ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
158
FRANSUZ VA O’ZBEK ANTROPONIMLARI VA TARJIMA YONDASHUVLARI
Kamolova Sanobar Jabborovna
Buxoro davlat universiteti dotsenti, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
Tel: +998-90-611-89-95
e mail:
sanobar6399@ mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15624987
Annotatsiya.
Ushbu maqolada fransuz tilidagi kishilar ismi,o’zbek tilidagi kishilar
nomlarning turli xil xususiyatlari hamda ularning tarjimadagi lingvokulturologik jihatlari
haqida bayon etilgan. Fransuz adabiyotidagi kishilar ismining o’zbek adabiyotidagi matnlarda
ifodalanishi, semantic ma’no kasb etishi ochib berilgan.
Kalit so’zlar:
Antroponim, semantik ma’no, o’xshash ichki tuyg’u, almashtirish, onim,
lingvokulturologik, hikoya ,matn, badiiy matn.
Antroponimlar tarjima yondashuvida: 1. To‘g‘ridan-to‘g‘ri transliteratsiya; Ko‘pgina
fransuz ismlari o‘zgarishsiz qoldiriladi, chunki ular xalqaro shaklda tanilgan: Jean → Jan, Marie
→ Mari. Pierre → Pyer;
2. Ma’nosi tarjima qilinadigan ismlar; Ba’zi antroponimlar semantik ma’noga ega bo‘lib,
tarjimada ularning ma’nosi aks ettiriladi: Clair (yorug‘, ravshan) → Ravshan,; Blanche (oq) →
Oqila; Fortuné (omadli) → Baxtiyor;
3. Milliy yoki madaniy ekvivalent orqali almashtirish; Ba’zan fransuz ismlarini o‘xshash
ma’noga ega bo‘lgan mahalliy ismlar bilan almashtirish mumkin: Guillaume → G‘iyos; Henri
→ Anvar; Jacques → Jo‘rabek.
4. Tarixiy yoki adabiy kontekstda muhim bo‘lgan ismlar; Ba’zi fransuz hikoyalarida
ismlar tarixiy yoki diniy konnotatsiyaga ega bo‘lib, ular tarjimada saqlanishi kerak: Napoléon
→ Napoleon; Charlemagne → Karl Buyuk, Jeanne d’Arc → Janna d’Ark. Fransuz hikoyalarida
antroponimlarning ahamiyati.
1. Ijtimoiy tabaqalanish – Masalan, aristokrat ismlar odatda murakkab va tarixiy bo‘lsa,
oddiy xalq orasida ishlatiladigan ismlar sodda bo‘ladi.
2. Shaxsiyat va fe’l-atvorni ifodalash – Masalan, Victor (g‘olib) ismi qahramonning
kuchli xarakterini ko‘rsatishi mumkin.
3. Geografik yoki etnik belgi – Masalan, Dupont yoki Lemoine kabi familiyalar fransuz
ekanligini bildiradi.
Fransuz hikoyalarida antroponimlar – ya’ni inson ismlari va familiyalari – muhim
stilistik va semantik yuk ko‘taradi. Fransuz adabiyotida bu nomlar nafaqat qahramonlarni
farqlash, balki ularning ijtimoiy mavqei, xarakteri va hatto muallifning yashirin ma’nolarini
ifodalash uchun ham ishlatiladi.
Fransuz hikoyalarida antroponimlar a). Xarakterni ifodalaydi.
Balzak o‘zining «Inson komediyasi» asarlarida personajlarning ijtimoiy tabaqasini aks
ettirish uchun ismlarni sinchkovlik bilan tanlaydi. Masalan, Rastinyak ismi aristokratiya va
burjuaziyaning o‘zaro bog‘liqligini anglatadi.
Gyustav Flober «Madam Bovari» romanida Emma Bovari ismini tanlash orqali uning
romantik orzulari va real hayot orasidagi tafovutni ifodalaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
159
b). Simvolik ma’no yuklashi. Gi de Mopassan hikoyalarida personajlarning ismlari
ko‘pincha ularning xarakteriga mos keladi. Masalan, «Jirkanch odam» hikoyasida Jorj Lantu
ismi bu qahramonning sovuqqon va hayotga nafrat bilan qaraydigan odam ekanligini ifodalaydi.
c). Ijtimoiy tabaqani belgilash. Fransuz adabiyotida «de» old qo‘shimchasi aristokratik
kelib chiqishni bildiradi. Masalan, de Rênal (Stendal, «Qizil va qora») yoki de Maufrigneuse
(Balzak).
Oddiy xalq vakillari ko‘pincha Jan, Pyer, Mari kabi ommabop ismlar bilan
tasvirlanadi.Volter va Molyer asarlarida qahramonlarning ismlari ko‘pincha kinoya bilan
beriladi. Masalan, Molyerning «Tartüf» komediyasidagi Tartüf nomi ikkiyuzlamachilikni
anglatadi.Fransuz hikoyalaridagi antroponimlar nafaqat belgilar, balki muhim badiiy uslub
vositasi hamdir. Har bir ism ortida yozuvchining qahramonga bergan o‘ziga xos xarakteristikasi
va ba’zan yashirin ma’nosi yotadi.Oʻzbek hikoyalarida antroponimlar (shaxs nomlari) muhim
oʻrin tutadi. Ayniqsa, real hayotga yaqin yoki milliy xarakterdagi hikoyalarda antroponimlar
koʻp ishlatiladi. Quyida ayrim hikoyalar va ulardagi antroponimlarga misollar keltirilgan:
Abdulla Qodiriy – «Uloqda»-Bu hikoyada turli qishloq odamlari nomlari uchraydi:»Togʻayboy
hozir chaqqon yigit. U qachon oldinga chiqqanini ham hech kim bilmay qoldi. Bir vaqt
qarashsa, u maydon oʻrtasida, qulun kallasini mahkam quchoqlagancha, atrofini oʻnlab
chavandoz oʻrab turibdi.Antroponim: Togʻayboy;
2. Gʻafur Gʻulom – «Shum bola»-Bu asarda koʻplab antroponimlar bor, chunki u bolalik
xotiralari asosida yozilgan.»Xudoybergan aka menga qarab: «Ha, bolakay, nima qilib
yuribsan?» dedi. Men kulib: «Oʻrtoq Poʻlat aka, hech, shunchaki», dedim.» Antroponimlar:
Xudoybergan aka, Poʻlat aka .3. Said Ahmad – «Jimjitlik»-Said Ahmad hikoyalarida shaxs
nomlari real hayotdan olingan boʻlib, ularning xarakterini ochib berishga xizmat
qiladi.»Mahmud aka xotinining gaplariga parvo qilmay, tashqariga chiqib ketdi. Ostonada
turgan Otabek unga qaradi-da, jilmayib qoʻydi.»Antroponimlar: Mahmud aka, Otabek.4.Oʻtkir
Hoshimov – «Dunyoning ishlari»-Bu hikoyada ham turli antroponimlar uchraydi.»Buvim
rahmatli Ismoil togʻamni juda yaxshi koʻrardilar. «Bu bola aqlli boʻladi», der edilar
doim.»Antroponimlar: Ismoil togʻa.
Fransuzcha antroponimlarda (ism va familiyalarda) jins munosabati juda muhim rol
o‘ynaydi. Fransuz tilida jinsni ifodalashning o‘ziga xos qonuniyatlari mavjud bo‘lib, bu nafaqat
ismlarda, balki familiyalarda ham namoyon bo‘ladi. Quyida bu mavzu bo‘yicha batafsil
ma’lumot va misollar keltiriladi.1. Fransuzcha ismlarda jins munosabati; Fransuzcha ismlar
erkak va ayol jinsiga qarab aniq farqlanadi. Ko‘p hollarda ayol ismlarining oxiri -e, -a, -ine, -
ette, -elle kabi qo‘shimchalar bilan tugaydi, erkak ismlarida esa bunday qo‘shimchalar yo‘q yoki
kam uchraydi.
1.1. Erkak ismlar: Jean, Paul, Jacques, Louis, Pierre, François, Charles, Michel
1.2. Ayol ismlarAyol ismlarida ko‘pincha yumshoq tovushlar ishlatiladi: Jeanne (Jean
ning ayol shakli). Paulette (Paul ning ayol shakli),Jacqueline (Jacques ning ayol shakli), Louise
(Louis ning ayol shakli), Pierrette (Pierre ning ayol shakli), Françoise (François ning ayol
shakli), Michelle (Michel ning ayol shakli).
Ba’zi ismlar esa uniseks (har ikkala jins uchun ham ishlatilishi mumkin):
Dominique,Claude,Camille, Charlie
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
160
2. Fransuzcha familiyalarda jins munosabati
Fransuz familiyalari odatda o‘zgarmaydi va erkak ham, ayol ham bir xil familiyadan
foydalanadi. Lekin tarixiy jihatdan ba’zi familiyalar jinsga ko‘ra farqlangan. Masalan, ilgari
ba’zi ayol familiyalariga -e yoki -ine qo‘shimchalari qo‘shilgan, ammo bu bugungi kunda
ishlatilmaydi.Masalan:Erkak: Martin →: Martine. Bernard (Ayol) → Bernarde (Erkak):Bugungi
kunda bu shakllar familiya sifatida ishlatilmay, asosan ism sifatida qo‘llaniladi.
3. Jinsiy o‘zgarishga uchragan ismlar va familiyalar;Ko‘plab ismlar jinsga qarab
o‘zgaradi. Ba’zan erkak ismlarga -e, -ine, -elle qo‘shimchalari qo‘shilib ayol shakliga aylanadi:
Adrien → Adrienne; Gabriel → Gabrielle; Daniel → Danielle ;Lionel → Lionelle
Ba’zan esa erkakcha shakl faqat urg‘u yoki talaffuzdagi farq bilan ajraladi: René (erkak)
→ Renée (ayol); André (erkak) → Andrée (ayol)
4. Nikoh va familiya o‘zgarishi ;Fransuz madaniyatida ayol kishi turmushga chiqqanida
erining familiyasini olishi odatiy hol bo‘lsa ham, hozirgi vaqtda ayollar o‘z familiyalarini saqlab
qolish huquqiga ega. Masalan, Marie Dupont turmushga chiqib Jean Martin ning rafiqasi bo‘lsa,
u quyidagi variantlardan birini tanlashi mumkin:
1. Marie Martin (erining familiyasini olishi).
2. Marie Dupont (o‘z familiyasini saqlab qolishi).
3. Marie Dupont-Martin (ikkala familiyani ishlatishi)
4.Fransuzcha otaliq (patronimik) va onalik (matronimik) tizimi.
Ba’zi mamlakatlardan farqli ravishda, fransuz tilida rus yoki arab tillaridagi kabi otalik
tizimi keng tarqalgan emas. Ya’ni, «o‘g‘li» yoki «qizi» ma’nosini bildiruvchi maxsus
familiyaviy shakllar yo‘q. Lekin ba’zi familiyalar tarixan otaning ismidan kelib chiqqan bo‘lishi
mumkin: Jean (ism) → Jeanson (Jean ning o‘g‘li); Pierre (ism) → Pierson (Pierre ning o‘g‘li).
Ammo bu shakllar hozirgi kunda mustaqil familiya sifatida qabul qilinadi.Fransuzcha
antroponimiyada jinsiy farqlar ko‘proq ismlarda kuzatiladi, familiyalarda esa bunday farqlar
kam uchraydi. Erkak va ayol ismlarining o‘ziga xos shakllari bor, lekin familiyalar odatda
o‘zgarmaydi. Zamonaviy jamiyatda esa ayollar o‘z familiyalarini saqlab qolish huquqiga ega.
Fransuz tilidagi tegishli otlarning feminizatsiyasi asosan lavozim unvonlari, unvonlari,
funktsiyalari va toponimlariga tegishli mavzudir.
Bu erda bir nechta keng tarqalgan holatlar mavjud: 1. Lavozim unvonlari, unvonlari va
funktsiyalarini feminizatsiya qilish.Borgan sari kasblar va unvonlar nomlari feminizatsiya
qilinmoqda.: Un auteur→Une autrice(ou auteure); Un docteur→Une docteure ; Un
ambassadeur→ Une ambassadrice; Un maire → Une mairesse («Madam mayor» ham keng
tarqalgan bo‘lsa ham). Ba'zi nomlar butunlay o‘zgaradi:Certains noms changent complètement:
Un serveur → Une serveuse,
Un chanteur → Une chanteuse,
2. Familiyalarning feminizatsiyasi; Frantsuz tilida familiyalar odatda o‘zgarmas bo‘lib
qoladi. Biroq, ba'zi frantsuz tilida so‘zlashadigan mintaqalarda (masalan, Kebek va Belgiyada
ham ) ba'zan qo‘shimchalar qo‘shiladi:
M. Petit → Mme Petite (kamdan-kam, ammo tarixda tasdiqlangan)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
161
Ammo Frantsiyada bu istisno bo‘lib qolmoqda va familiyalar printsipial jihatdan
o‘zgarmasdir.3. Toponimlarning feminizatsiyasi (joy nomlari) Ba'zi joy nomlari ko‘pincha tarix
bilan bog'liq bo‘lgan ayol shakliga ega:
Le Canada → La Nouvelle-France; Le Poitou → La Poitevine (adjectif dérivé, mais pas
un toponyme en soi) Boshqa tomondan, geografik nomlarning aksariyati u erda yashovchi
odamlarning jinsiga qarab o‘zgarishsiz qoladi.
4. Erkak ismlarini feminizatsiya qilishBa'zi birinchi ismlar yaxshi tasdiqlangan ayol
versiyasiga ega:
Paul → Pauline; Jean → Jeanne; Charles → Charlotte ;Mais d’autres restent sans
équivalent clair (ex. : Jacques, Alain).
Fransuz tilidagi ismlar koʻpincha jinsni ifodalovchi tovush yoki harflarga ega boʻladi:
Jins
Xususiyat
Misollar
Erkak ismlar
Ko‘pincha –o,el,ien,ic,eau, -ard
qo‘shimchasi bilan tugaydi
Paul,Michel,julien, François,
Bernard, Martin
Ayol ismlar
Ko‘pincha –a,-e, -ine,-ette,-ie
qo‘shimchasi bilan tugaydi
Marie, Claire, Céline,
Sophie Isabelle
2. Baʼzi ismlar erkak va ayol shakllari oʻxshash boʻladi, lekin harflar yoki talaffuz orqali
farqlanadi: Paul, Gabriel,Michel, René (erkaklar ismi); Paule, Gabrielle, Michelle, Renée
(ayollar ismi)Fransuz familiyalari odatda jinsga bogʻliq oʻzgarishlarga ega emas. Ammo, tarixiy
jihatdan baʼzi familiyalar jinsga bogʻliq shakllarga ega boʻlishi mumkin.Biroq, zamonaviy
fransuz tilida familiyalarning jinsga koʻra oʻzgarishi odatiy holat emas.
3. Unvon va murojaat shakllari
Fransuz tilida jinsga bogʻliq murojaat shakllari ham mavjud:
Monsieur(Janob), M. (qisqartma) ;Monseigneur(Ruhoniy), Docteur(doktor)
Madame(Xonim),Mme (qisqartma) ; Madame(Ruhoniy ayol uchun), Docteur(doktor
ayol uchun kam ishlatiladi). Agar ayol turmushga chiqmagan boʻlsa, unga Mademoiselle (Mlle)
deyiladi. Biroq, bu atama rasmiy hujjatlarda deyarli ishlatilmaydi, oʻrniga «Madame»
ishlatiladi.
4. Erkak va ayol ismlarining qoʻshimchalar orqali oʻzgarishi; Baʼzi hollarda, fransuz
tilida erkak va ayol ismlari qoʻshimchalar qoʻshish orqali farqlanadi: René-Renée; François-
Françoise;Lionel-Lionelle
5. Kompozit (ikki qismli) ismlar:Fransuz tilida ikki qismli ismlar jinsga bogʻliq boʻlishi
mumkin. Masalan: Jean – Pierre ; Louis- Philippe ; Marc-André (erkak ismlar) ;Marie-Claire:
Anne –Marie ; Anne- Sophie ; Jeanne-Marie( ayol ismlar) ;Baʼzan, erkaklarda ayol ismi,
ayollarda esa erkak ismi kompozit shaklda uchraydi, lekin asosiy qismi jinsga mos keladi: Jean-
Marie (erkak ismi) Marie-Jean(ayol ismi)kabi.
REFERENCES
1.
Nafasov T. O‘zbek nomnomasi. –Qarshi, Nasaf, 1993. – 152 6.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
162
2.
Kilichev B. O‘zbek tilida partonimiya: filol.fanl. nomz ... diss. avtoref. –T., 1997. – 22 b
3.
Гудков Д.Б. Теория и практика межкультурной коммуникации. – М.:Гнозис, 2003–
288 с.
4.
Косиченко, Е. Ф. Прецедентные имена как средство выражения субъективной
оценки: дис. ... канд. филол. наук. - М., 2006. – 194 с
5.
Красных, В. В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология : курс лекций. - М. :
Гнозис, 2002. - 284 с.
6.
Leroy S. Les noms propres en français. Paris: Ophrys ,
2004. -137 p.
7.
Molino О.Les noms propres dans la langue. Langages, 1982. N 66. - Pp.5-20.
8.
Lefigaro. – URL: http://www.lefigaro.fr (дата обращения 10. 11. 2013).
