ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
251
TIL BIRLIKLARINING KATEGORIYALASHUVI: NAZARIY ASOSLAR VA
ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
Gulumov Maqsud
Urganch innovatsion universiteti
"Oʻzbek va xorijiy filologiya" kafedrasi oʻqituvchisi.
Yangiboyeva Umida
Urganch innovatsion universiteti 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15625837
Annotatsiya.
Mazkur maqola til birliklarining kategoriyalashuvi masalasini zamonaviy
lingvistik tadqiqotlar nuqtai nazaridan ko'rib chiqadi. Tadqiqot til birliklarini tasniflash
prinsiплari, ularning ierarxik tuzilishi va funksional xususiyatlari tahlil qilingan. Maqolada
struktural, funksional va kognitiv tilshunoslik yo'nalishlaridagi kategoriyalash yondashuvlari
mukayasa qilinadi. Natijalar til birliklarining kategoriyalashuvida semantik, sintaktik va
pragmatik mezonlarning o'zaro ta'sirini ko'rsatadi.
Kalit so'zlar:
til birliklari, kategoriyalash, lingvistik tasnif, struktural tilshunoslik,
funksional grammatika.
КАТЕГОРИЗАЦИЯ ЯЗЫКОВЫХ ЕДИНИЦ: ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И
СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ
Аннотация.
В данной статье рассматривается вопрос о категоризации языковых
единиц с точки зрения современных лингвистических исследований. В исследовании
проанализированы принципы классификации языковых единиц, их иерархическая
структура и функциональные особенности. В статье будут доработаны подходы к
категоризации в области структурной, функциональной и когнитивной лингвистики.
Результаты
показывают
взаимодействие
семантических,
синтаксических
и
прагматических критериев в категоризации языковых единиц.
Ключевые
слова:
языковые
единицы,
категоризация,
лингвистическая
классификация, структурная лингвистика, функциональная грамматика.
CATEGORIZATION OF LANGUAGE UNITS: THEORETICAL FOUNDATIONS AND
MODERN APPROACHES
Abstract.
This article considers the issue of categorization of language units from the
point of view of modern linguistic research. The study analyzed the principles of classification of
language units, their hierarchical structure and functional characteristics. The paper mukayasa
categorization approaches in the areas of structural, functional and cognitive linguistics. The
results show the interaction of semantic, syntactic and pragmatic criteria in the categorization of
language units.
Keywords:
Language units, categorization, linguistic classification, structural linguistics,
functional grammar
KIRISH
Til birliklarining kategoriyalashuvi zamonaviy tilshunoslikning eng muhim masalalaridan
biri hisoblanadi. Til tizimining murakkab tuzilishi va uning har xil darajadagi birliklarini to'g'ri
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
252
tasniflash muammosi ko'plab tilshunoslarning e'tiborini jalb qilgan [1]. Kategoriyalash jarayoni
nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy tilshunoslik, til o'qitish va mashina tarjimasi kabi
sohalarda ham keng qo'llaniladi.
Til birliklarining kategoriyalashuvi muammosi XX asrning boshlaridan buyon faol
o'rganilmoqda. Ferdinand de Saussure, Leonard Bloomfield, Noam Chomsky kabi yirik
tilshunoslarning ishlarida bu masala turli jihatdan yoritilgan [2]. Zamonaviy davrda esa kognitiv
tilshunoslik, funksional grammatika va tipologik tadqiqotlar yangi yondashuvlarni taklif
etmoqda.
Mazkur tadqiqotning maqsadi til birliklarining kategoriyalashuvi tamoyillarini tahlil
qilish va zamonaviy tilshunoslikdagi turli yondashuvlarni mukayasa qilishdir. Tadqiqot
vazifalari quyidagilardan iborat: til birliklarining asosiy turlarini aniqlash, kategoriyalash
mezonlari va prinsiплarini tahlil qilish, turli tilshunoslik maktablarining yondashuvlarini
solishtirish.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqotda quyidagi metodlar qo'llanilgan: tavsifiy-tahliliy metod, mukayasali tahlil,
sintez va umumlashtirish metodlari. Adabiyotlar tahlili zamonaviy va klassik tilshunoslik
asarlariga asoslangan.
Struktural tilshunoslik vakoillari til birliklarini asosan shakl va taqsimot prinsipi bo'yicha
tasniflaydilar. Leonard Bloomfield o'z "Language" asarida til birliklarini morfema, so'z,
sintaktetik birlik kabi darajalar bo'yicha taqsimlagan [3]. Bu yondashuv til birliklarining ierarxik
tuzilishini ta'kidlaydi va har bir daraja o'ziga xos xususiyatlarga ega ekanligi ko'rsatiladi.
Noam
Chomskyning
generativ
grammatika
nazariyasi
til
birliklarining
kategoriyalashuviga yangicha yondashuv olib keldi. Uning fikricha, til birliklari chuqur struktura
va yuzaki struktura o'rtasidagi transformatsiya jarayonlari orqali hosil bo'ladi [4]. Bu yondashuv
sintaktik kategoriyalarning universal xarakterini ta'kidlaydi.
Funksional tilshunoslik vakoillari, xususan, M.A.K. Halliday til birliklarini ularning
nutqdagi funksiyasi asosida tasniflashni taklif qiladi [5]. Bu yondashuvda til birliklari
metafunksional darajalar - ideatsional, interpersonal va tekstual funksiyalar bo'yicha tahlil
qilinadi. Simon Dik ham funksional grammatika doirasida til birliklarining pragmatik jihatlarini
hisobga olish zarurligini ta'kidlaydi [6].
Kognitiv tilshunoslik sohasida George Lakoff va Mark Johnson metafora nazariyasi
orqali til birliklarining kategoriyalashuvini tushuntiradilar [7]. Ularning fikricha, til birliklari
insonning kognitiv faoliyati natijasida kategoriyalashadi va bu jarayon metaforik xarakterga ega.
O'zbek tilshunosligida ham bu masala keng o'rganilgan. A.G'ulomov va boshqalar o'zbek
tili grammatikasida til birliklarining tizimli tahlilini bergan [8]. G.Shodmonqulov o'zbek tili
morfologiyasida so'z turkumlarining kategoriyalashuvi masalasini chuqur tahlil qilgan [9].
Zamonaviy rus tilshunosligida V.A. Beloshapkova va boshqalar til birliklarining
struktural-semantik tahlilini ishlab chiqgan [10]. Bu yondashuvda til birliklari ham struktural,
ham semantik jihatdan tekshiriladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
253
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, til birliklarining kategoriyalashuvi muammosi ko'p
jihatli va murakkab masaladir. Turli tilshunoslik yo'nalishlarining yondashuvlari o'ziga xos
afzallik va kamchiliklarga ega.
Struktural yondashuv til birliklarining shakl va taqsimot xususiyatlarini aniq belgilash
imkonini beradi. Biroq bu yondashuv til birliklarining ma'naviy jihatlarini yetarlicha hisobga
olmaydi. Morfema, so'z, so'z birikmasi, gap kabi asosiy darajalar aniq belgilanar ekan, ularning
semantik munosabatlari noaniq qoladi.
Generativ grammatika sintaktik kategoriyalarning universal tamoyillarini ochib beradi.
X-bar nazariyasi barcha tillarda umumiy bo'lgan sintaktik tuzilmalarni aniqlaydi. Biroq
bu yondashuv til birliklarining nutqdagi real ishlatilishini yetarlicha tushuntira olmaydi.
Funksional yondashuv til birliklarining kommunikativ vazifalarini hisobga oladi. Bu
yondashuv ayniqsa pragmatika va diskurs tahlili uchun foydali. Hallidayning metafunksional
modeli til birliklarining har xil kontekstlardagi vazifalarini tushunishga yordam beradi. Biroq bu
yondashuv ba'zan haddan tashqari murakkab bo'lib chiqadi.
Kognitiv yondashuv til birliklarining inson ongidagi aks etish jarayonlarini ochib beradi.
Prototip nazariyasi va kategoriyalarning ierarxik tuzilishi haqidagi g'oyalar til
birliklarining psixolingvistik asoslarini tushuntiradi. Ammo bu yondashuv ba'zan empirik
dalillarga kam tayanadi.
O'zbek
tilshunosligidagi
yondashuvlar
struktural
va
funksional
prinsiплarni
uyg'unlashtiradi. Bu o'zbek tilining o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olishga imkon beradi.
Agglutinativ til xususiyatlari morfologik kategoriyalarning o'ziga xos tuzilishini
shaklantiradi.
Zamonaviy tadqiqotlar interdistsiplinar yondashuvni talab qiladi. Kompyuter
lingvistikasi, neyrolingvistika va psixolingvistika yutuqlari til birliklarining kategoriyalashuvini
yangi nuqtai nazardan ko'rib chiqishga imkon bermoqda. Mashina o'rganish algoritmlari til
birliklarini avtomatik tasniflash imkoniyatlarini kengaytirmoqda.
Til birliklarining kategoriyalashuvida semantik, sintaktik va pragmatik mezonlar o'zaro
ta'sir qiladi. Yagona mezon asosida to'liq tasnif yaratish mumkin emas. Shuning uchun ko'p
jihatli yondashuv zarur.
XULOSA
Til
birliklarining
kategoriyalashuvi
zamonaviy
tilshunoslikning
fundamental
masalalaridan biri bo'lib qolmoqda. Turli yondashuvlarning tahlili shuni ko'rsatadiki, bu
masalani hal qilish uchun kompleks yondashuv zarur. Struktural, funksional va kognitiv
yondashuvlarning uyg'unligi eng samarali natija beradi.
Kelajakda bu sohada interdistsiplinar tadqiqotlar rivojlanishi kutilmoqda. Kompyuter
texnologiyalari va sun'iy intellekt yutuqlari til birliklarini yanada aniqroq va samarali tasniflash
imkoniyatlarini yaratadi. O'zbek tilshunosligida ham bu yo'nalishdagi tadqiqotlarni kuchaytirish
muhim ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Blackwell
Publishing.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
254
2.
Saussure, F. de. (1916). Course in General Linguistics. Paris: Payot.
3.
Bloomfield, L. (1933). Language. New York: Holt, Rinehart and Winston.
4.
Chomsky, N. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge: MIT Press.
5.
Halliday, M.A.K. (1994). An Introduction to Functional Grammar. London: Edward
Arnold.
6.
Dik, S.C. (1997). The Theory of Functional Grammar. Berlin: Mouton de Gruyter.
7.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of
Chicago Press.
8.
G'ulomov, A., Asqarova, M. (2010). Hozirgi o'zbek adabiy tili. Toshkent: O'qituvchi.
9.
Shodmonqulov, G. (2001). O'zbek tili morfologiyasi. Toshkent: Fan.
10.
Белошапкова, В.А. (1997). Современный русский язык. Москва: Азбуковник.
