231
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
YEVROPA ITTIFOQI DOIRASIDA MULKIY HUQUQLARNI JAMOAVIY
BOSHQARISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA O‘ZBEKISTON UCHUN TAHLILIY
TAVSIYALAR
Eshonqulov Soyibjon Sayidjon o’g’li
Tashkent State University of Law Faculty of Master’s and Distance Education Master’s Student
in Intellectual Property and Information Technology Law.
eshonkulovsoyibjon2002@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15634887
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Yevropa Ittifoqi (YI) miqyosida mualliflik huquqi va
turdosh huquqlarni jamoaviy boshqarishning huquqiy asoslari, asosiy direktivalar va ularning
ahamiyati tahlil qilinadi. Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining faoliyati, ularga qo‘yiladigan
talablar, shaffoflik, hisobdorlik va huquq egalarining manfaatlarini himoya qilish mexanizmlari
ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish sohasidagi
mavjud muammolar tahlil qilinib, YI tajribasidan kelib chiqqan holda milliy qonunchilikni va
amaliyotni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
mulkiy huquqlar, mualliflik huquqi, turdosh huquqlar, jamoaviy boshqaruv,
Yevropa Ittifoqi, Direktiva 2014/26/EU, jamoaviy boshqaruv tashkilotlari, shaffoflik,
hisobdorlik, O‘zbekiston Respublikasida jamoaviy boshqaruv tashkilotlari.
Kirish
Globallashuv va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi mulkiy huquqlar,
xususan, mualliflik huquqi va turdosh huquqlar obyektlaridan foydalanish ko‘lamini keskin
oshirdi. Bunday sharoitda har bir huquq egasining o‘z huquqlarini individual tarzda samarali
boshqarishi va himoya qilishi qiyinlashadi. Shu bois, mulkiy huquqlarni jamoaviy asosda
boshqarish mexanizmlari tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yevropa Ittifoqi bu sohada
ilg‘or tajribaga ega bo‘lib, uning huquqiy bazasi ko‘plab mamlakatlar, jumladan, O‘zbekiston
uchun ham qimmatli namuna bo‘la oladi. Ushbu maqolaning maqsadi YI doirasida mulkiy
huquqlarni jamoaviy boshqarishning huquqiy tartibga solinishini tahlil qilish, asosiy
tamoyillarini ochib berish va O‘zbekiston Respublikasida ushbu sohani rivojlantirish bo‘yicha
ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Asosiy qism
Yevropa Ittifoqida mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarishning zarurati va
umumiy tamoyillari
Yevropa Ittifoqida ijodiy industriyalar iqtisodiyotning muhim segmentini
tashkil etadi va bu sohani huquqiy tartibga solishga alohida e’tibor qaratiladi. Mualliflik huquqi
va turdosh huquqlar obyektlaridan (musiqa, adabiyot, audiovizual asarlar va h.k.) keng miqyosda
foydalanilishi, ayniqsa raqamli muhitda, huquq egalarining o‘z huquqlarini yakka tartibda
boshqarishini deyarli imkonsiz qilib qo‘yadi. Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari aynan shu
muammoni hal qilish uchun vositachi sifatida maydonga chiqadi. Ular huquq egalari nomidan
litsenziyalar berish, mualliflik haqlarini (royalti) yig‘ish va taqsimlash bilan shug‘ullanadi.
YI qonunchiligida jamoaviy boshqaruvning asosiy tamoyillari sifatida quyidagilar e’tirof
etiladi:
•
Shaffoflik: Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari o‘z faoliyati, moliyaviy holati,
yig‘ilgan haqlar va ularning taqsimlanishi to‘g‘risida huquq egalariga va jamoatchilikka
muntazam axborot berib borishi lozim.
232
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
•
Hisobdorlik: Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari o‘z a’zolari (huquq egalari) oldida
hisobdor bo‘lishi va ularning manfaatlarini ko‘zlab harakat qilishi shart.
•
Diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik: Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari huquq
egalariga nisbatan ularning fuqaroligi, yashash joyi yoki boshqa asoslarga ko‘ra
kamsitishlarga yo‘l qo‘ymasligi kerak.
•
Huquq egalarining boshqaruvdagi ishtiroki: Huquq egalariga Jamoaviy boshqaruv
tashkilotlarini boshqarishda, jumladan, muhim qarorlar qabul qilishda ishtirok etish
imkoniyati ta’minlanishi lozim.
•
Samarali va o‘z vaqtida haq to‘lash: Yig‘ilgan mualliflik haqlari imkon qadar tez va
adolatli tarzda huquq egalariga taqsimlanishi kerak.
Yevropa Ittifoqining mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish sohasidagi asosiy
normativ-huquqiy hujjatlari
YI doirasida mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarishni tartibga
soluvchi eng muhim hujjat
–
bu
"Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni jamoaviy
boshqarish hamda musiqa asarlaridan onlayn foydalanish uchun ko‘p hududli
litsenziyalash to‘g‘risida"gi Yevropa Parlamenti va Kengashining 2014/26/EU sonli
Direktivasidir
(CRM Directive). Ushbu Direktiva YIga a’zo davlatlar uchun majburiy bo‘lib,
ularning milliy qonunchiligiga implementatsiya qilinishi kerak.
Direktiva 2014/26/EU ning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
✓
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyatining standartlarini yaxshilash, ularning
shaffofligi, hisobdorligi va boshqaruvini kuchaytirish.
✓
Huquq egalarining o‘z huquqlarini nazorat qilish imkoniyatlarini kengaytirish va
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarini tanlash erkinligini ta’minlash.
✓
Musiqa asarlarini onlayn platformalarda YI ichki bozorida ko‘p hududli
litsenziyalashni soddalashtirish.
Ushbu Direktiva Jamoaviy boshqaruv tashkilotlariga quyidagi majburiyatlarni yuklaydi:
➢
Huquq egalariga o‘z huquqlarini boshqarishni Jamoaviy boshqaruv tashkilotiga
topshirish yoki qaytarib olish huquqini berish.
➢
Yillik shaffoflik hisobotini e’lon qilish, unda moliyaviy ma’lumotlar, yig‘ilgan
haqlar, ushlab qolingan komissiyalar va taqsimlangan summalar aks ettirilishi lozim.
➢
Huquq egalarining umumiy yig‘ilishini muntazam o‘tkazish va ularga Jamoaviy
boshqaruv tashkiloti siyosatini belgilashda ishtirok etish huquqini berish.
➢
Yig‘ilgan mablag‘larni adolatli, kamsitishlarsiz va o‘z vaqtida taqsimlash
qoidalarini ishlab chiqish va amalga oshirish.
➢
Nizolarni hal qilishning samarali mexanizmlarini joriy etish.
Bundan tashqari,
"Raqamli yagona bozorda mualliflik huquqi to‘g‘risida"gi
2019/790 sonli Direktiva
(Copyright Directive in the Digital Single Market) ham Jamoaviy
boshqaruv tashkilotlari faoliyatiga bilvosita ta’sir ko‘rsatib, kontent
-sharing platformalarining
mas'uliyatini oshirish va huquq egalariga o‘z asarlaridan foydalanganlik uchun adolatli haq olish
imkoniyatini yaratishga qaratilgan.
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining faoliyati va ularga qo‘yiladigan talablar
YI
Direktivalariga muvofiq, Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari o‘z faoliyatini huquq egalarining
manfaatlari yo‘lida amalga oshirishi shart. Ular:
➢
Huquq egalaridan olingan mandat asosida litsenziya shartnomalarini tuzadilar.
233
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
➢
Litsenziatlardan (foydalanuvchilardan) haq yig‘adilar.
➢
Yig‘ilgan mablag‘lardan o‘z operatsion xarajatlari uchun kelishilgan foizni ushlab qolib,
qolgan qismini huquq egalariga taqsimlaydilar.
➢
Taqsimlash jarayoni asarlardan foydalanish intensivligi va turiga qarab adolatli amalga
oshirilishi kerak.
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari o‘z a’zolari oldida quyidagi majburiyatlarga ega:
➢
O‘z huquqlarini boshqarishga topshirgan har bir huquq egasini kamsitmasdan qabul
qilish.
➢
Huquq egasiga o‘z asarlari ro‘yxati, ulardan foydalanish va olingan haqlar to‘g‘risida
ma’lumot berish.
➢
Jamoaviy boshqaruv tashkiloti siyosati, taqsimlash qoidalari va boshqa muhim hujjatlar
bilan tanishish imkoniyatini yaratish.
Direktiva 2014/26/EU, shuningdek, mustaqil boshqaruv subyektlari (Independent
Management Entities - IMEs) faoliyatini ham tartibga soladi. Bular tijorat maqsadlarida faoliyat
yurituvchi va Jamoaviy boshqaruv tashkilotlariga o‘xshash funksiyalarni bajaruvchi
tashkilotlardir. Ularga nisbatan ham shaffoflik va hisobdorlik talablari qo‘yiladi.
Xulosa va takliflar: O‘zbekiston uchun YI tajribasining ahamiyati
Yevropa Ittifoqining mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish sohasidagi ilg‘or tajribasi
O‘zbekiston uchun ham muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kunda O‘zbekistonda bu sohada
quyidagi muammolar kuzatilmoqda:
1.
Qonunchilik bazasining takomillashtirilmaganligi:
Amaldagi qonunchilik Jamoaviy
boshqaruv tashkilotlari faoliyatining barcha jihatlarini, xususan, shaffoflik, hisobdorlik, huquq
egalarining boshqaruvdagi ishtiroki kabi masalalarni yetarlicha qamrab olmagan.
2.
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyatida shaffoflikning pastligi:
Huquq egalari
ko‘pincha o‘z asarlaridan foydalanganlik uchun yig‘ilgan mablag‘lar va ularning taqsimlanishi
haqida to‘liq va o‘z vaqtida ma’lumotga ega emaslar.
3.
Huquq egalarining huquqiy savodxonligi pastligi:
Ko‘pchilik mualliflar va ijrochilar
o‘z huquqlari va ularni jamoaviy boshqarish imkoniyatlari haqida yetarli bilimga ega emas.
4.
Raqamli muhitda huquqlarni boshqarishning murakkabligi:
Internetda mualliflik
huquqi obyektlaridan foydalanishni nazorat qilish va haq yig‘ish mexanizmlari samarali yo‘lga
qo‘yilmagan.
5.
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari o‘rtasida raqobatning yo‘qligi yoki zaifligi:
Bu esa
xizmatlar sifatining oshishiga va tariflarning optimallashuviga to‘sqinlik qilishi mumkin.
6.
Nizolarni hal etishning samarali mexanizmlari mavjud emasligi:
Huquq egalari va
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari yoki Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari va foydalanuvchilar
o‘rtasidagi nizolarni tez va adolatli hal qilish tizimi to‘liq shakllanmagan.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, O‘zbekistonda mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish
tizimini takomillashtirish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
Milliy qonunchilikni YI Direktivalari, xususan 2014/26/EU Direktiva talablariga
muvofiqlashtirish:
➢
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining shaffofligi, hisobdorligi, boshqaruv standartlari,
huquq egalarining ishtiroki va mablag‘larni taqsimlash qoidalarini aniq belgilash.
234
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
➢
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlariga yillik shaffoflik hisobotini e’lon qilish majburiyatini
yuklash.
➢
Huquq egalariga Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarini tanlash va o‘z huquqlarini qisman
yoki to‘liq qaytarib olish imkoniyatini berish.
Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyatini nazorat qiluvchi mustaqil organ rolini
kuchaytirish:
Adliya vazirligi huzuridagi Intellektual mulk markazi davlat muassasi yoki
boshqa vakolatli organning Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyati ustidan samarali nazorat
o‘rnatish va qonunbuzilishlarga qarshi choralar ko‘rish vakolatlarini kengaytirish.
1.
Huquq egalari va foydalanuvchilarning huquqiy savodxonligini oshirish:
Mualliflik
huquqi, jamoaviy boshqaruv tizimi, uning afzalliklari va huquqiy himoya vositalari haqida keng
qamrovli tushuntirish ishlarini olib borish.
2.
Raqamli muhitda huquqlarni boshqarishning zamonaviy mexanizmlarini joriy
etish:
Raqamli kontent monitoringi, onlayn litsenziyalash va haq yig‘ish bo‘yicha ilg‘or
texnologiyalarni qo‘llash. YI tajribasidagi kabi ko‘p hududli litsenziyalash imkoniyatlarini
o‘rganish.
3.
Sog‘lom raqobat muhitini shakllantirish:
Muayyan sohalarda bir nechta Jamoaviy
boshqaruv tashkilotlarining faoliyat yuritishiga imkoniyat yaratish orqali xizmatlar sifatini
oshirish va tariflarni optimallashtirish.
4.
Nizolarni muqobil hal qilish usullarini (mediatsiya, arbitraj) rivojlantirish:
Huquq
egalari, Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari va foydalanuvchilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni
sudgacha hal qilishning samarali tizimini yaratish.
5.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish:
Xorijiy Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari bilan
shartnomalar tuzish orqali o‘zbekistonlik huquq egalarining chet eldagi manfaatlarini himoya
qilish va xorijiy huquq egalarining O‘zbekistondagi huquqlarini ta’minlash.
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to’g’risida”gi 42
-son qonunning 57-moddasi
ikkinchi qismiga muvofiq, huquq egasi va jamoaviy tashkilot o‘rtasida tuzilgan shartnoma
mualliflik jamiyatlari uchun majburiydir. Shuning uchun FKning 377-
moddasi qoidalari to‘liq
tatbiq etilishi mumkin. Mualliflik jamiyatlarining huquq egasi oldidagi asosiy majburiyatlari
qonunda (59-modda) aniqlab berilgan. Ushbu qonun shartnomaga rioya qilishning faqat minimal
talablarini belgilaydi. Huquq egasi va tashkilot o‘rtasidagi shartnomaning o‘ziga xos shartlari esa
huquqlarni boshqarish maqsadida shakllangan amaliyot asosida ishlab chiqiladi. Mualliflik
huquqi obyektlaridan foydalanish jarayonida mutlaq mualliflik huquqiga ega bo‘lmagan shaxslar
ham shartnoma ishtirokchisi bo‘lishi mumkin. Fuqarolik Kodeksining (FK) 27
-moddasi 2-qismi
2-
kichik bandiga ko‘ra, 14 yoshga to‘lgan har qanday shaxs mualliflik huquqi obyektlarining
muallifi sifatida tan olinishi va ushbu huquqlardan foydalanishi mumkin. Bunday hollarda
mualliflik asarlariga tegishli huquqlar qonunchilikda nazarda tutilgan maxsus shartnomalar,
masalan, mualliflik shartnomasi yoki litsenziya shartnomasi doirasida amalga oshiriladi. Biroq,
jamoaviy boshqaruvga oid shartnomalar bunday kelishuvlar doirasiga kirmaydi, chunki
Qonunning 57-
moddasiga muvofiq, bu shartnomalar mualliflik huquqi egasi va jamiyat o‘rtasida
vakillik munosabatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu shartnomalar faqat to‘liq
qobiliyatli shaxslar yoki ularning qonuniy vakillari tomonidan tuzilishi mumkin.
235
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
O‘zbekiston Respublikasi Mualliflik va turdosh huquqlarni himoya qilish jamiyati
Ustaviga ko‘ra, jamiyatning asosiy maqsadi a’zolarining mulkiy huquqlarini himoya qilish,
ularga ko‘maklashish, ularni ta’minlash va boshqarishdan iborat.
Ushbu takliflarning amalga oshirilishi O‘zbekistonda mulkiy huquqlarni jamoaviy
boshqarish tizimining xalqaro standartlarga mos ravishda rivojlanishiga, huquq egalarining
manfaatlarini samarali himoya qilishga va mamlakatning ijodiy salohiyatini yuksaltirishga
xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Directive 2014/26/EU of the European Parliament and of the Council of 26 February
2014 on collective management of copyright and related rights and multi-territorial
licensing of rights in musical works for online use in the internal market.
2.
Directive (EU) 2019/790 of the European Parliament and of the Council of 17 April 2019
on copyright and related rights in the Digital Single Market and amending Directives
96/9/EC and 2001/29/EC.
3.
O‘zbekiston Respublikasining "Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida"gi
Qonuni.
