul Obidin Turkiy so‘zida so‘z boshidagi b ning p ga aylangani ko‘rinib turibdi:
bishgan > pishgan
b- > m-
Qadimgi Turkiy Tilda soʻz boshidagi /b/ tovushlari soʻz tarkibidagi /n/ va /ng/ tovushlari
taʼsirida /m/ ga aylanadi.
17
bin >
miñ
, bindür >
mindür-
, bunu >
munı
, bunda >
munda
, beni >
meni
, munça >
munça
,
beñe >
meñe
.
-ġ- > -v-
Xorazim Turkchasida g-dan rivojlangan so‘z ichidagi w- tovushi Chagʻatoy boshqa bir
qator Turkiy so‘zlarada v tovushiga aylangan. nusxadagi baʼzi Turkiy soʻzlarda ham koʻrinadi.
18
Yag‘uḳ >
yavuḳ
sog‘uḳ >
savug‘
t-> d- ~ -t- > -d-
Chag‘atoy tilida so‘z boshida
t
tovushi saqlanib qolgan. Biroq Tuhfetü-l Abidindagi baʼzi
misollarda t ning d ga aylanishi koʻrinadi. Bir misolda ichki sesda t > d o‘zgarishi bor.
Ol+turur >
ol+durur
turur >
dururdı
tėdi- >
dėdi
-
tėy >
dėy
-p- > -f-
Chig‘atoy Turk tilidagi muhim fonetik xususiyatlardan biri portlovchi lab undoshining /p/
ning tish-lab undoshiga /f/ ga aylanishidir. Buni bizning matnimizdagi bir nechta misollarda
ko‘rish mumkin.
dobı > doppı >
doffı
, topraḳ >
tufraġ+ı
, arpa >
arfa
-d- > -y- ~ -d > -y
d tovushi qoraxoniylar va xorazm Turkiylarida sirg‘aluvchi ḏ tovushiga aylanadi. Ushbu
o‘zgarishlarga misollar ko‘rsatilgan:
adaḳ >
ayaḳ
, ḳod- >
ḳoy
-, adır- >
ayır
-,
udı-/uḏı-
>
uyḳu
, edle- >
ėyle-
Undosh Harf Tushishi
Ovoz tushishi undosh tovushlarda ham, unlilarda ham tez-tez uchraydigan tovush
xususiyatidir. Asardagi undoshlarning tushishiga misollar quyidagilar:
-r- > ø
birle >
biø
+
le
, ėr-mes >
ėø
-
mes,
ḳurtul- >
kuøtul-
16
Argunşah,
Çağatay Türkçesi,
79.
17
Tanju Oral Seyhan,
Zahirü’d-din Muhammed Babür Mirza Mübeyyen Der Fıkh
(İstanbul: Çağrı Yayınevi, 2004),
50.
18
Oral Seyhan,
Zahirü’d-din Muhammed Babür Mirza Mübeyyen Der Fıkh
, 50.
1850
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
b- > ø ~-b- > ø
bol- > -øol-, sub > suv > suø
b- > ø ~-b- > ø
bol- > -
øol-
, sub > suv >
suø
-g-/-ġ- > ø
kergek >
kerøek
, eşgek >
eşøek
, ḳulġaḳ >
ḳuløaḳ
Ayniqsa, egalik qoʻshimchalaridan keyin +GA jo‘nalish kelishigi dan keyin tovush
tushishi kuzatilgan:
başımġa >
başım
+
øa
-l- > ø
oltar-
> oltur-
19
>
Oøtur-
, Kėltür- >
kėøtür
-
-d > ø
ıd+ı >
i
+
si
Undash İkkizlashmasi
Tuhfut ul-obidin otlig asarda ikkizlashma hodisasi raqamlar va bir qanch so‘zlarda
ko‘rilgan. O‘rnaklar:
on sekkiz
,
yetti
,
doffı
Natija
Tuhfut ul-Obidin hozirgi O‘zbekiston chegaralaridagi, eskiy Turkiston nomi bilan
mashhur bo‘lgan Namangon shahrida tug‘ilgan va umrining katta qismini Buxoroda sayyohlik
bilan o‘tkazgan Molla Yor Muhammad Namangoniy asaridan tuzilgan she’riy asardir. 188 betlik
ushbu asarning 108 betigacha bo‘lgan qismida mazkur shoirga tegishli she’rlar mavjud. Asarda
umuman, muxammas she'rlar, musaddas, mustazadlar, musammanlar, musattalar va g‘azallar
mavjud. Asarning dastlabki besh sahifasida ko‘chiruvchi tomonidan yozilgan nasriy asar bor.
Nasrda kitob nima uchun yozilganligi haqida ma’lumot beriladi. Asarda asosan Payg‘ambarimiz
(s.a.v.), haqida na’t, to‘rt xalifalar, joy nomlari va bir qancha kishi haqida she’rlar yozilgan.
Tuhfat ul-Obidinning yagona nusxasi bizgacha yetib keldi. Bizda bo‘lgan bu nusxa
hozirgi Afg‘onistonning Badaxshon shahridan topilgan. Asar o‘tmishdan hozirgi kungacha
saqlanib qolgan an’ana doirasida bugun ham ayrim joylarda o‘qiladi. Asrni saqlab qolgan
shaxslar badaxshon valoyatiga qarashli xo‘shxam qishlog‘ining yashovuchilari gulbaddin va
nurulhaqlar dir. asr tosh bosmasi Ahmad maxdum buxori tomonidan bostirilgan.
Asardan maqsad dinimizning payg‘ambarlarga bo‘lgan hurmati, muhabbati va mehrini
ifodalashdir. Payg'ambarlarning islom dinidagi o‘rni, maqsadlari, tamoyillari, va ulamolar
so‘zlari katta ahamiyatga ega. Bu kitobning tartibga solinishi va chop etilishi turli shoirlarning
she’rlaridan saralab, o‘zi kabi ishqni orzu qilgan qalblar dardiga davo bo‘lishidir.
Hemze ikki jumla yoki ikkita soʻzni bogʻlovchi (و) o‘rnida )
ُء(qo‘llanadi .
Yüzige enbiyā᾿ u evliyā᾿ u men berîn muḥtāc
جاتحم نیرب نم ُءایلوا ُءایبنا اگیزوی
Matn harakatsiz yozilgan boʻlishiga qaramay, ayrim soʻzlar talqin qilinayotganda
tushunmovchiliklarga yoʻl qoʻymaslik uchun baʼzi oʻrinlarda tashdidga murojaat qilish zarurligi
sezildi.
ّرُد so‘zining turli xil imlolari ko‘rilgan. Baʼzi oʻrinlarda
د
-
ُُ
-
ر
-
ُّ
-shaklida, baʼzi joylarda
d-u-r-shakli tarzida yoziladi. Shadda siz yozilgan رد so‘zi ham aniqlandi. رد sifatida yozilgan
faqat bitta misol ko‘rildi.
19
Tuncer, Gülensoy,
Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü
(Ankara: TDK Yayınevi,
2011), 636.
1851
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
REFERENCES
1.
Damolla Qayyumov, Tazkira-i Qayyumi.
2.
1
Janos Eckmann, Çağatayca El Kitab, Çev. Güney Karaağaç (Ankara: Akçağ Yayınevi,
2005), 223.
3.
1
Mustafa Argunşah, Çağatay Türkçesi (İstanbul: Kesit Yayınları, 2014), 77
4.
Uzsozluk, (Erişim Tarihi: 20.05.2021).
5.
Argunşah, Çağatay Türkçesi, 77.
6.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 232.
7.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 230.
8.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 238.
9.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 236.
10.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 245.
11.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 107.
12.
Günay Karaağaç, Türkçenin Dil Bilgisi (Ankara: Akçağ Yayınevi, 2012), 83.
13.
Timur Kocaoğlu, "Tarihi Türk Lehçeleri Metinlerinin Transkripsiyonlanmasında Kapalı
ė/i Meselesi", Türk Kültürü (Sayı: 483-483, Temmuz- Ağustos- 2003), 12.
14.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 27.
15.
Eckmann, Çağatayca El Kitabı, 27.
16.
Argunşah, Çağatay Türkçesi, 79.
17.
Tanju Oral Seyhan, Zahirü’d-din Muhammed Babür Mirza Mübeyyen Der Fıkh
(İstanbul: Çağrı Yayınevi, 2004), 50.
18.
1
Oral Seyhan, Zahirü’d-din Muhammed Babür Mirza Mübeyyen Der Fıkh, 50.
19.
1
Tuncer, Gülensoy, Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü
(Ankara: TDK Yayınevi, 2011), 636.
20.
Argunşah, Mustafa, Çağatay Türkçesi. Kesit Yayınları, İstanbul 2014.
21.
Eckmann, Janos, Çağatayca El Kitabı. Çev. Günay Karaağaç, Kesit Yayınları, İstanbul,
2009.
22.
Damolla Kayyumov, Folad Can, Tezkire-i Kayyumi. Taşkent: Yayınsız, 1998.
23.
Günay Karaağaç, Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınevi, 2012.
24.
Kara, Funda, Zebān-ı Türkî (Kelür-nāme). Erzurum: Fenomen Yayınevi, Erzurum, 2011.
25.
Efendioğlu, Süleyman, Vāhid Cinānül-cinān, Erzurum: Fenomen Yayınevi, 2013.
26.
Seyhan, Tanju Oral, Zahirü’d-din Muhammed Babür Mirza Mübeyyen Der Fıkh.
İstanbul: Çağrı Yayınevi, 2004.
27.
Kocaoğlu, Timur, Tarihi Türk Lehçeleri Metinlerinin Transkripsiyonlanmasında Kapalı
ė/i Meselesi. Ankara: Türk Kültürü, Sayı: 483-483, Temmuz- Ağustos- 2003.
28.
Gülensoy, Tuncer, Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü.
Ankara: TDK Yayınevi, 2011.
29.
Uzsozluk, Erişim Tarihi: 20.05.2021, http://www.uzsozlik.com/
