Iyun, 2025-Yil
253
O‘ZBEK MILLIY TAOMLARI HAQIDAGI BA’ZI LEKSIK BIRLIKLAR
Buriyeva Muxayyo Zokir qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15640418
Annotatsiya.
Ushbu maqolada palov, non, sho'rva, somsa kabi o'zbek xalqining mazali
taomlari tahlil qilinib, o'zbek xalqi mehmondo’st xalq sifatida tilga olinadi. Unda o‘zbek nonining
turlari va somsa tarkibi haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, turli xil o'zbek milliy taomlari
o'zining g'ayrioddiy miqdori va ajoyib ta'mi bilan hayratda qoldiradi.
Kalit so'zlar:
an'anaviy oshxona, ta'm, retsept, mazali, saxovatli, mehribonlik va
mehmondo'stlik, non, yashil choy, xushbo'y hid, ingredientlar, sog'lom oziq-ovqat.
KIRISH
Ma'lumki, har bir mamlakatning o'ziga xos an'anaviy oshxonasi mavjud bo'lib, u o'zining
madaniy va tarixiyligini aks ettiradi
O‘zbek taomlari azaldan to‘g‘ri ovqatlanish qoidalariga asoslanadi. Qaysidir davlatga tashrif
buyurgan har bir kishi u yoki bu davlatning milliyligini his qilishni istaydi va uning rang-barang
madaniyati har bir tashrif buyuruvchini o‘ziga tortadi. O‘zbekistonda o‘ziga xos etnik lazzat
bag‘ishlovchi muhim tarkibiy qismlardan biri bu o‘zbek oshxonasidir. Butun dunyo xalqlari o'zbek
oshxonasini yaxshi ko'radilar va hurmat qiladilar, u eng mazali va xilma-xil taomlaridan biridir.
O‘rta Osiyo oshxonasi, hattoki o‘zbek taomlarining nomlari ishtahani ochadi va kayfiyat
bag’ishlaydi. Butun dunyoda bunday mazali va xilma-xil taomni tatib ko'rish qiyin.
O‘zbek xalqining an’analari haqida gapirganda, ularning mehmondo'stligi uning eng mazali
taomlarini tayyorlash va o'zgacha jozibaga ega bo'lishi ularni san'at darajasiga olib chiqdi. Bir so'z
bilan aytganda, o'zbek xalqi juda mehmondo'st xalq.
O‘zbek madaniyatida keksalarga, mehmonlarga hurmat ko‘rsatish belgisi sifatida, avvalo,
taom berishgan. O‘zbek xalqimiz azaldan mehmondo‘stligi, bag‘rikengligi bilan boshqa xalqlar
orasida juda mashhur bo‘lgan.
Mehmonlar uchun ko‘pincha do‘konlardan qimmatbaho shirinliklar, turli yong‘oq va
bodomlar sotib olishadi.
1
Mehmonlar uchun do'konlar va ularni bir joyda yashirishni unutmang. Bu shuni anglatadiki,
bu xalq birinchi bo'lib o'zini o’ylamaydi, balki mehmonlarni o’zlaridan ustun ko’rishadi.
Xalqimizga xos bu ajoyib odat e’zozlanmasligi mumkin emas
.
O‘zbekistonning qaysi bir viloyatiga tashrif buyursangiz, xalqining mehribonligi,
mehmondo‘stligiga guvoh bo‘lasiz. Balki boshqa xalqlarda ham shunday mehmondo‘stlik bordir.
Ammo ishonch bilan ayta olamanki, boshqa davlatda bunday mehmondo'stlikni topish qiyin.
Xalqimiz erishgan yutuqlar va xalqimizni butun dunyoga tanitayotgan buyuk xislat.
Bundan tashqari, sayyohlar uchun o‘zbek bayramlaridan to‘liq bahramand bo‘lish
imkoniyati mavjud. O'zbek taomlarining boy ro'yxati har bir sayohatchining didiga mos keladi.
Asosiysi, vitaminlar va oqsillarga boy oziq-ovqat turlarini o'zingizning xohishingizga ko'ra tanlash
imkoniyati mavjud; asosiysi, oziq-ovqat tabiiy, kimyoviy moddalarsiz. O'zbek milliy taomlarining
xilma-xilligi o'zining g'ayrioddiy miqdori va ajoyib ta'mi bilan hayratda qoldiradi.
1
Ashirov A. Ancient beliefs and rituals of the Uzbek people.-T.: Publishing House of the National Library of Uzbekistan
named after A. Navoi, 2007.- 276 p.;
Iyun, 2025-Yil
254
O'zbekistonda bo'lgan har bir kishi o'zbek taomlari, somsa, shashlik, manti, sho’rva, lag'mon,
xonim va boshqa ko'plab taomlarni biladi. Bu taomlar ajoyib mazaga ega; bu ta’m sizni taomlarni
tatib ko'rishga undaydi. Ko'plab o'zbek taomlarining tayyorlanish usullari ko'p asrlik tarixga ega.
Turli marosimlar bilan birga taom tayyorlash jarayoni hozirgi kungacha yetib kelgan.
O‘zbek oshxonasining barcha o‘ziga xos jihatlari asrlar davomida shakllangan. Milliy o'zbek
taomlari o'zbek xalqi madaniyatining alohida qatlami xisoblanadi. Hosildor vodiylarimizda turli
sabzavot, meva va g‘alla yetishtiriladi, sut va go‘shtning asosi bo‘lgan qoramollar ham boqiladi.
Parranda go'shtidan tayyorlangan to'yimli, parhez taom o'ziga xos ta'mga ega.
Oʻzbekistonda juda ko’p miqdorda gʻalla yetishtiriladi, shuning uchun non va non
maxsulotlari katta ahamiyatga ega boʻlib, oʻzbek oshxonasi “xamrli toamlarga boy” hisoblanadi.
O'zbek oshxonasida qandolat va nordon sutli taomlar muhim o'rin tutadi. O'zbek milliy taomi
go'shtdan keng foydalanish bilan ajralib turadi: qo'y, qoramol va ot. Qoʻy goʻshti mamlakatda
qoʻylar koʻp boʻlganligi sababli asosan go’shtning shu turidan foydalaniladi, u oʻzbek taomlarining
deyarli barcha turlarida ishlatiladi. Amaldagi maxsulotlar mavsumga qarab farq qiladi. Iqlimi
jihatidan jannatga teng xisoblangan yurtimizda har faslda yetishtirilgan mahsulotlar iste’moli
almashiniladi. Masalan, qishda quruq meva-sabzavotlar, makaron maxsulotlari va konservalar
iste'mol qilinsa, yozda sabzavot, meva (ayniqsa poliz ekinlari) va yong'oqlarni ko'proq iste'mol
qilishadi.
2
Mamlakatning turli hududlari o'ziga xos tarzda taomlar tayyorlanadi. Shimoliy hududlarda
palov, qovurilgan go'sht, turli xil shirinliklar va non maxsulotlari ustunlik qiladi. Janubda esa
odamlar guruch va sabzavotlardan turli xil murakkab taomlar va ajoyib shirinliklar ham
tayyorlaydilar.
Non (non, obi non) oʻzbek oshxonasida muhim oʻrin tutadi va islomgacha boʻlgan anʼanalar
taʼsirida. O‘zbekiston nonlarini dunyoning sakkizinchi mo‘jizasi deb hisoblash kerak. Nonlarni
kundalik hayotdan ajratib bo'lmaydi - jismoniy oziqlanishdan tashqari ma'noga ega. An'anaviy
o'zbek noni, odatda non yoki patir deb ataladi, u dumaloq yassi nonlar (ingliz tilida yassi non)
shaklida pishiriladi, o'rtada yupqa bezatilgan chuqurchaga ega va atrofi qalinroq bo'ladi. Nonlar
bezatilgan tomoni yuqoriga qarab stolga keltiriladi, so'ngra non plastinkasiga qo'yilgan tartibsiz
bo'laklarga bo'linadi. Har bir mintaqada turli xil navlar mavjud. O‘zbek nonining ayrim turlari
haqida quyida bilib olamiz:
1. Obi non - o'zbek oshxonasining mazali noni. Obi nonlar haqida eng qadimgi yozma
asarlardan biri gilgamish dostonida tilga olinadi. Obi nonlar tandir deb ataladigan loydan pishirilgan
pechlardir.
2. Samarqand non. O'zbekistonning turli hududlarida obi non befarq pishiriladi.
Samarqandda kichik qalin obi nonlar, shirma nonlar eng mashhur.
3. Buxoro obi nondan kunjut yoki sedana sepiladi, xushbo'y hid beradi.
4. Andijon va qashqadaryolik to‘y patiri (to‘qmoqli obi non). Qadimgi urf-odatlarga ko'ra,
qaymoq va sariyog 'bilan tayyorlangan bu xushbo'y non sovchilar uchrashuvlarida taqdim etilgan.
5. Toshkent lochirasi, tovoq shaklidagi obi non, kalta xamirdan (sut, sariyog 'va shakar)
pishiriladi. Jirish non - bug'doy bilan aralashtirilgan undan maxsus tayyorlangan non. Ko‘chmanchi
2
Mahmoud Sattar. Uzbek traditions. - T.: Science, 2004. - 208 p.
Iyun, 2025-Yil
255
qabilalar o‘z turmush tarziga ko‘ra tandir tayyorlamagan, balki qozonlarda (qozonlarda) sariyog‘da
non pishirgan, sut asosida xamir tayyorlagan.
O'zbekistonning o'ziga xos taomi - palov (osh yoki "palov"), odatda guruch, go'sht
bo'laklari, yog', maydalangan sabzi va piyozdan tayyorlanadi. Bu mazali o'zbek milliy taomiga
o'zbekiston hududiga qarab no'xat, sarimsoq, behi, quritilgan o'rik va mayiz kabi komponentlar
qo'shiladi. Palov ko’k choy va salatlar bilan iste'mol qilinadi. Ba'zan palovni patir (o'zbek nonining
turi) bilan yeyishadi. Biroq, bunday ovqatlanish kamdan-kam iste'mol qiluvchilar uchundir.
Palovning boshqa taomlardan asosiy farqi mahsulotlarning tarkibida emas, balki tayyorlash
texnologiyasidadir.tayyorlash usuliga qarab, palov har doim bir-biridan farq qiladi, lekin ularning
barchasi o'z uslubida mazali bo'ladi. Odatda qozonda (yoki o’choqda) ochiq olovda pishiriladi.
Ko'pincha palov uyda oila va mehmonlar uchun xonadon boshlig'i yoki uy bekasi tomonidan
pishirilgan bo'lsa-da, palovni maxsus kunlarda oshpaz tayyorlaydi, u milliy taomni ochiq olovda
pishiradi, ba'zan esa 1000 kishiga xizmat qiladi. Bayramlarda yoki to'y tadbirlarida bir nechta
qozonda pishiriladi. Nahor oshi yoki "ertalabki palov" erta tongda (soat 6 dan 9 gacha)
mehmonlarning katta yig'inlarida, odatda davom etayotgan to'y yoki boshqa biron bir bayramning
bir qismi sifatida taqdim etiladi.
3
Yana bir mashhur milliy taomlardan biri sho’rva (shurva yoki shorva), katta bo'lak yog'li
go'shtdan tayyorlangan sho'rva (odatda qo'y go'shti) va yangi sabzavotlardan tayyorlanadi. Uning
norin va lag'mon, sho'rva yoki asosiy taom sifatida berilishi mumkin bo'lgan xamirli sho’rva
asosidagi taomlar; manti (qasqoni deb ham ataladi), chuchvara va samsa, to'ldirilgan xamirli
o’ramalar ishtaha ochadi yoki asosiy taom sifatida xizmat qiladi; dimlama (go'sht va sabzavotli
güveç) va turli kaboblar, odatda asosiy taom sifatida xizmat qiladi.
Keyingi mazali o'zbek taomlari samsa. Samsa va go'shtli pirogni adalashtirmang. Ular
butunlay boshqa-boshqa taomlar sirasiga kiradi. Maxsulotlarning nisbiy o'xshashligi mos kelishi
mumkin. Samsa sharqona pazandachilikning ixtirosidir, shu sababli ta’mi va ko’rinishi
milliyligimizni aks ettiradi.
Bu taomni o’ziga xos tayyorlash siri mavjud. Yarim tayyor mahsulotlardan yoki bog’da
o’stirilgan sabzavotlardan tayyorlangan bo’lishi mumkin .uzbek tandirida nondan boshqa
somsaham pishiriladi. Tandirda pishirilgan samsa eng mazali samsa hisoblanadi. Samsa turlari juda
ko'p. Ular xamir turi, tayyorlanishi va unda foydalanilgan maxsulotlar bilann farqlanadi. Oshirilgan
xamirdan ,o’ramali xamirdan, yoki oddiy xamirdan somsalar bor.somsani hajmi jihatidan ham farq
qilinadi masalan o'nlab kishi yeyishi mumkin bo'lgan somsadan tortib yong’oqning hajmidagilari
mavjud. Samsani tayyorlashda siz nafaqat go'shtdan foydalanishingiz mumkin - qovoq, kartoshka,
tovuq, sabzavotlar va ko’katlardan( yalpiz, ismaloq va h.k) foydalanishingiz mumkin. O‘zbek xalqi
ularni “ko‘k somsa” deb ataydi. Somsa ichidagi eng muhim komponenti piyozdir. Somsaga qaysi
maxsulotdan foydalansangizham albatta undan piyozsiz foydalanaolmaysiz samsa uchun ziravorlar
- qora murch va zira. Zira va maxsus ziravorlardan foydalanib, go'sht bilan birgalikda samsaga
o'zgacha yoqimli hid va ta’m berishga yordam beradi.
4
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, o‘zbek milliy taomlari dunyodagi eng shirin va rang-barang
taomlardan biridir. Sharq madaniyatida mehmonni dasturxonga turli shirinliklar, murabbolar olib
3
Nasriddinov Q. Uzbek funeral and condolence ceremonies. - T.: Meros, 1996. - 155 p.
4
Bobojonov Y. Ethnographies on mourning rituals // Uzbek language and literature. – 1997. – No. 4. – B.57-58;
Iyun, 2025-Yil
256
kelish odat tusiga kirgan. O'zbek taomlari, o'zbekistonning madaniyatini ifodalaovchi bir
ko’rinishidir va u barcha o’zga millatlar uchun kashfiyotga aylanadi. O‘zbek madaniyatini bilishga
ishtiyoqmand bo‘lsangiz, o’zbekistonga tashrif buyuring va taomlaridan baxramand bo’ling, ular
sizga yoqadi degan umiddaman.
REFERENCES
1.
"The noodle-rich cuisine of Uzbekistan", The Village Voice, Dining, 19 January 1999.
2.
Claudia Roden, The Book of Jewish Food: An Odyssey from Samarkand to New York,
Alfred Knopf, New York (1996).
3.
Oshi sabo recipe (in Hebrew); recipe in English from Jewish Woman Archived 2008-09-29
at the Way back Machine, Fall 2005.
4.
"The Silk Road Leads to Queens", Brief culinary history of Central Asia from New York
Times, 18 January 2006, accessed 13 September 2008.
5.
Ashirov A. Ancient beliefs and rituals of the Uzbek people.-T.: Publishing House of the
National Library of Uzbekistan named after A. Navoi.
6.
Mahmoud Sattar. Uzbek traditions. - T.: Science.
7.
Nasriddinov Q. Uzbek funeral and condolence ceremonies. - T.: Meros, 1996.
8.
Bobojonov Y. Ethnographies on mourning rituals // Uzbek language and literature. – 1997.
– No. 4.
