RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
12
TALABALARDA BIOLOGIK TAFAKKURNI SHAKLLANTIRISHDAGI AMALIY
MASHG‘ULOTLARNING O‘RNI
Xoʻjamov Sh¹, Bahriddinova N²
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti Biologiya kafedrasi assistenti¹, O‘zbekiston-Finlandiya
pedagogika instituti, Biologiya yoʻnalishi 3-bosqich talabasi²
Annotatsiya:
Zamonaviy ta'lim tizimida talabalarning mustaqil fikrlashi, tahliliy yondashuvi
va ilmiy qarashlarini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, tabiiy fanlar,
jumladan biologiya fani bu maqsadga erishishda keng imkoniyatlar yaratadi. Bunda nazariy
bilimlarni amaliy mashg‘ulotlar bilan uyg‘unlashtirish asosiy metodik yondashuvlardan biridir.
Biologiya fanining bevosita hayot bilan bog‘liqligi uni amaliy faoliyat orqali o‘rgatish zarurligini
ko‘rsatadi. Ushbu tezisda biologik tafakkur tushunchasi, uni rivojlantirishda amaliy
mashg‘ulotlarning ahamiyati va zamonaviy yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
biologik tafakkur, amaliy mashg‘ulotlar, tahliliy fikrlash, nazariya va amaliyot
integratsiyasi, kuzatuvchanlik, biologiya ta’limi, interaktiv metodlar, STEAM, laboratoriya
tajribalari.
Biologiya fanining o‘ziga xos jihati shundaki, u bevosita real hayot bilan uzviy bog’liq. Bu
fan orqali atrof-muhitdagi tirik organizmlar hayoti, ularning tuzilishi, funksional xususiyatlari va
o‘zaro ta’siri chuqur o‘rganiladi. Bunday bilimlarni faqat nazariy asosda emas, balki amaliy faoliyat
orqali egallash talabaning tafakkurini shakllantirishda asosiy omillardan biridir. Aynan shu sababli
amaliy mashg‘ulotlar biologik bilimlarni chuqurlashtirish va ularni ongli ravishda qabul qilishda
katta ahamiyatga ega.
Mazkur yondashuv davlat siyosatida ham o‘z aksini topgan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020-yil 12-avgustdagi PQ-4805-son qarorida kimyo va biologiya fanini
chuqurlashtirib o‘qitish, laboratoriya mashg‘ulotlarini takomillashtirish hamda talabalarda ilmiy
tafakkurni shakllantirishga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, 2021-yil 23-iyundagi PQ-5158-
son qarorida oliy ta’limda talabalar amaliy mashg‘ulotlarini ilmiy-tadqiqot muassasalari va sohaga
oid tashkilotlar bilan integratsiyada tashkil etish muhim vazifa sifatida belgilangan.
Biologik tafakkur va uning shakllanishi
Biologik tafakkur – bu atrof-muhitdagi biologik jarayonlarni tahlil qilish, tushunish va ular
o‘rtasidagi sabab-oqibat bog‘liqliklarni anglash qobiliyatidir. Bu tafakkur turini shakllantirish uchun
nazariy bilimlar bilan birga amaliy ko‘nikmalar ham zarur. Kuzatuvchanlik, sabab-oqibat
bog‘liqliklarni aniqlash, real obyektlar bilan ishlash orqali o‘quvchilar biologik tafakkurni amaliy
faoliyat jarayonida o‘zlashtiradi.
Amaliy mashg‘ulotlarning o‘rni
Amaliy mashg‘ulotlar talabalar biologik jarayonlarni bevosita ko‘rish, kuzatish, tajriba qilish
orqali chuqurroq anglashlariga yordam beradi va o’quvchilar nafaqat bilimga, balki tasavvurga ham
ega bo‘ladi. Mikroskopik kuzatuvlar, laboratoriya ishlari, o‘simlik va hayvonot dunyosi bo‘yicha
eksperimentlar talabalarning ilmiy tafakkurini faollashtiradi. Bunday mashg‘ulotlar quyidagi ijobiy
natijaga erishishga yordam beradi:
ilmiy kuzatuv madaniyatini shakllantiradi;
savol berish va javob izlash ko‘nikmasini rivojlantiradi;
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
13
nazariy bilimlarni real misollar bilan mustahkamlaydi;
mustaqil va guruhli ishlashga o‘rgatadi.
Zamonaviy yondashuvlar va texnologiyalarning ahamiyati
So‘nggi yillarda ta’lim sohasida innovatsion texnologiyalar keng qo‘llanilmoqda. Xususan,
biologiyani o‘qitishda STEAM yondashuvi, interaktiv laboratoriyalar, 3D modellar, mobil ilovalar,
shuningdek, kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalari biologik tafakkurni samarali
shakllantirishga xizmat qilmoqda. Ushbu vositalar murakkab biologik jarayonlarni talabalarga
ko‘rgazmali, tushunarli va interaktiv shaklda taqdim etish imkonini beradi.
Xulosa
Biologi tafakkurni shakllantirish talabalarning nafaqat nazariy bilimlarini, balki real hayotdagi
biologik jarayonlarni anglay olish, ularni tahlil qilish va sabablarini bog‘liqliklarini tushunish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Amaliy mashg‘ulotlar esa bu jarayonning asosiy vositasi sifatida
xizmat qiladi. Aynan amaliyot davomida talabalar o’z bilimni mustahkamlaydi, ilmiy kuzatuv,
muammo qo‘yish va yechim topish kabi muhim kompetensiyalarni egallaydi. Shu boisdan, oliy
ta’lim muassasalarida biologiya fanini o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlar sonini oshirish, ularni
zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish, real tajribalarga asoslangan interaktiv uslublarni
tatbiq etish muhimdir. Shuningdek, oddiy laboratoriya tajribalariga asoslangan mashg‘ulotlar har
qanday sharoitda ham talabada mustaqil fikrlashni kuchaytiruvchi muhim vosita bo‘lib xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-avgustdagi PQ-4805-son qarori.
“Kimyo va biologiya yo‘nalishidagi ta’lim sifatini oshirish va ilm-fan natijadorligini kuchaytirish
to‘g‘risida”. lex.uz
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 23-iyundagi PQ-5158-son qarori.
“Yangi O‘zbekiston” universitetini tashkil etish to‘g‘risida”. lex.uz
3. Boboyorov, X. (2023). Talabalarda fanga qiziqishni oshirishda tajribaviy usullarning o‘rni.
Ilmiy tadqiqotlar jurnal, 1(5), 65–69.
4. Karimova, S. (2022). Biologiya taʼlimida amaliy mashgʻulotlar samaradorligini oshirish
usullari. Taʼlim texnologiyalari, 3(15), 45–53.
5. Lee, J., Park, S., & Kim, J. (2022). The role of practical work in developing scientific
thinking among university students. International Journal of Science Education, 44(2), 213–229.
6. Mayr, E. (2004). What makes biology unique? Considerations on the autonomy of a
scientific discipline. Cambridge: Cambridge University Press.
7. Rahimov, A. (2023). Oʻzbekistonda biologik taʼlim: yutuqlar va muammolar. Fan va
Jamiyat, 4(28), 112–125.
8. Schmidt, H. G., & Rotgans, J. I. (2020). Cognitive theories of learning: implications for
teaching biology. CBE—Life Sciences Education, 19(2), es6..
