ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
377
JASLARǴA MUZÍKA TÁRBIYA BERIWDE XALÍQ PEDAGOGIKASÍNÍŃ TUTQAN
ORNÍ
Sarsenbaeva Ulzada
Yunus Rajabiy atındaǵı ÓzMMKÓI “Dástan atqarıwshılıq” kafedrası
(baqsıshılıq hám dástanshılıq) tálim jónelisi 4-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15645768
Annotatsiya. Maqalada muzıka óneriniń xalıq pedagogikasánıń ajayıp quralı ekenligi,
ullı oyshılar Platon, A. Nawayı, Sh. Sheraziyler pikirlerine, muqáddes kitabımız Quranı
Kariymniń qiráát jolı menen muzıkalı oqılıwınıń insan jan sezimine tásirine hám ayrıqsha
kórkem óner túri sıpatındaǵı funkciyalarına tiykarlanıp kórsetilgen.
Tayansh sózler: Xalıq pedagagikası, kórkem óner, muzıka, muzıkalı tárbiya, muzıkalı
shıǵarma, balalar muzıkalıq folklorı.
РОЛЬ НАРОДНОЙ ПЕДАГОГИКИ В МУЗЫКАЛЬНОМ ВОСПИТАНИИ
МОЛОДЕЖИ
Аннотация. В статье рассматривается oсновываясь на взгляды великих
мыслителей Platona, A. Навои, Ш. Шеразий o музыке, и эмоциональное воздействие
музыкального чтения священной книги Koран чудесным путем кираат и еёфункциям как
уникального видаисскуства, музыка как прекрасное средство воспитания народной
педагогики.
Kлючевые слова: Народная педагогика, xудожественное творчество, музыкальное
воспитание, музыкальнoе произведение, детский музыкальный фольклор.
THE ROLE OF PUBLIC PEDAGOGY IN MUSICAL EDUCATION OF YOUTH
Abstract. The article examines, based on the views of the great thinkers Platon, A. Navoi,
Sh. Sheraziy about music, and the emotional impact of musical reading of the holy book of the
Koran by the miraculous way of kiraat and its functions as a unique kind of art, music as an
excellent means of educating folk pedagogy.
Key words: Folk pedagogy, artistic creativity, musical education, musical composition,
children's musical folklore.
Muzıka–insan sezimleri menen bay kórkem óner túrleriniń biri, sebebi ol adamnıń ishki
sezimleri, jaǵdayların sáwlelendire alatuǵın iskusstvonıń ayrıqsha jaǵımlı túri. Muzıka málim
dárejede turmıstı hám dáwirdi sáwlelendiredi. Atap aytqanda, xalıq muzıka hám qosıqshılıq
kórkem óneri xalqımızdıń turmısın, onıń arzu-árman tileklerin ózinde sáwlelendirgen.
Muzıka haqqında ullı filosof Platon: «Muzıka insanlardı tárbiyalawda basqa qálegen
tárbiya qurallarınan ábzalıraq. Sebebi muzıka da sesler uyǵınlıǵı hám uyqaslıq insan sezimleri
hám ruwxıylıǵına jol tabadı», - degen bolsa, ullı babamız Alisher Nawayı: «muzıka da adam
kewil xoshı sesler uyǵınlıǵınan quwat hám rux alsa xosh dawıstan lázzet aladı» [1; 101.], -
deydi.
Qiraát penen oqılatuǵın Quranı Kariyimniń insan qálbine qansha jaǵımlı ekeni hámmege
belgili. Muxáddes kitabımızdaǵı súreler muzıkalı dawıs hám sesler uyǵınlıǵın da qiraát jolı
menen oqılıwıda joqarıdaǵı pikirlerimizdiń tastıyıǵı bolıp tabıladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
378
Muzıkanı insan qálbiniń tili, rux azıǵı (S. Sheraziy) dep atawları biykarǵa emes. Onıń
insannıń názik jan sezimlerine tásirin basqa kórkem óner túrleri arqalı jetkerip beriw bizińshe
oǵada qıyın, hátteki múmkinde emes.
Balalar ózleriniń sezimleri hám qıyallarına tásir etetuǵın qálegen nársege oǵada sezimtal
bolıp, olarǵa jaltıraǵan ushınday tez hám anıq juwap beredi. Olar insan kewil qoshına tereń tásir
ete alatuǵın mazmunlı jaqsı muzıkanı, haqıyqıy estetikalıq bahalılıqqa iye emes kórkem óner de
ańsat ajıratıp ala aladı, hátteki bunday mánissiz muzákaǵa qaytıp jolamaydı. Balalar úyde,
kóshede radio, televidenie, telefon t.b. derekler arqalı tómen jeńil-jelpi dárejedegi muzıkanı,
qosıqlardı esitiwi múmkin. Balanı bahası tómen, jeńil-jelpi tárbiyasına unamsız keri tásir etiwi
múmkin bolǵan bunday muzıkalıq ónimlerden qorǵaw kerek.
Usı máselede belgili kompozitor E.I. Rerix: “Balalardı jamanlıqlardan saqlań, jaman
muzıkadan saqlanń” –dep qáweterlene otırıp, [2; 283] balalardıń muzıkaǵa beyimligin
rawajlandırıwdı máslahát etti: “Siz balańızǵa kishi jasınan baslap muzıka gózzallıǵına úyretiwge
ádetleniń. Ol muzıkalıq bilim hám tárbyaǵa mútáj. Tuwrı, hár bir adamda qosıqqa beyimlik bar,
biraq onı tárbiyalamasa rawajlanbay qalıwı hám sóniwi múmkin. Insan tálim-tárbiyalıq
ahmiyetke iye muzıkanı, qosıqlardı tıńlawı kerek. Geyde bir garmoniyanıń (uyqaslıq) ózi-aq
gózzallıq sezimin máńgi oyata aladı. Biraq shańaraqta eń jaqsı tárbiya quralları umıtılǵanda,
nadanlıq kúsheyedi. Muzıkanıń áhmiyetin ańlamastan, tábiyattıń ájayıp dawısı – onıń gózzallıǵın
seziniw múmkin emes." [2; 343.]
Muzıka balada sezimlerdiń hár qıylı ráńbáreńligin oyatadı, oǵan estetikalıq lázzet
baǵıshlap, emociyanal – jan sezimi dúnyasın bayıtadı.
Muzıka balanıń tek ǵana seziw –emociyanal mádeniyatın ǵana emes, adamgershilik
kelbetin, aqılıy-intellektual qábiletlerin, ulıwma rawajlanıwın, qatarları hám jası úlkenler menen
qarım-qatnasın unamlı qáliplestire alatuǵınına guman joq. Sebebi ol insan ómirine tán -
gózzallıq, mehribanlıq, qayǵı -qapashılıq, muhabbat, jarqın baxıtlı ómir sıyaqlı máńgi ajralmas
túsiniklerdi óz boyına sińdire alǵan.
Muzıkada onı basqa kórkem óner túrlerinen ajıratıp turıwshı ayrıqsha pazıyletler bar.
Muzıka kompozitor siltegen saz nama álemi párwazında hár kimge bul párwaz jolında
óziniń unamlı talǵamın tabıw múmkinshiligin bere otırıp, keń jurttı ózine tarta alıw paziyleti.
Onıń jáne bir paziyleti, ol iskusstvonıń barlıq janrlarınıń tiykarǵı - tárbiya, qarım-qatnas,
baylanıs, bilim beriw t.b. fuhkciyalarınıń bárin tabıslı orınlay aladı. Sebebi onıń «lázzet bere
otırıp, bilim beriwi, bilim bere otırıp tárbiyalawday hasıl paziyleti» [3; 67.] basqa kórkem óner
túrlerinde joq.
Hár qanday insan ómirdiń jaqsı jaman kúnlerinde, kórkem óner túrleriniń biri bolǵan
muzıkanı tıńlaydı. Jaqınlarımızdıń qayǵılı, qapashılıq kúnlerinde muzıka joldası boladı.
Bayramlar, insannıń baxıtlı kúnlerinde muzıka tiykarǵı orındı iyeleydi. Millionlaǵan adamlar bir
muzıkanı tıńlay otırıp, muzıka mazmunında ózlerin-ózleri, ózleriniıń ushqır oy pikirlerin jan
sezimlerin tabadı. Muzıkasız kámil shaxstı tárbiyalaw múmkin emes.
Muzıka –bala tárbiyasında balanıń sezimlerine unamlı tásir etiwde ájayıp taptırmas
tárbiyalıq qural. Muzıka –bul kórkem óner, onıń barlıq janrları insannıń sezim jan dúnyasına –
emociyanal tásir etedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
379
Muzıka bala sezimleri arqalı balanıń basqalar menen qarım-qatnas múnásábetleriniń,
dúńyaǵa kóz qarası hám minez-qulqı is háreketleniń unamlı qáliplestiredi. Balanıń emocyanal
jan sezimleri onıń is háreketleri menen minez-qulqınıń tiykarı bolıp tabıladı.
Ullı kompozitorlar ózleriniń ájayıp muzıkalıq shıǵarmaları menen, atap aytqanda: L. V.
Betxoven óz muzıkası menen insanǵa kúshli hám batır bolıwǵa járdem beriwdi qáledi; I.S. Bax
adam ózin jaqsılaw ushın zárúr qádir-qámbatı menen óz erkinligine erisiwge járdem beretuǵın
muzıka jaratıwǵa baǵıshladi; D. Shostakovich óz muzıkası menen dúnyada tınıshlıqtı hám
birlikti saqlawǵa shaqırdı; S. S. Prokofiev insaniyat ushın óziniń quyashtay jaqtı muzıkasın
jazǵan.
Xalıq muzıkası bala dúnyasına júdá jaqın: besik jırı, háyyiw, oyın, házil t.b. qosıqlarǵa
bay. Qaraqalpaq balalar muzıkalıq folklorı balalarǵa degen miyrim shapáat muhabbat penen
suwǵarılǵan. Qaraqalpaq xalıq qosıqları ápiwayı uqıplı adamlar tárepinen jaratılǵan. Birinshi
qosıqlar uzaq áyyem dáwirlerde payda bolǵan. Olar xalıq arasında saqlanıp, áwladdan-áwladqa
ótip, olardan eń jaqsı xalıq qosıqları búgingi kunge shekem saqlanıp kelgen. Qaraqalpaq
muzıkalıq folklorında kópshilik qosıqlar miynet iskerligi menen dıyxanshılıq jumısları, mal-
sharwashılıǵı, balıqshılıq qus ósiriwshilik penen baylanıslılı. «Juweri yektim kendir menen
aralas», «Biz jatırmız biyday qirman basında», «Ala almay turǵanim beldiń sabinan», «Iyshan
atam suw bermeydi jabinan» h.t.b. Xalqımız olarǵa úlken muhabbat súyiwshilik múnasábette
bolǵan. Sebebi olar ápiwayı qaraqalpaq xalqınıń ómirin quwanısh, qayǵı qapashılıǵı,
uwayımları, arzıw-árman, tilekleri menen xalqımızǵa tilekles bolıp qáliplesken. Qaraqalpaq xalıq
qosıǵı barlıq jerde: balanıń besiginde, sociyal turmısta, quwanıshlı kúnlerinde de, qayǵılı
kúnlerinde de, bayram saltanatlarında da, toy mereke bázimlerinde de bárha, xalıq penen birge
jasap keldi. Xalıq qosıqlarında quslar, haywanatlar dúnyası, insannıń ana jurtı, onıń tábiyatına
muhabbatı, miynettiń ráhátı, adamlarǵa itibar, óz ara járdem, mehribanlıq, qayırqomlıq, ańlılıq,
túsimpazlıq, t.b. insannıń eń gózzal sezimleri jırlanadı. Ol adam iskerliginiń barlıq túrlerinde eń
sadıq járdemshi, qolqanatı bolǵan, búginde sol wazıypasın inabatlı atqarıp atır.
«Dala búlbúlleri» dana xalqımız mudamı óziniń tereń muzıkalıqlıǵı menen ataqlı bolıp,
nama shertiwdi, qosıq aytıwdı, oyınǵa túsiwdi, muzıka ásbaplarında oynawdı jaqsı kórgen.
Ónerment ustalarımız hár qıylı milliy saz ásbaplarımızdan: duwtar, ǵobız, girjek, shınǵobıs, dáp,
balaman, sırnay, nay, qoshnay, qamısnay, sazsırnay, sıbızǵı, úshpelek qusaǵan muzıka ásbapların
soǵıp, kámine keltirip tayarlap xalıqqa inam etti. Bul saz ásbaplardıń barlıǵı balanıń esitiw
qábiletin, ritmin, emociyonal sezimtallıǵın rawajlandirdı, muzıkalıq esitiw qábiyletin
qáliplestirdi. Qaraqaqlpaq kompozitorları folklor motivlerı tiykarında muzıkalar dóretti.
Hár túrlı qıyınshılıq jaǵdaylarında rawajlanıwdan artta qalǵan xalıqtıń tariyxıy turmısına
baylanıslı muzıkalıq bilimi bolmawına qaramastan, quramalı ájayıp namalardı jaratıp qaldırǵanı
ushın olardı xalıq kompozitorları dep atawǵa tolıq haqqımız bar. Xalıq kompozitorlarınan
(baqsılar) házirge shekem bizge belgili: Ǵaripniyaz, Aqimbet, Muwsa, Suyew, Shernazar, Arzı,
Juman h.t.b. Olar dóretip qaldırǵan «Muwsa sen yarı», «Jıǵalı», «Demir donlı», «Muxalles»tiń
túrleri, «Eshbay», «Dembermes», «Sanalı keldi», «Sarbinaz», «Úsh top», «Xoja bala»,
«Merteul», «Iraniy», «Sen yar qal endi», «Bozataw», «Kunxoja», «Nalısh», «Tekenalısh»,
«Xoshım palwan» h.t. basqalar).[4; 45]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
380
Kompozitorlarımız muzıkalıq shaǵarmaları arqalı qaraqalpaq xalıq kórkem ónerine úlken
qızıǵıwshılıq penen sińirilgen. Xalıq oyda sáwlelendiriwiniń baylıǵına mehir-muhabbat kórsetip,
olar da haqıyqatlıqtıń ayrıqsha gózzallıǵın kórdi, onı óz muzıkasında shıraylı jetkere bildi.
Zamanagoy
kompozitorlarımızda
milliy
fantastika
hám
tábiyat
obrazların
sáwlelendiriwde, xalıq qosıǵınan paydalanıwda jańa, ózgeshe tús taptı.
Qaraqalpaq folklorında balalar ushın júdá kóp qızıqlı muzıkalar hám qosıqlarǵa bay
bolıp, shıǵarmalarıda balalar turmısındaǵı saqnalardı, áyyemgi haywanatlar dúnyasın, tábiyattı,
ertek qaharmanların súwretlep berip, óz tásáwirlerin úlken muhabbat súyiwshilik penen balalar
menen bólisti. Folklordı, ásirese xalıq erteklerin jaqsı biletuǵın hám súyetuǵın, dóretken
muzıkalı ertekler ájayıp obrazlarında mehribanlıq, balalıqtıń jarqın quwanıshları, jıllı házil
menen uyǵınlsadı.
Solay etip, muzıka ómirge kózqarasımızdı bayıta otırıp bizge insaniyat, tábiyat,
haywanatlar dúńyası gózzallıǵın tolıq seziwge, ullılıqtı xoshametlewge, baxttıń tákirarlanbas
máwritlerin qádirlewge, kúndelik turmısımızda sulıwlıq nızamlarına muwapıq jasawǵa
tárbiyalawı menen ómirdiń qıyın payıtlarında qollap-quwatlawǵada qádir. Muzıka balanıń
ruwxıy dúnyasın qayta qurıp, kámillikke eristiredi.
Bala muzıkadan ilham, yosh, lázzet, bilim hám tárbiya alıp, ómir hám jasaw gózzallıǵın
sezedi, onıń jan dúnyası ózgeredi, dúnyaǵa taza kózler menen qaraydı, haq júrekli, jamanlıqtan
jat kámil insan bolıp qáliplesedi.
Biz bul kishigirim maqalamızda xalıq pedagogikasındaǵı kórkem ónerdiń anası, insan
ómiriniń saltanatı, jan dúnyasınıń azıǵı, tárbiya qurallarınıń sultanı, ol haqqında qanshama
ápsana aytsańda az muzıkanıń tárbiyadaǵı ornın hám xalıq tedagogikasınıń ájayıp quraqlı
ekenligin aytqımız keldi.
REFERENCES
1.
MutaIipova M.J. Xalq pedagogikasi. -T.: «Fan va texnologiya», 2015. 160 bet.
2.
Учение Живой Этики: в трех книгах /Сост. Г.Е. Гирка - т. I. - Спб.: Просвещение,
1993. - 586с.
3.
Каган М.С. Эстетика как философская наука. Университетский курс лекций Автор:
Санкт-Петербург, ТОО ТК "Петрополис", 1997. — С. 544.
4.
Адамбаева.Т «Революцияға шекемги қарақалпақ музыкасы». «Қарақалпақстан»
баспасы, Нөкис. 1976-жыл. Б -45
5.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
6.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
7.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
381
8.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
9.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ: Моянов Ыкласбай Жийенбаевич Ўзбекистон
Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали, «халқ ижодиёти» кафедраси в.
в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) //Образование и
инновационные исследования международный научно-методический журнал. –
2021. – №. 5.
10.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные исследования
международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
