2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
279
MEHNAT BOZORIDA AYOLLAR RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISHDA
NODAVLAT TASHKILOTLAR ROLINI OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
Rasulova Nasiba Tog‘ayevna
GulDU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15637004
Anotatsiya.
Mazkur maqolada mehnat bozorida ayollar raqobatbardoshligini oshirishda
nodavlat notijorat tashkilotlar (NNT)ning o‘rni va ahamiyati nazariy jihatdan tahlil qilinadi.
Ayollarning iqtisodiy faolligini ta'minlash, ularni kasbiy rivojlantirish va bandligini oshirishda
nodavlat sektorining ko‘mak beruvchi omil sifatida shakllanishi muhim rol o‘ynaydi. Maqolada
NNTlarning ayollarni kasb-hunar o‘rgatish, tadbirkorlikka jalb etish, huquqiy va psixologik
maslahatlar berishdagi faoliyati nazariy asoslar bilan yoritiladi hamda bu boradagi xalqaro
tajriba va milliy strategiyalar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
mehnat bozori, ayollar bandligi, raqobatbardoshlik, nodavlat notijorat
tashkilotlar, kasb-hunar, iqtisodiy faollik, gender tengligi, fuqarolik jamiyati.
Kirish.
Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot sharoitida mehnat bozorining samarali
faoliyat yuritishi aholining barcha qatlamlari, xususan, ayollarning to‘laqonli ishtirokini
ta'minlash bilan bevosita bog‘liqdir. Ayollarni ish bilan ta'minlash, ularning kasbiy salohiyatini
ro‘yobga chiqarish va raqobatbardoshligini oshirish nafaqat ijtimoiy barqarorlikka, balki
iqtisodiy o‘sishga ham xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, nodavlat notijorat tashkilotlarining bu
boradagi
ishtiroki
tobora
muhim
ahamiyat
kasb
etmoqda.
NNTlar ayollarni kasb-hunarga o‘rgatish, tadbirkorlik ko‘nikmalarini shakllantirish, ijtimoiy
himoya qilish va psixologik ko‘mak berish orqali ularning mehnat bozorida o‘z o‘rnini topishiga
ko‘maklashmoqda. Ushbu maqolada aynan shu yo‘nalishdagi nazariy qarashlar, amaliy
yondashuvlar va ularning samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Ayollarning mehnat bozoridagi
faolligini oshirishda nodavlat sektorining tutgan o‘rni va uni yanada kuchaytirish yo‘llari tahlil
qilin
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston mehnat bozorida ayollar ishtiroki 41,2%ni tashkil etib,
bu ko‘rsatkich erkaklarga nisbatan 9,1%ga kamroqdir. Ayollar asosan qishloq xo‘jaligi (26,6%),
ta’lim (16,3%), ishlab chiqarish (13,1%) va savdo (12,8%) sohalarida faoliyat yuritishadi. Biroq,
ushbu sohalarda ishlash ko‘pincha norasmiy va past maoshli bo‘lishi sababli, ayollar iqtisodiy
jihatdan zaifroq holatda qolmoqda.
Shu bois, nodavlat tashkilotlar ayollarni kasb-hunar o‘rgatish, tadbirkorlikni rivojlantirish
va huquqiy yordam ko‘rsatish orqali ularning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini oshirishga
katta hissa qo‘shmoqda. Masalan, USAID tomonidan tashkil etilgan treninglar orqali 226 nafar
ayolga tadbirkorlik va kasb-hunar bo‘yicha ta’lim berilgan hamda ularga $200,000dan ortiq
qiymatdagi jihozlar taqdim etilgan.
Bundan tashqari, davlat va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi hamkorlik ayollarni qo‘llab-
quvvatlashda muhim ahamiyatga ega. ACTED va uning hamkorlari tomonidan o‘tkazilgan
treninglar natijasida 15 ta nodavlat tashkilotning xodimlari o‘z salohiyatini oshirib, ayollar uchun
ko‘rsatiladigan xizmatlarni yanada samarali tashkil eta olishgan.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
280
Nodavlat tashkilotlar tomonidan taqdim etilayotgan kompleks xizmatlar — jumladan
psixologik va huquqiy yordam, kasb-hunar o‘rgatish hamda tadbirkorlikni rivojlantirish —
ayollarning mehnat bozorida muvaffaqiyatli integratsiyasiga xizmat qilmoqda. Misol uchun,
Oydin Nur markazi tomonidan 500 nafardan ortiq ayolga vaqtincha boshpana, 5000 dan ortiq
psixologik maslahat, 2100 dan ortiq huquqiy maslahat va 9000 dan ortiq boshqa yordam
ko‘rsatilgan. Mehnat bozorida ayollar raqobatbardoshligini oshirishda nodavlat notijorat
tashkilotlar (NNT) faoliyati muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jadval asosida olib borilgan tahlil
shuni ko‘rsatadiki, bu tashkilotlar turli yo‘nalishlarda faoliyat yuritish orqali ayollarning
ijtimoiy-iqtisodiy faolligini oshirishga samarali hissa qo‘shmoqda.
Birinchi navbatda,
ACTED
kabi xalqaro NNTlar ayollarni kasb-hunar o‘rgatish va
NNTlarning o‘z salohiyatini oshirishga qaratilgan dasturlarni amalga oshirmoqda. Ushbu
tashkilot tomonidan Farg‘ona vodiysi hududida 500 dan ortiq ayollar va 15 ta mahalliy NNT
xodimlari qamrab olingan bo‘lib, bu genderga yo‘naltirilgan xizmatlar sifatini oshirishga xizmat
qilmoqda. Bunda NNTlar o‘rtasida o‘zaro hamkorlik va tajriba almashinuvi yo‘lga qo‘yilgan.
1-jadval
Nodavlat tashkilotlarning ayollar raqobatbardoshligini oshirishdagi faoliyati
(misollar asosida)
Tashkilot
nomi
Asosiy faoliyat
yo‘nalishlari
Qamrov
(shaxslar
soni)
Amalga oshirilgan
ishlar
Hududiy
qamrov
ACTED
Kasb-hunar o‘rgatish,
NNT salohiyatini
oshirish
500+ ayol,
15 NNT
Ayollar va NNTlarga
treninglar, genderga
yo‘naltirilgan
xizmatlar
Farg‘ona
vodiysi
USAID
(loyiha
asosida)
Tadbirkorlik
ko‘nikmalari,
moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash
226+ ayol
Ayollarga biznes
treninglar, $200,000
qiymatida uskunalar
Andijon,
Namangan
Oydin Nur
markazi
Psixologik va huquqiy
yordam, boshpana
5000+
maslahat
500 boshpana, 2100
huquqiy, 9000
umumiy yordam
Toshkent
shahri
Mehr ko‘zda
Zo‘ravonlikdan jabr
ko‘rgan ayollarga
yordam
300+ ayol
Reabilitatsiya, kasbiy
tayyorlov kurslari
Surxondaryo
viloyati
Tadbirkor
ayollar
uyushmasi
Biznes loyihalar,
ayollar yetakchiligi
1000+ ayol
Loyihalar tanlovi, o‘z
biznesini ochishga
ko‘mak
Respublikaviy
USAID
tomonidan Andijon va Namangan viloyatlarida amalga oshirilgan loyiha
doirasida 226 nafar ayolga tadbirkorlik bo‘yicha treninglar o‘tkazilib, ularga 200 ming dollardan
ortiq qiymatdagi texnik jihozlar berilgan. Bu esa nafaqat ayollarning bilim va ko‘nikmalarini
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
281
oshirishga, balki ularni ish bilan ta’minlash va o‘z biznesini yo‘lga qo‘yish imkonini yaratishga
xizmat qilmoqda.
Shuningdek,
Oydin Nur
kabi mahalliy tashkilotlar ayollarga ko‘mak ko‘rsatishda ko‘p
qirrali yondashuvni qo‘llashmoqda. Jumladan, ushbu markaz tomonidan 500 nafardan ortiq
ayolga vaqtincha boshpana, 5000 dan ortiq psixologik, 2100 dan ortiq huquqiy maslahatlar
ko‘rsatilgan. Bu kabi yordam turlari ayniqsa oilaviy zo‘ravonlik yoki ijtimoiy himoyaga muhtoj
ayollar uchun katta ahamiyatga ega.
Mehr Ko‘zda
markazi Surxondaryo viloyatida ayniqsa og‘ir ijtimoiy holatdagi ayollarga
— zo‘ravonlik qurbonlariga yordam ko‘rsatmoqda. Kasbiy tayyorgarlik kurslari va reabilitatsiya
xizmatlari orqali bu ayollar hayotlarini ijobiy tomonga o‘zgartirish imkoniyatiga ega
bo‘lmoqdalar.
Bundan tashqari,
Tadbirkor ayollar uyushmasi
respublika miqyosida faoliyat yuritib,
ayollarning biznes loyihalarini qo‘llab-quvvatlash, ularni yetakchilikka tayyorlash, tanlovlar va
o‘quv dasturlar orqali rag‘batlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda.
Umuman olganda, tahlildan ko‘rinib turibdiki, nodavlat sektorining mehnat bozorida
ayollar raqobatbardoshligini oshirishdagi hissasi quyidagi asosiy yo‘nalishlarda namoyon
bo‘lmoqda:
Kasb-hunar o‘rgatish orqali bandlikni oshirish;
Tadbirkorlikni rivojlantirish orqali iqtisodiy mustaqillikka erishish;
Psixologik va huquqiy yordam orqali ayollarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash;
Hududiy va respublika darajasida ayollar salohiyatini ro‘yobga chiqarish.
Bu esa, o‘z navbatida, ayollarning mehnat bozorida faol va barqaror o‘rin egallashiga,
ijtimoiy tenglikni ta’minlashga va jamiyatda ularning mavqeini mustahkamlashga xizmat
qilmoqda.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekistonda ayollarning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini
oshirishda nodavlat notijorat tashkilotlar (NNT)ning o‘rni tobora ortib bormoqda. Ular nafaqat
kasb-hunar o‘rgatish va bandlikni ta'minlash, balki ijtimoiy-iqtisodiy himoya, tadbirkorlikni
rivojlantirish, psixologik va huquqiy ko‘mak ko‘rsatish kabi ko‘p qirrali yo‘nalishlarda faoliyat
yuritmoqda. Tahlil va jadvalda ko‘rib chiqilganidek, ushbu tashkilotlarning faoliyati muayyan
ijtimoiy qatlam vakillari – xususan, ishsiz, ijtimoiy zaif va zo‘ravonlikka uchragan ayollar uchun
yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Ammo mavjud salohiyatga qaramasdan, faoliyatni
tizimlashtirish, resurslar taqsimoti, monitoring va natijadorlikni baholash mexanizmlarini
kuchaytirish zarurati mavjud.
Nodavlat tashkilotlar tomonidan amalga oshirilayotgan tashabbuslar mahalliy darajada
yuqori samara bermoqda. Biroq bu yondashuvlar ko‘proq individual loyihalar shaklida bo‘lib,
milliy miqyosda yagona tizimga ega emas. Ayollarni qo‘llab-quvvatlashda resurslar va xizmatlar
hududlar bo‘yicha teng taqsimlanmagan.
Shu bois, quyidagi yondashuvlarni joriy etish maqsadga muvofiq:
1.
Hududiy muvozanatni ta'minlash
– har bir viloyatda ayollarni qo‘llab-
quvvatlovchi NNTlar faoliyatini rag‘batlantirish.
2.
Davlat-NNT hamkorligini kuchaytirish
– ayollar uchun grant, kredit, imtiyozli
o‘quv dasturlarini NNTlar orqali yo‘lga qo‘yish.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
282
3.
Monitoring tizimini yaratish
– har bir NNT faoliyati natijadorligini baholash
uchun umumrespublika darajasidagi ko‘rsatkichlar tizimini joriy etish.
4.
Axborot ochiqligini ta'minlash
– NNTlar faoliyati, xizmatlar ro‘yxati va
imkoniyatlar haqida keng jamoatchilikni xabardor qilish.
Mehnat bozorida ayollarning raqobatbardoshligini oshirishda nodavlat tashkilotlarning
roli beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, ular nafaqat kasb-hunar o‘rgatish va tadbirkorlikni
rivojlantirish, balki ijtimoiy himoya va huquqiy yordam ko‘rsatish orqali ayollarning iqtisodiy
mustaqilligini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Ushbu tashkilotlar bilan davlatning samarali
hamkorligi ayollarning mehnat bozorida o‘z o‘rnini mustahkamlashiga va jamiyatda teng
huquqli ishtirokini ta’minlashga zamin yaratadi. Shu bois, ayollarni qo‘llab-quvvatlash sohasida
nodavlat sektor faoliyatini yanada kengaytirish va tizimli rivojlantirish dolzarb vazifa
hisoblanadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” // Xalq so‘zi. – 2022. – 29 yanvar.
2.
Maxmudova N.F. Ayollar mehnati va ularning bandligi muammolari // Iqtisodiyot va
ta’lim. – 2023. – №1. – B. 58–63.
3.
Karimova S. Gender tenglikni ta’minlashda nodavlat tashkilotlarning o‘rni // “Fuqarolik
jamiyati” ilmiy-amaliy jurnali. – 2022. – №2(35). – B. 44–49.
4.
ACTED. Increasing NGO capacity to provide services to women in Uzbekistan [Elektron
resurs]. – Rejim kirish: https://www.acted.org/en/increasing-ngo-capacity-to-provide-
services-to-women-in-uzbekistan/ (murojaat qilingan sana: 03.06.2025).
5.
Female start-ups offer route to economic independence [Elektron resurs] // European
Union
External
Action.
–
Rejim
kirish:
(murojaat qilingan sana: 03.06.2025).
6.
USAID supports women entrepreneurs in Uzbekistan [Elektron resurs] // Central Asia
News.
–
2022.
–
Rejim
kirish:
https://central.asia-
news.com/en_GB/articles/cnmi_ca/features/2022/12/01/feature-04 (murojaat qilingan
sana: 03.06.2025).
7.
G‘anieva M.M. Nodavlat notijorat tashkilotlarining ijtimoiy hayotdagi roli va o‘rni //
Ijtimoiy fanlar. – 2021. – №4. – B. 89–92.
