Iyun, 2025-Yil
168
YEVROPA ITTIFOQI DOIRASIDA MULKIY HUQUQLARNI JAMOAVIY
BOSHQARISHNING HUQUQIY ASOSLARI
Eshonqulov Soyibjon Sayidjon o’g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti
Intellektual mulk va axborot texnologiyalari huquqi yo‘nalishi magistranti.
eshonkulovsoyibjon2002@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15637079
Annotatsiya. Mazkur tadqiqot Yevropa Ittifoqida mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish
tizimining huquqiy asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Mualliflik huquqlari va unga aloqador
huquqlarni boshqarishda jamoaviy boshqaruv tashkilotlari muhim o‘rin tutadi. Raqamli
texnologiyalarning rivojlanishi va kontentning transchegaraviy tarqalishi mavjud huquqiy
normalarni qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda. Tadqiqotda YI direktivalari, sud amaliyoti va
a’zo davlatlar tajribasi asosida jamoaviy boshqaruv tizimining kuchli va zaif tomonlari tahlil
qilinadi. O‘zbekiston uchun bu tajriba, huquqiy islohotlarni amalga oshirish va mualliflarning
manfaatlarini samarali himoya qilishda foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: jamoaviy boshqaruv, mualliflik huquqi, Yevropa Ittifoqi, raqamli muhit, sud
amaliyoti, transchegaraviy litsenziya.
Аннотация. Данное исследование посвящено правовым основам коллективного
управления имущественными правами в рамках Европейского Союза. Организации
коллективного управления играют важную роль в защите авторских и смежных прав.
Развитие цифровых технологий и трансграничное распространение контента требуют
пересмотра существующих правовых норм. В работе анализируются директивы ЕС,
судебная практика и национальный опыт стран-членов, выявляются сильные и слабые
стороны системы. Опыт ЕС может быть полезным для Узбекистана при проведении
правовых реформ и создании эффективной системы защиты прав авторов.
Ключевые слова: коллективное управление, авторское право, Европейский Союз,
цифровая среда, судебная практика, трансграничное лицензирование.
Abstract. This study focuses on the legal foundations of collective management of property
rights within the European Union. Collective management organizations (CMOs) play a crucial
role in the protection of copyright and related rights. The development of digital technologies and
the cross-border distribution of content challenge the adequacy of existing legal frameworks. The
research analyzes key EU directives, case law, and national practices of member states,
identifying strengths and weaknesses in the current system. The EU’s experience may serve as a
valuable model for countries like Uzbekistan in pursuing legal reforms and building effective
systems for author rights protection.
Keywords: collective management, copyright, European Union, digital environment, case
law, cross-border licensing.
So‘nggi yillarda Yevropa Ittifoqi hududida mualliflik va unga aloqador huquqlarni
jamoaviy boshqarish muhim mavzulardan biriga aylandi. Raqamli iqtisodiyotning jadalligi,
kontentni global miqyosda tarqatish imkoniyatlari, sun’iy intellekt texnologiyalarining rivoji —
bularning barchasi an’anaviy huquqiy tartibotlarga yangi chaqiriqlarni yuzaga keltirmoqda.
Iyun, 2025-Yil
169
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari huquq egalarining manfaatlarini himoya qilish, litsenziya
berish, royalti yig‘ish va ularni adolatli taqsimlash kabi vazifalarni bajaradi. Bu tizim, ayniqsa
kichik ijodkorlar va san’atkorlar uchun iqtisodiy xavfsizlik va barqaror daromad manbai
hisoblanadi. Mazkur tadqiqotda Yevropa Ittifoqida jamoaviy boshqaruvni tartibga soluvchi
huquqiy hujjatlar, xususan 2014/26/EU va 2019/790/EU direktivalari tahlil qilinadi. Shu bilan
birga, YI Adolat sudining muhim qarorlari va ayrim a’zo davlatlarning (Fransiya, Germaniya,
Estoniya) tajribasi o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston huquqiy tizimi uchun ham amaliy
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Tadqiqotning asosiy maqsadi YI qonunchiligidagi Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar
faoliyatini tartibga soluvchi asosiy hujjatlarni tahlil qilish. Yevropa Ittifoqi Adolat sudining
qarorlarining Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatiga ta’sirini o‘rganish. Raqamli muhit va
transchegaraviy litsenziyalashdagi muammolarni aniqlash. YI huquqiy tizimining shaffoflik va
adolatliligini baholash. Raqamli davrda Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatini yaxshilash
bo‘yicha takliflar ishlab chiqish.
Tadqiqot sifatli yondashuvga asoslanadi, huquqiy tahlil va qiyosiy metodlardan
foydalanadi. YI direktivalari, qonunlari va CJEU qarorlari asosiy manbalar sifatida tahlil qilinadi.
Ikkinchi darajali manbalar, jumladan, ilmiy maqolalar va siyosat hisobotlari kontekstni
boyitadi. Fransiya, Germaniya va Estoniya kabi a’zo davlatlarning milliy amaliyotlari qiyosiy
tahlil qilinadi.
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar huquq egalarining nomidan mulkiy huquqlarni
boshqaradi, asosan mualliflik huquqlari va ularga aloqador huquqlarga e’tibor qaratadi. Ularning
asosiy vazifalari:
Litsenziyalash:
Asarlardan foydalanish uchun ruxsatnomalar berish.
Royalti yig‘ish va taqsimlash
: Huquq egalariga adolatli haq taqsimlash.
Huquqni muhofaza qilish
: Ruxsatsiz foydalanishga qarshi choralar ko‘rish.
Vakillik
: Huquq egalarining manfaatlarini himoya qilish.
Yevropa ittifoqidada jamoaviy boshqaruv tashkilotlar madaniy va ijodiy sohalarning
rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ular tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi va kichik
ijodkorlarni qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa YI’ning madaniy xilma-xillikni rivojlantirish bo‘yicha
maqsadlariga mos keladi (TFEU, 167-modda).
2001/29/EC Direktivasi mualliflik huquqlarini, jumladan, ko‘paytirish va ommaga
yetkazish huquqlarini belgilaydi. Bu Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar tomonidan boshqariladigan
huquqlarni aniqlaydi va ularning samarali amalga oshirilishini talab qiladi. 2014/26/EU
Direktivasi Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatini tartibga soladi, shaffoflik, adolatli
boshqaruv va transchegaraviy litsenziyalashni ta’minlaydi. U huquq egalariga jamoaviy boshqaruv
tashkilot tanlash erkinligini beradi va nizolarni hal qilish mexanizmlarini joriy etadi. 2019/790/EU
Direktivasi raqamli muhitdagi muammolarni hal qiladi. 12-modda kengaytirilgan jamoaviy
litsenziyalashni joriy etib, Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarga moslashuvchanlik beradi. A’zo
davlatlarning qonunchilik farqlari Jamoaviy boshqaruv tashkilotlar faoliyatida turlicha
yondashuvlarni keltirib chiqaradi. Fransiya va Germaniya kuchli milliy tizimlarga ega bo‘lsa,
kichikroq davlatlar mintaqaviy hamkorlikka tayanadi.
Iyun, 2025-Yil
170
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Yevropa Ittifoqida mualliflik va unga
aloqador huquqlarni jamoaviy boshqarish borasida yaratilgan huquqiy mexanizmlar — ayniqsa,
2014/26/EU va 2019/790/EU direktivalari — mualliflarning iqtisodiy manfaatlarini himoya
qilishda yuqori samaradorlikka ega. Bu direktivalar jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyatining
shaffofligi, adolatliligi va javobgarligini ta’minlashda muhim huquqiy vosita bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Shuningdek, YI Adolat sudi (CJEU) tomonidan chiqarilgan qarorlar — xususan CISAC v.
Komissiya, OSA v. Léčebné lázně, va AKM v. Zürs.net — jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining
YI ichki bozor tamoyillariga mos faoliyat yuritishini ta’minlovchi muhim huquqiy
pretsedentlardir. Bu sud qarorlari orqali huquq egalarining erkin tanlov huquqi, royaltilarning
adolatli taqsimlanishi va transchegaraviy litsenziyalashning ochiqligi huquqiy kafolatlangan.
Biroq raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning jadal rivojlanishi YI tizimida ham
yangi huquqiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, oqim platformalari (streaming
services) va avtomatlashtirilgan kontent yaratish vositalari (AI-generated works) mualliflik
huquqlarining aniqligi va royaltilarning adolatli taqsimotiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu esa
jamoaviy boshqaruv tashkilotlari uchun yangi va murakkab chaqiriqlarni yuzaga keltiradi.
Tadqiqot shuningdek shuni ko‘rsatdiki, YIga a’zo davlatlarda (masalan, Fransiya va
Germaniyada) mavjud bo‘lgan kuchli milliy tizimlar orqali jamoaviy boshqaruv samaradorlik
bilan amalga oshirilmoqda. Estoniya kabi kichik davlatlar esa mintaqaviy hamkorlik va texnologik
moslashuvchanlik orqali bu tizimni rivojlantirmoqda.
Shuni xulosa qilishimiz mumkinki, YI’ning mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish tizimi
mualliflik huquqlarini himoya qilishda samarali modeldir. 2014/26/EU va 2019/790/EU
direktivalari shaffoflik va transchegaraviy faoliyatni ta’minlaydi, ammo raqamli muhitdagi
muammolar islohotlarni talab qiladi. O‘zbekiston uchun YI tajribasi huquqiy bazani
mustahkamlash va ijodkorlarni qo‘llab-quvvatlashda foydali bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Yevropa Parlamenti va Kengashining 2001 yil 22 maydagi 2001/29/EC Direktivasi.
2.
Yevropa Parlamenti va Kengashining 2014 yil 26 fevraldagi 2014/26/EU Direktivasi.
3.
Yevropa Parlamenti va Kengashining 2019 yil 17 aprelidagi 2019/790/EU Direktivasi.
4.
CISAC v. Komissiya (T-442/08), ECLI:EU:T:2013:188.
5.
OSA v. Léčebné lázně Mariánské Lázně (C-351/12), ECLI:EU:C:2014:110.
6.
AKM v. Zürs.net (C-138/16), ECLI:EU:C:2017:218.
