ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
394
MURIDIZM VA KAVKAZ URUSHLARI: K.P. FON KAUFMANNING TAJRIBALARI
(N.X. KNAUERNING ‘QADIMIY YURTDAGI NEMISLAR’ KITOBI MATERIALLARI
ASOSIDA)
Ibroimov Ruslan Najmiddin óģli
Buxoro shahar 8-maktab Tarix fani óqituvchisi.
Email:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15646927
Annotatsiya. Ushbu maqolada Rossiya imperiyasi harbiy arbobi va davlat xizmatchisi
Konstantin Petrovich fon Kaufmanning XIX asrda Kavkazdagi harbiy-siyosiy faoliyati yoritiladi.
Muallif Kaufmanning Imom Shomilga qarshi harbiy harakatlardagi ishtiroki, Dargo va Guni
kabi strategik ahamiyatga ega hududlar uchun olib borilgan janglar, shuningdek, Qrim urushi
davrida Kars qal’asi atrofida olib borilgan razvedka va muhim harbiy amaliyotlar haqida so‘z
yuritadi. Maqolada Kaufmanning shaxsiy fazilatlari, jumladan, uning sadoqati, harbiy jasorati,
insonparvarlik tamoyillari, musulmon xalqlari bilan o‘zaro hurmat asosidagi munosabatlari va
oila hayoti tafsilotlari ham keltirilgan. Tarixiy manbalar asosida tayyorlangan mazkur maqola
Rossiya-Turk urushlari, Kavkaz siyosati va XIX asr harbiy-diplomatik munosabatlarini tahlil
qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so’zlar: Konstantin Petrovich fon Kaufman, Kavkaz urushi, Imom Shomil, Guni,
Dargo, Qrim urushi, Kars qal’asi, razvedka, rus-turk urushlari, Rossiya imperiyasi, harbiy tarix,
musulmon xalqlari, harbiy axloq, XIX asr, Sevastopol mudofaasi, fortifikatsiya, Yuliya
Mavrikievna Berx, Kavkaz siyosati, Muravyov-Karskiy, Vilyam-Fenvik Vilyams.
1843-yil 14-martdan boshlab
K.P. fon Kaufmanning Kavkazdagi 14 yillik xizmat davri
boshlanadi. U darhol “uzluksiz to‘qnashuvlar, og‘ir yurishlar va bulutlar ostida joylashgan tog‘
qishloqlarining qahramonona hujumlari muhitiga tushdi”. Kavkazda “qattiq” va uzoq davom
etgan urush olib borilar edi. Mintaqani Rossiya imperiyasi tarkibiga qo‘shish bo‘yicha deyarli
yuz yilga cho‘zilgan jarayon nihoyatda murakkab kechdi. Ayrim xalqlar imperiya tarkibiga tinch
yo‘l bilan qo‘shilgan edi. Tarixan Gruziya, Armaniston, Kabarda, Osetiya va boshqa hududlar
Rossiyaga intilgan edi. Ba’zi hududlar esa katta harbiy kuch sarflab zabt etildi. Bu orada mintaqa
hududiga qo‘shni davlatlar tomonidan qilinayotgan tajovuzlarga ham harbiy kuch bilan qarshi
turishga to‘g‘ri kelgan.
Tiflis
markazi bo‘lgan “Kavkaz o‘lkasi” maxsus boshqaruv shakliga ega
bo‘lib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri imperatorga bo‘ysunardi.
1816-yilda
mintaqadagi barcha rus
qo‘shinlari general
Aleksey Petrovich Yermolov
(1777–1861) qo‘mondonligi ostida Kavkaz
korpusi tarkibiga birlashtirildi. Yermolov Kavkazdagi rus xizmatining asosiy vazifalarini
quyidagicha belgilagan edi: “... talon-tarojga yo‘l qo‘ymaslik, hech bir bosqinga jazosiz
qoldirmaslik, ikkinchi qadamni birinchisidan avval tashlamaslik, harbiy bazalar, tayanch
punktlar qurish, istehkomlar va yo‘llar barpo etish” K.P. fon Kaufman Kavkazga Checheniston,
Dog‘iston va Shimoliy-G‘arbiy Kavkazda tog‘lik xalqlarning bosqinchilarga qarshi ozodlik
kurashi avj olgan davrda kelgan edi. Tog‘lik xalqlar (Yevropada ularni “cherkeslar” deb
atashgan) ichki nizolar, o‘zaro urushlar, vabo epidemiyasi bilan zaiflashgan edi, biroq ularning
deyarli barchasini
myuridizm
targ‘ibotining kuchli da’vati va
Qozimullo
tomonidan e’lon
qilingan ruslarga qarshi
gazavot
birlashtirdi Qozimulloning g‘azabli chaqiriqlari erkinliksevar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
395
jangchilarda qurol olish ishtiyoqini yanada kuchaytirdi. Qozimullo faqat
Avariston
da
muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Avarlar — o‘zlarining metallga naqsh solish, tosh va yog‘och
o‘ymakorligidagi mohirligi bilan mashhur bo‘lgan xalq — myuridizm targ‘ibotchisini qabul
qilishmadi. Musulmonlar orasidan, ayniqsa “hukumatga sadoqatli va fidokorligi bilan tanilgan”,
avvalo
avar qabilasi vakillari
orasidan myuridizmga qarshi kurashda ishtirok etuvchi
mahalliy
musulmonlardan tashkil topgan maxsus qismlar
tuzilgan edi Qozimullo
1842-yil 17-
oktabrda
halok bo‘ldi, ko‘p o‘tmay uning o‘rinbosari
Gazmat-bek
ham o‘ldirildi. Harakat
boshiga Qozimulloning boshqa bir safdoshi —
Shamil (1797-yilda tug‘ilgan)
keldi. 1834-yilda
u (Shamil) o‘ziga imom unvonini berdi, deyarli tik qoyada joylashgan, o‘zi “Axulgo” (“Panoh
joyi”) deb atagan mustahkam tayanch nuqtasini barpo etdi (bu joy 1839-yilda qulab tushgan), va
myuridizm targ‘ibotini davom ettirdi. Shamilning qarorgohi Dargo qishlog‘ida joylashgan edi,
bu joy 1845-yil may–iyul oylarida amalga oshirilgan harbiy yurish (Dargo yurishi — “eng qonli
va mutlaqo ma’nosiz”) natijasida yakson qilindi. Vaziyatni real baholagan holda, Shamilning
naiblari (ya’ni vakillari, o‘rinbosarlari) — kuchli, jasur va prinsipial kishilar — o‘z ixtiyori bilan
Kavkazdagi imperator vakili knyaz A.I. Baryatinskiyga (1815–1879) kelishdi. Keyinchalik,
1859-yil 26-avgust kuni, Kavkazdagi eng yirik qishloq — Gunibda Shamil ham g‘olib oldida
taslim bo‘ldi. (Hayotining qolgan qismini u o‘zining ko‘plab haram a’zolari bilan birga
Kalugada, so‘ngra Kiyevda tinch hayot kechirgan. U haj safariga chiqib, Makka va Madina
shaharlariga borgan, aynan shu yerda vafot etgan. Gunibning qahramonona bosib olinishi va
Shamilning asirga olinishi myuridizm targ‘ibotiga hal qiluvchi zarba berdi va Kavkazdagi harbiy
harakatlarning asta-sekin to‘xtashiga olib keldi. K.P. fon Kaufman uchun Kavkazdagi xizmat
davri — “qattiq jangovar tayyorgarlik” va “ma’naviy sinovlar” yillari bo‘ldi. Bu davrda u Sharq
bilan ilk bor tanishdi, diplomatiya tajribasini, sharqiy odob-axloq qoidalarini o‘rgandi, turk tilini
o‘zlashtirdi, islom asoslarini o‘rgandi va Qur’onni o‘qidi. U Dog‘iston piyoda polkining 3-
batalyoni, Kavkaz sapyor batalyoni, leyb-gvardiya sapyor batalyoniga qo‘mondonlik qilgan,
shuningdek, Kavkaz mustaqil korpusi shtabida katta adjyutant lavozimida xizmat qilgan. U bu
lavozimda knyaz M.S. Vorontsov (1782–1856), general N.N. Muravyov-Karskiy (1794–1866)
va general M.Z. Arguntinskiy-Dolgorukov (1797–1855) — Armanistonning birinchi patriarxi
Iosif Arguntinskiyning nabirasi — qo‘mondonligida ishlagan. “Harbiy jasorat”, “dushman bilan
janglardagi alohida mardlik va shijoat”, “namunali va fidoiy xizmat”, “janglardagi farqlanish”,
“o‘q otishlarda ko‘rsatgan alohida jasorat” — bular K.P. fon Kaufmanning xizmat ro‘yxatidagi
o‘zgarmas tavsiflar bo‘lib, bu ro‘yxat unga navbatdagi harbiy unvonlar berilishi, ordenlar, pul
mukofotlari, “monarx minnatdorchiligi” bilan mukofotlanishi va 15 yillik xizmat nishoni bilan
taqdirlanishi (1856-yil 22-avgust) haqidagi yozuvlar bilan to‘ldirilgan. Zobit va askarlarga mehr
bilan munosabatda bo‘lishi, jangovar operatsiyalardagi jasorati va qat’iyati munosib baholangan.
Harbiy xizmatchilar, ayniqsa, oddiy askarlar va kichik zobitlar, K.P. fon Kaufmanni nafaqat
burchni chuqur his etishi, jasorati, vaziyatlarni tez va aniq tahlil qilishi va mas’uliyat bilan qaror
qabul qilishi uchun, balki uning nozikligi, mehribonligi va tabiiy hazilkashligi uchun ham
hurmat qilishgan. Bunga, xususan, u yillar o‘tgach general N.I. Grodikovga aytib bergan
quyidagi voqea dalil bo‘la oladi... Choh — Qavqoz hududidagi eng qadimiy aholi punkti bo‘lib,
u baland tog‘lar orasida joylashgan va uch tomondan ikki metrli tosh devorlar, to‘rt dona
minoralar bilan o‘ralgan. Ularni mohir misrlik muhandis qurib bergan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
396
Shu yerda K.P. fon Kaufman va uning o‘quv yurti bo‘yicha do‘sti E.I. Totleben Qavqoz
jangovar korpusi boshlig‘i, qadimiy urfdagi harbiy — knyaz M.Z. Argutinskiy-Dolgorukovga
shunday deyishdi: “Epolementlarni qurish kerak.” General bu so‘zning harbiy-texnik ma’nosini
tushunmaganidan Kaufman ... Kavkazdagi harbiy xizmat K.P. fon Kaufman uchun yana shuning
bilan muhim bo‘ldiki, u bu yerda oila qurgan. Uning rafiqasi — Yuliya Mavrikievna Berx
(1820–1906) bo‘lib, u Qora dengiz floti bosh qo‘mondoni bo‘lgan admiral Mavrikiy Borisovich
(Morits Anton Avgust) Berx (1776–1860) va Mariya Nimaning qizi edi. Berxlar — XVI asrdan
Livlandiyada yashagan, Vestfaliyadan chiqqan qadimiy zodagonlar sulolasidir. Kaufman oradan
yillar o‘tib, o‘sha yillardagi oilaviy hayotlarini eslab, ular oyiga 30 rubl bilan yashashganini ...
1855-yil 19-fevraldan boshlab Rossiya imperatori bo‘lgan Aleksandr II taxtga chiqqach, Sharqiy
inqirozni hal qilish va Turkiya bilan olib borilgan Yangi Qrim urushini yakunlash majburiyatini
oldi. Bu urush dastlab rus-turk urushi bo‘lib, 1854-yil 15-martdagi bitimdan so‘ng Turkiya
Angliya, Fransiya va 1855-yildan Sardiniya qirolligi bilan ittifoq tuzganidan keyin umumiy
Yevropa urushiga aylangan. K.P. fon Kaufman Kavkaz armiyasi bosh qo‘mondoni general-
ad’yutant N.N. Muravyov (Karskiy) boshchiligidagi harakatlarda faol ishtirok etdi... K.P. fon
Kaufman Kavkazdagi harbiy harakatlarda ikki marta yaralangan. 1845-yilda Dargin yurishi
davomida, general R.K. Freytag qo‘shini bilan qo‘shilish vaqtida, Bosh shtab boshlig‘i huzurida
ad’yutantlik qilayotganda, unga dushman miltig‘idan o‘q tegdi — o‘q bo‘ynining o‘ng tomoniga,
quloq yoniga kelib tushdi. 1849-yil 23-iyuldan 24-iyulga o‘tar kechasi bo‘lib o‘tgan “№8
batareya uchun teshik ochish” jarayonida yana miltiq o‘qi oyog‘ining chap panjasini teshdi.
Oradan yillar o‘tgach u shunday degan: “To‘g‘risi, har bir odam o‘q yeganda... 1854-yil
sentabr oyida 62 ming kishilik ittifoqchi Yevropa qo‘shinlari desanti Qrimda, Yevpatoriya
yaqinida qirg‘oqqa tushirildi. Shu bilan birga Sevastopolning 349 kunlik qahramonona
mudofaasi boshlandi. “Qrim yarimorolidagi toshli to‘rtburchak shaklidagi hududda qahramonona
va fojiali urush kechdi”, – deb eslashadi keyinchalik bu voqealarning ishtirokchilari (Sevastopol
mudofaasi vaqtida 128 ming himoyachi halok bo‘lgan).. Urush Turkiya va uning ittifoqchilari
bilan ikki frontda – Qrimda va Kavkazda olib borildi. Kavkaz tomonidan Rossiya qo‘shinlari
Turkiya ichkarisiga qarab harakatlana boshlaganida, ularning yo‘lini inglizlar tomonidan
mustahkamlangan Karss qal’asi to‘sib turardi. Turk armiyasi ochiq jangda yengilgach, Karssga
joylashdi. Qal’a mudofaasiga ingliz generali Uilyams boshchilik qilardi... General-ad’yutant
Nikolay Nikolaevich Muravyov o‘zining shtab boshlig‘i K.P. fon Kaufmanga Karss qal’asida
joylashgan turk qo‘shinlarining soni, qal’aning mudofaa vositalari va oziq-ovqat zaxiralari
haqida ma’lumot to‘plashni topshirdi. Biroq asirlar va o‘tib ketgan dezertirlar bu ma’lumotni
taqdim qila olishmadi... Karssda Usmonlilar tarafida ko‘plab xorijlik professional harbiylar —
1830-yilgi Polsha inqilobi va 1848-yilgi Vengriya inqilobi ishtirokchilari jang qilardi. Ularning
aksariyati islomni qabul qilgan va xristian ismlarini o‘zgartirgan edi. Generallar orasida ikki
nafar venger — pasha Kmeti va Kölman ham bor edi. Qal’a rasmiy bosh qo‘mondoni — Vassif-
pasha, amalda esa garnizon boshqaruvi ingliz — Uilyam Fenvik Uilyams (1800–1883) qo‘lida
bo‘lgan — u qal’a mudofaasining “ruhi” edi... K.P. fon Kaufman ma’lumotlarni atrofdagi aholi
punktlari orqali yig‘ishni boshladi, xususan, ular yaqinda qal’aga qancha va nima olib kirgani
haqida so‘rab chiqdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
397
Shuningdek, to‘liq blokadani ta’minlash imkoniyati yo‘qligi sababli, “qat’iy kuzatuv”
taktikasini qo‘lladi: harakatchan otliq “uchuvchi otryadlar” barcha yo‘llarni to‘sib qo‘ydi va
Karss tomon yo‘l olgan har qanday transport karvonini to‘xtatdi. Natijada shahar oziq-ovqat
yetkazib berishdan butunlay uzildi... Kaufman o‘zining yig‘gan ma’lumotlariga va hisob-
kitoblariga to‘liq ishonar edi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Чижов Б.И. Биографический очерк. С. 13; Шишов А.В. Схватка за Кавказ XVI —
XXI века. М. 2007. С. 350
2.
ЦГА руз. Ф. И-1. Оп. 33. Д. 305. Л. 107. 60
3.
ЦГА руз. Ф.И-1. Оп. 32. Д. 11. Л. 4.
4.
Эвальд А.В. Воспоминания о К.П.фон Кауфмане // Исторический вестник. 1897. №
10. С. 184 — 199.
5.
Boltayev, O. (2024). QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA
BUXORO,
XIVA
VA
KO’CHMANCHILAR
BILAN
OLIB
BORGAN
DIPLOMATIYASI.
Modern Science and Research
,
3
(10), 64-68.
6.
Obid o’g’li, B. O. QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA
BUXORO,
XIVA
VA
KO’CHMANCHILAR
BILAN
OLIB
BORGAN
DIPLOMATIYASI.
7.
Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK
ROAD.
Analytical Journal of Education and Development
,
4
(10), 293-297.
8.
Boltayev, O. (2024). XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA
ITTIFOQINING
MARKAZIY
OSIYOGA
TA'SIRI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 556-564.
9.
Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND
DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH
CENTURY.
Modern Science and Research
,
2
(9), 145-149.
10.
Boltayev, O. (2025). TARIX FANI UCHUN YOZMA VA OG’ZAKI
MANBALARNING SHAKLLANISHI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 909-917.
11.
Boltayev, O. (2025). XITOY (SIN) IMPERIYASINING JUNG ‘OR XONLIGINI
ISTILO QILISH ARAFASIDA MARKAZIY OSIYODA SIYOSIY VAZIYAT.
Modern
Science and Research
,
4
(2), 1029-1037.
12.
Boltayev, O. (2025). XITOY (SIN) IMPERIYASINING JUNG ‘OR XONLIGINI
ISTILO QILISH ARAFASIDA MARKAZIY OSIYODA SIYOSIY VAZIYAT.
Modern
Science and Research
,
4
(2), 1029-1037
13.
Boltayev, O. (2025). XVIII ASR BOSHLARIDA BUXORO XONLIGI HUDUDIGA
KO’CHMANCHI
QABILALARNING
HUJUMLARI
VA
HUKUMRON
QATLAMNING
ULARGA
QARSHI
HARAKATLARIGA
UMUMIY
TAVSIF.
Modern Science and Research
,
4
(3), 791-799.
14.
Boltayev, O. (2025). XVIII ASR O ‘RTALARIDA MARKAZIY OSIYODAGI
SIYOSIY VA XALQARO MUNOSABATLARIGA ERONNING TA’SIRI.
Modern
Science and Research
,
4
(4), 1457-1466
